Ацы аз 22-æм июны Стыр Фыдыбæстæйон хæсты райдианы боныл æххæст кæны 75 азы. Зæххы къорийы иууыл дæргъвæтиндæр æмæ тугкалæндæр хæсты стыр сгуыхтдзинæдтæ равдыстой Ирыстоны цæхæрцæст фырттæ æмæ чызджытæ дæр. Йæ хъайтардзинæдты тыххæй стыр кад йæхицæн чи скодта уыдонæй иу уыд Дзауы районы Гуфтайы хъæуккаг Джиоты Серги Цопаны фырт.

Уый райгуырд 1908 азы 20-æм февралы Гуфтайы хъæуы. 6-аздзыдæй райдыдта фыййау цæуын, 12-аздзыдæй та æххуырсты цыд сыхаг хæххон хъæуты хъæздыг цæрджытæм.  Сергийы кæд тынг фæндыд ахуыр кæнын, уæддæр ын ликбезтæм бацæуын бантыст æрмæстдæр 17-аздзыдæй. Уым бацыд Фæскомцæдисы рæнхъытæм дæр. 1929 азы кусæгон фæсивæдон скъола каст фæуыны фæстæ ацыд Мæскуымæ. 1930-1933 азты ахуыр кодта кусæгон факультеты (рабфакы). Уый фæстæ службæ кодта Сырх Æфсады рæнхъыты. Демобилизацийы фæстæ Серги Мæскуыйы бацыд Советон Цæдисы Прокура-турæйы институты юридикон факультетмæ. Уым раззагон студенты райстой Коммунистон партийы рæнхъытæм. 1937 азы партион органты мобилизацийы фæдыл Джиоты Серги æрвыст æрцыд Паддзахадон æдасдзинады органтæм. Тагъд рæстæджы æвзонг развæдсгарæг слæууыд Советон Цæдисы Паддзахадон æдасдзинады Адæмон къамисариаты централон аппараты хайады сæргъ. Уæд райдыдта ирон æвзонг чекисты вазыгджын, фæлæ легендарон цард. Сергийы кадджын царды тыххæй радзурæн нæй иу уацы, стæй дæр йæ архайд сусæггаг кæй уыд, уымæ гæсгæ нæй алцæмæн радзурæн, фæлæ газеткæс-джыты рæгъмæ хæссæм йæ царды хицæн эпизодтæ.

1941 аз ноябрь… Немыцаг фашисттæ бырсынц Мæскуымæ. Гитлеры фæнд уыд Сырх Фæзуаты Вермахты æфсæдты парад ауадзын. Немыцаг æфсæдтæ райстой парадон формæдарæс. Берлинæй æрцыдысты кинодокументалисттæ историон цау сисыны тыххæй. 1941 азы 6-æм ноябры командæкæнынад Джиоты Сергимæ радта хонæн билет Мæскуыйы Советы цытджын æмбырдмæ. 19 сахаты æмæ 30 минут. Метро «Маяковская» станц. Æрæмбырд бирæ хуынд адæм. Уыдоны цымыдис кодта иу фарст — Хицауадæй дзы чи уыдзæн? Æмæ мæнæ сындæггай æрбацыд поезд. Вагонæй рахызтысты Сталин, Молотов, Щербаков æмæ æндæр бæрнон адæймæгтæ. Мæскуыйы Советы сæрдар В.Пронин байгом кодта цытджын æмбырд æмæ ныхасы бар радта Сталинæн, кæцымæ иууылдæр хъуыстой стыр æхсызгонæй. Цытджын æмбырды фæстæ Джиоты Серги райста сусæг бардзырд: 7-æм ноябры уый хъуамæ Сырх фæзуатмæ ракæна паддзахадон æдасдзинады кусджыты батальоны æфсæддон парады хайад райсыны тыххæй.

1941 аз 7-æм ноябрь… Чекистты къорд æрлæууыд, Сырх фæзуаты сын цы бынат рахицæн кодтой, уым, рæнхъæй ралæууыдысты æфсæдтæ, артиллери æмæ танктæ. Райсомы 8 сахатыл Мавзолейы трибунæмæ схызтысты Сталин æмæ Хицауады иннæ уæнгтæ. Уыцы рæстæджы Кремлы Спасскаг кулдурæттæй йæ дугъон бæхыл ратахт маршал Буденный æмæ æрæмбырдуæвджытæн раарфæ кодта Стыр Октябры бæрæгбоны цытæн. Райдыдта 1941 азы 7-æм ноябры легендарон парад. Дыууæ боны размæ дæр ма ничи ахъуыды кодтаид парады тыххæй, фæлæ уыд парад. Парады кæрон Паддзахадон æдасдзинады кус-джыты батальонтæй сæ иуы сæргъ цыд æвзонг афицер Джиоты Серги. 1941 азы 6-æм декабры Мæскуыйы уагъд æрцыд партийы горæтон комитеты пленум. Мæнæ цы фыссы уый тыххæй йæ мысинæгты Джиойы фырт: «Президиуммæ схызтысты политбюройы уæнгтæ æмæ горкомы секретарь А.Щербаков. Алкæйы дæр цымыдис кæны иу фарст: Куыд сты хъуыддæгтæ фронты? Уый йæ раныхасы фехъусын кодта, зæгъгæ, советон æфсæдтæ размæ бырсынц, знаг фæстæ-мæ лæууы». Контрразмæбырст дунейы райсадта æцæг сенсаци. Мæскуымæ тагъдыл æрцыд Английы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министр Энтони Иден. Бæрзонд уазæджы бафæндыд фронты хаххмæ ацæуын. Акодтой йæ немыцæгтæй ссæрибаргонд горæт Клинмæ. Джиоты Сергийæн бахæс кодтой Иденимæ фронты районы зонæмæ ацæуын: «Мах Клинмæ рацыдыстæм 15 декабры райсомæй. Уым ныл сæмбæлд инæлар Лелюшенко йæхæдæг. Мах федтам пырх горæт. Федтам уацайраг немыцæгты. Идены фæндыд семæ аныхас кæнын, фæлæ йын уыдон иугъуызон дзуапп кодтой: «Гитлер капут!». Министрæн фенын кодтой советон æфсæдты дæр, уымæ иууыл диссагдæр фæкастысты «Катюша»-йы æмæхстытæ. Советон адæмы царды стыр бынат бацахста 1942 азы 12-æм август. Уыцы бон Мæскуымæ æртахт Уинстон Черчилль. Уыцы бон цæрæнбонтæм йæ зæрдæйы баззад Сергийæн дæр, уымæн æмæ Мæскуыйы Черчиллыл чи сæмбæлд, уыдоны ‘хсæн уыд уый дæр. Хæдтæхæг æрбадт. Черчилль рахызт æмæ йæ дыууæ æнгуылдзыл хæрдмæ схæцыд. Уый цы нысан кодта, уый тыххæй сын анлисаг уацхæссæг Александр Верт сдзуапп кодта, зæгъгæ, уый у латинаг дамгъæйы ныв, кæцыйæ райдайы дзырд «Виктория» — «Уæлахиз», ома, Черчиллы зæрдæ нын зæгъы уæлахиз. Фембæлды церемонийы фæстæ В.Молотов Черчилимæ базонгæ кодта Сергийы, куыд йæ хъахъхъæнынады къамисар, афтæ: «Черчилль мæм лæмбынæг æрбакаст сæрæй къæхты бынмæ, мæ къух мын райста æмæ мын загъта, зæгъгæ, хæлæрттæ уыдзыстæм», — фыста йæ мысинæгты Серги.

Рацыдысты азтæ æмæ Уинстон Черчилль йæ мемуарты ныффыста Мæскуымæ йæ визиты æмæ Сталин æмæ Молотовимæ йæ бадзырдты тыххæй. Йæ мысинæгты Черчилль нæ ферох кодта не ‘мзæххон Джиоты Сергийы дæр: «В мое распоряжение был пред-ставлен в качестве адъютанта огромный офицер, обладавший великолепной внешностью, скорее всего, он происходил из княжеского рода и являлся образцом культуры и вежли-вости». Фæлæ Черчиль кæцæй зыдта, Сергийы кæй уыд гуфтайаг хуымæтæджы зæхкусæг лæджы фырт æмæ хистæрæн кад кæнын та сахуыр йæ чысылæй фæстæмæ. «Æртыккаг бон Кремлы Черчилль фембæлд Молотовимæ. Уыцы рæстæджы мæнмæ фæдзырдтой Сталины кабинетмæ. Æз æй нæ зыдтон, цæй тыххæй мæм дзурынц, уый, æмæ тыхстæн мæхимидæг. Кабинетмæ куы бахызтæн, уæд кусæгон стъолы фарсмæ ничи бадт, фæлæ йæ фарсмæ даргъ стъолы фарсмæ бадтысты Щербаков, Ворошилов æмæ ма ноджы цалдæр адæймаджы. Сталин уыцы рæстæджы рацу-бацу кодта кабинеты дыууæрдæм. Æз ын салам загътон. Уый мæ бафарста, Черчилль йæхи куыд дары, уымæй. Æз ын сдзуапп кодтон, зæгъын, йæхи ныхъхъуынтыз кодта æмæ цъус ныхас кæны. Сталин сындæггай йæ уарзон лулæ галиу къухæй рахисмæ райста æмæ сфæлхатт кодта мæ ныхас: «Ныхъхъуынтыз кодта». Сталин мæм æдзынæг ныккаст æмæ мæ бафарста: «Вы осетин, с юга?». Æз ын сдзуапп кодтон: «О, æз Сталинирæй дæн». Æз ахъуыды кодтон, зæгъын, ныртæккæ мемæ иронау дзурын райдайдзæн, фæлæ мæ уый бафарста уырыссагау: «Что означает название города Дзауджикау?». Æз ын сдзуапп кодтон, зæгъын, «Дзауджикау» конд у дыууæ дзырдæй: дзæуæг, кау — село. Сталин мæм æрбакаст æмæ мын загъта: «Хорз, ацу».

Цымыдисон у Джиойы фырт ма Черчиллы тыххæй ноджы цы эпизод радзырдта, уый дæр: «Перед посадкой в самолет Черчилль пожал мне руку на прощание, и его помощник записал мою фамилию. Спустя два месяца через НКИД Черчилль прислал мне сувенир-футляр для спичечных коробков из блестящей стали с его автографом».

Рацыд иу аз æмæ æртæ мæйы. Тегераны конференцийы рæстæджы советон минæва-радмæ æрцыд англисаг делегаци. Кулдуары цур лæууыдысты инæлартæ æмæ хистæр афицертæ, кæстæр цинтимæ та лæууыдысты фæстæдæр, уыдоны ‘хсæн уыд Джиоты Серги дæр. Джиойы фырты ауынгæйæ, Черчилль, разæй цы инæлартæ лæууыдысты, уыдоны ‘хсæнты рахызт Сергимæ, йæ къух ын райста æмæ йæ базонгæ кодта, йемæ чи уыд, уыдонимæ. Тегераны советон минæварады бæстыхайы цур посты тыххæй йæ мысинæгты фыста: «Во времæ моего дежурства мимо меня проходили Сталин и Молотов. Сталин остановился и повернулся ко мне. Я отдал честь и вытянулся по стойке «смирно». Иосиф Виссарионович смотрел на меня и тепло улыбался. Улыбались глаза, улыбалось все лицо, казалось, улыбались даже усы. Я ждал какого-нибудь вопроса, но он все улыбался и смотрел на меня. Вдруг правой рукой подружески толкнул меня в плечо и громко воскликнул: «Ирон!». Затем спокойно повер-нулся и направился в кабинет посла. Пред-ставьте мое состояние — глаза блестят, сердце бьется от радости… Генерал, командующий нашей охраной, наблюдавший эту сцену, подошел ко мне и с интересом спросил: «Что хозяин говорил?» Я решил похвастаться и с гордостью сказал: «По осетински о моем самочувствии спрашивал».

«Дыууæ боны фæстæ та лæууыдтæн посты. Сталин Ворошиловимæ нæ цурты ныхасгæн-гæ рацыд. Сталины уындæй мæ зæрдæ бахъæлдзæг,  мæ цуры не ‘рлæууыд. Фæлæ  æвиппайды Иосиф Виссарионы фырт худгæйæ разылд ме ‘рдæм, йæ рахис къухыл схæцыд æмæ сдзырдта иу гуырдзиаг дзырд: «Осо» (Ирон)». Тегеранмæ йæ командиров-кæйы тыххæй ма Джиойы фырт радзырдта ноджы иу эпизоды тыххæй.  Сталин, Черчилль æмæ Рузвельты фембæлды размæ æдас-дзинады къорд æрцыд цалдæр боны раздæр. Иу рæстæджы, Тегераны уынгты тезгъо кæнгæйæ, Сергийы хъусдард йæхимæ аздæхта уынгты циркачты къорд. Серги тынг уарзта цирк æмæ сæм цымыдисæй каст. Уæлдай тынгдæр йæ зæрдæмæ фæцыд национ костюмы фокустæгæнæг. Уый тынг цырд архайдта йæ рахис къухæй æмæ-иу алыгъуызон предметтæ цы фесты, уый фенын йæ бон нæ уыд. Серги цæрæнбонтæм бахъуыды кодта циркачы рахис къухы цæрдæг арæхст.

Цалдæр боны фæстæ Джиойы фырт советон паддзахадон æдасдзинады службæйы къорды сконды уыд пресс-конференцийы англисаг делегацийы резиденцийы. Журналисттæ дзы уыд бирæ. Уыдонæн сæ къухты уыдысты фотоаппараттæ, микрофонтæ. Сергийы хъусдард йæхимæ аздæхта иу европæйаг журналист сау костюмты, кæцы цырд архайдта, йæ рахис къухы цы микрофон уыд, уымæ. Серги скатайгъуыз: «Зонгæ архайд, кæм федтаин рахис къухæй ацы цырд змæлд?». Æмæ æвиппайды мæ зæрдыл æрлæууыд,  уый уынгты ирайнаг циркач куы у».  Чекисты зæрдæ йæм фехсайдта æмæ фехъусын кодта йæ командирæн журналисты тыххæй. Уыдон æм сæ хъус дарын райдыдтой.

Цалдæр боны фæстæ Мæскуыйы советон хъахъхъæнынады къорды къухдариуæггæнæг Сергийæн загъта: «А твой «фокусник» оказался важной птичкой». Рацыд æртæ мæйы. Джиойы фыртмæ фæдзырдта управленийы хистæр, уый йын бардзырд радта 15 сахатмæ англисаг минæварадмæ бацæуыны тыххæй. Минæварады йæ райстой уайтагъд. «Господин Джиоев, — вежливо обратился посол, хочу передать Вам личный подарок Уинстона Черчилля за Вашу бдительность и подвиг в Тегеране». Æвзонг чекист уайтагъд среакци кодта. Хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ Мæскуыйы дæр æмæ Тегераны дæр Серги оперативон хæслæвæрдтæ кæй æххæст кодта æндæр мыггаджы бын. Уый йын дзуапп радта: «Господин посол! Получить подарок от господина Уинстона Черчилля большая честь для советского человека. Но я никогда не был в Тегеране. Я не могу принять этот дорогой подарок». «Господин Черчилль знает, кому делает подарок, — улыбаясь сказал посол.  Вы помогли разоблачить немецкого шпиона. Это личный подарок господина Черчилля». Фæлæ Джиойы фырт уæзданæй «нæ» загъта æмæ хъуыддаг ууыл фæци.

Банысан кæнын хъæуы уый дæр, æмæ Джиоты Серги хайад кæй райста Уæлахизы легендарон Парады. Ирон чекист хорзæхджын уыд бирæ хорзæхтæй, уыдоны нымæцы — «За оборону Москвы», «За отвагу», «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945гг.» майдантæй. Хорзæхджын ма уыд «Красная Звезда»-йы орденæй, «За боевые заслуги»-йы майданæй. Цымыди-сонæй мæ банысан кæнын фæнды уый дæр, æмæ Паддзахадон æдасдзинады органты 15 азы баслужбæ кæнгæйæ, Серги Цопаны фырт лейтенанты цинæй кæй схызт булкъоны цины онг. 1949-1953 азты уый фæсаууонмæ каст фæци Коммунистон партийы Централон Комитеты Уæлдæр партион скъола. Кандидатон минимумы фæдыл фæлварæнтæ ратгæйæ, йæхи цæттæ кодта кандидатон диссертаци бахъахъхъæнынмæ философийы дæсныйадыл. Фæлæ 1953 азы марты мæйы амард И.Сталин. Бæстæйы партион организациты райдыдтой Централон комитеты фыстæджы æхгæд бакастытæ Сталины гоймаджы культы тыххæй. Джиоты Серги партион æмбырды карзæй раныхас кодта Централон комитеты æмæ сæрмагондæй Н.Хрущевы курсы ныхмæ. Уый тыххæй йæ арвыстой Паддзахадон æдасдзинады органтæй. Хрущевы Коммунистон партийы Централон комитеты фыццаг секретары бынатæй куы ссæрибар кодтой, æрмæстдæр уый фæстæ среабилитаци кодтой Джиоты Сергийы службæйон æмæ партион документ-тæм гæсгæ. Фæлæ, нæй гæнæн æнæхъуаджы æфхæрд адæймаджы уд среабилитаци кæнын. Уый нал хъуыды кодта карьерæ æмæ зонадон куыстыл. Фæндыд æй ныффыссын чиныг йæ вазыгджын, фæлæ романтикон царды тыххæй, фæлæ, хъыгагæн, йæ къухты нæ бафтыд. 1975 азы 10-æм апрелы йæ кусынæй æрлæууыд Джиоты Цопаны фырт Сергийы зæрдæ. Ныгæд æрцыд Мæскуыйы.

Гъе, ахæм уыд гуфтайаг хуымæтæджы лæппуйы цардвæндаг.

ДЖИОТЫ Екатеринæ,

пайдагонд æрцыд архивон æрмæджытæй

Нывы, дыккаг ренхъы галиуæрдигæй фыццаг Джиоты Серги

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.