Æнусты дæргъы истори иу æмæ дыууæ хатты нæ фенын кодта, алыхуызон тукалæн хæстыты хъæбатырдзинæдтæ чи равдыста, йæ ном таурæгъон кæмæн сси, уыцы адæймæгты ном æмæ хæстон цаутæ, стæй иумæйагæй нæ истори, нæ азфыст адæммæ чи хæццæ кæны, уый дæр къаддæр кæй нæ аразы. Уый стыр фыдæбон у æмæ йæхимæ ахæм хæс чи райсы, уый арфæйаг хъуыддаг аразы, уый йæ адæмы фидæныл хъуыды кæны.

Мæргъиты Алексийы фæсаууонмæ рагæй зонын, фæлæ йæ, хъыгагæн, хæстæгмæ никуы федтон. Зонын уый, æмæ йе ‘фсымæр, Захъоры хъæусоветы раздæры Сæрдар Мæргъиты Елиозимæ Ирыстонæн бирæ хæрзты кæй бацыдысты. Уыдон сæхæдæг хицæн ныхасы аккаг сты. Зындгонд азфыссæг цас сарæзта æмæ аразы, уый зыдтон, йе ‘рмæджытæ йын бирæ хæттыты федтон, фæлæ мæм ныр цы чиныг æрбахауд, «Трагедия Южной Осетии: Беспредел геноцида», зæгъгæ, уымæн дзы, мæнмæ гæсгæ, æмбал нæй. Ацы зæрдæхалæн чиныг цал хатты рафæлдахын, уал хатты фырдисæй мæ цæстытыл ныххæцын æмæ фæхъуыды кæнын: «Ацы диссæгтæ нæ чысыл Ирыстоны æрцыдысты?». Куыднæ сæ зыдтам æмæ хъуыстам, фæлæ нын Мæргъийы фырт цы бирæ æрмæг фенын кодта, уымæн йæ иу хай дæр — нæ. Куыд ис иу адæймагæй уыйбæрц æрмæг æрæмбырд кæнæн, уый стыр диссаг у.

Чиныг рацыд цалдæр мæйы размæ, 2015 азы, декабры, Цхинвалы, рауагъдад «Южная Алания»-йы . Уый размæ дæр ма Мæргъиты Алекси бирæ æрмæджытæ рауагъта ирон адæмы геноциды тыххæй, уыимæ чиныг дæр. Ныр уыцы æрмæджытыл ногæй бакуыста, бафтыдта сæм 2008 азы хæстон цаутæ дæр æмæ сæ рауагъта гуырахстджын чиныгæй. Фыст у уырыссаг æмæ англисаг æвзæгтыл. Ис дзы ирон авторты æрмæджытæ дæр. Фæлæ архивисты цæрæнбонты фæллой уым дæр нæ бацыд — ацы чиныг у нырма фыццаг том. Ахæм чиныгæн йæ ахадындзинад цас у, уый тыххæй йæ редактор Харебаты Батрадз афтæ зæгъы:

«Человеческая память удивительно коротка, да к тому же избирательна… Мы все заблуждаемся в том, что увиденное и пережитое запоминается навсегда. На самом деле печально, но это факт, постепенно со временем все в памяти безвозвратно стирается. Поэтому те, кто помудрее, делают дневниковые записи… Это собрание будет по достоинству оценено уже в недалеком будущем. Только за одно ему низкий поклон… »

Чиныг хицæн кæны дæс хайыл. Автор йæ разныхасы цыбырæй æрдзырдта гуырдзиаг-ирон конфликты райдайæны аххосæгты тыххæй, Звиад Гамсахурдиа гуырдзиаг адæмы зонд куыд схъæстæ кодта æмæ ирон адæмыл туджы зæйтæ куыд рауагътой, цас зиан æрхастой моралон, физикон æмæ материалон æгъдауæй дæр, цас адæм фæмард æмæ фæ-цæфтæ ирæттæй, цас адæм фæлыгъд æмæ бирæ æндæртæ. Авторы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, 1992 азæй 2008 азмæ республикæйы адæмон хæдзарад æмæ культурæйыл зиан æрцыд, уæды æргътæй нымайгæйæ, 40 миллиард сомы. Уыдонимæ чингуыты фондæн — 4. 318 милуан сомы, культурæйы уагдæттæн — 4.500 милуан сомы, æнæниздзинад-хъахъхъæнынады къабазы — 780 милуан сомы, транспорты къабазы — 510 милуан сомы æмæ афтæ дарддæр. Автор ма йæ разныхасы ранымадта, фыццагдæр ирон лæппутæй хъæбатырæй чи фæмард, уыдоны нæмттæ. Уыдон сты: Санахъоты Гришик æмæ Геннади, Тасойты Инал, Дзабиты Геннади, Букуылты Мæир, Табуты Радик æмæ иннæтæ, æмæ зæгъы: «По Божьей воле, я начал собирать материалы о злодеяниях грузинских фашистов против осетинского народа, а также фотодокументы о совершенных преступлениях. Эти материалы составляют 180 объемных томов. На основе этих материалов составлен сборник «Трагедия Южной Осетии: Беспредел геноцида». Фотографии снимались в разгар войны, и не было возможности сопровождать их комментариями, но в сборник помещены такие тексты, которые говорят обо всем. Цель сборника — ознакомить и довести до мировой общественности те кровавые злодеяния, которые в годы грузинской агрессии против Южной Осетии были совершены грузинскими фашистами…»

Чиныджы фыццаг сæргонд «Беспредел геноцида осетин»-ы автор бæлвырддæр æрлæууыд, хæст Ирыстонæн цы зиæнттæ æрхаста, ууыл æмæ ранымадта, цал скъолайы, рæвдауæндоны, дуканийы, хæдзары æмæ æндæр уагдæттæ ныппырх æмæ басыгъд, цас фос атардтой, уыдон. Ныхас дзы цæуы нæ историйыл дæр, 20-æм азты цаутæ, Дауыт-Сослан Гуырдзыстонæн цы хæрзты бацыд, ирон адæм кæмыты цардысты, цы бынтæ ныууагътой, 1830-æм азты гуырдзиаг æлдæрттæ ирон адæмы Уæрæсейы æфсадыл кæй ардыдтой, Жордания, Гамсахурдиа, Саакашвили, Патриарх Илья-2, Ираклий Окруашвили æмæ бирæ æндæртæ Ирыстоныл туджы зæйтæ куыд рауагътой æмæ афтæ дарддæр.

Фыццаг сæргонды дарддæр цæуы Хуссар Ирыстоны нывгæнджыты нывты равдыст хæсты темæйыл. Уыцы азты ирон адæм Уæрæсемæ æххуысмæ сидынæн цы бирæ плакаттæ, лозунгтæ, транспаранттæ хастой уынгтæм, уыдон дæр фембырд кодта автор æмæ сæ хицæн сæргонды рауагъта. Уыдон сты: «Прекратить геноцид осетинского народа», «Пощадите нас, детей! Мы не хотим умирать!», «Будьте прокляты, грузинские убийцы!», «Осетия всегда за Россию» æмæ бирæ æндæртæ.

Ацы сæргонды ма мыхуыргонд æр-цыдысты фыдракæндты æвдисæнты мысинæгтæ, рагон картæтæ, скифаг культурæйы цыртдзæвæнтæ. Цымыдисаг у Йесойы Чырыстийы заманы арæзт картæ. Уым Гуырдзыстонæн нæй йæ кой дæр, фæлæ Куары доны фæрсты сæхи ауагътой «Великая Алания» æмæ «Великая Армения».

Дыккаг сæргонд райдайы алы æмбырдтæ, митингтæ æмæ интервьютæй ист Гамсахурдиайы раныхæстæй  скъуыддзæгтæ, стæй æнæхъæн 51 фарс бацахстой гуырдзиаг агрессийы амæттæгты къамтæ, сæ райгуырды азтæ, кæм цардысты, кæд, кæм æмæ цæмæй фæмард сты, уыцы бæрæггæнæнтимæ. Уыдон фæстæ райдыдтой, 78 фарсы чи бацахста, зæрдæ кæмæй ныккæрзы, уыцы къамтæ — æрмæджытæ, Уæлдай фыдмардæй кæй амардтой, уыдон тыххæй æрмæджытæ, æнæнымæц фыстæджытæ æмæ куырдиæттæ Михаил Горбачевмæ, мидæфсæдты министр Еринмæ, Уæрæсейы генералон прокурор Трубинмæ, Германийы канцлермæ æмæ æндæртæм Хуссар Ирыстоны уæды хицауад, æхсæнадон организацитæ æмæ фæллойгæнæг адæмæй. Фыстæджыты ирон адæм курынц æххуыс, цæмæй сæ гуырдзыйы геноцидæй фервæзын кæной.

Æртыккаг сæргонды æрмæстдæр сты, Хуссар Ирыстоны хæстонтæй 90-æм азты стыр хъæбатырдзинæдтæ чи равдыста, хæцæг отрядтæ чи сарæзта, уыдоны къамтæ сæ нæмттæ æмæ мыггæгти-мæ, отрядтæ кæмыты æмæ куыд сарæзтой, знаджы ныхмæ цы мадзæлттæй тох кодтой…

Цыппæрæм сæры чиныгкæсджытæ æхсызгонæй бакæсдзысты фæзикон-математикон наукæты доктор Сиукъаты Никъалайы æмæ Абайты Васойы æрмæджытæ «Две трагедии Южной Осетии» æмæ «Трагедия Юго-Осетии».

Бынтон зæрдæриссæн трагикон цаутæ ныххал сты кæрæдзи фæдыл фæндзæм сæры. Байгом Дзаттиаты Анисимы æмдзæвгæ «Æнусон хъæдгомæй». Ам сау фæлгæтты бирæ æвзæгтыл фыст сты Зары æмæ Ереды амæттæгты хабæрттæ. Ереды удæгасæй кæй баныгæдтой, уыцы зынгхуыст лæппуты къамтæ чысыл биографитимæ, уыдоны тыххæй Плиты Феликс æмæ Хуыджеты Азæйы æмдзæвгæтæ «Дыууадæс цæфы — мин цæфы хуызæн» æмæ «Их было двенадцать».

Дарддæр мыхуыргонд æрцыдысты Зары трагедийы амæттæгты къамтæ цыбыр биографитимæ. Уыцы хъаймæты æвдисæнты мысинæгтæ, æмдзæвгæтæ, официалон æрмæджытæ, уыцы фыдохы фæдыл митингты раныхæстæ, алы регионтæй уæлдæр хицауады тæфæрфæсы телеграммæтæ, газетты æрмæджытæй скъуыддзæгтæ, се ‘вæрæн мадзæлтты ист къамтæ æмæ æндæртæ.

Æхсæзæм сæры бæлвырд ныхас цæуы Фæндзæм скъолайы кæрты хъæбатырты уæлмæрдыл. Ис дзы уæлмæрд — аллеяйы ныгæд чи ис, уыдоны цыртыты къамтæ, уыдоны тыххæй скъоладзауты мысинæгтæ, æмдзæвгæтæ… Сæргонд фæвæййы Плиты Феликсы æмдзæвгæйы зæрдæхалæн рæнхъытæй:

 

Ацы ран цал уд — зынгхуысты

Ссардтой мæрдон цардыуаг,

Йеуал Хуыцауы æлгъысты

Баййафæд марæг сыхаг!!!

 

Чиныджы автор фæстаг цыппар сæры фæстæмæ раздæхт Гуырдзыстон æмæ Ирыстоны историмæ. Ис дзы æрмæджытæ Ирыстоны гидронимтæ æмæ топонимты нысаниуæджы, монголты хæст Кавказы, Кавказ æмæ Уæрæсейы баиу, скифаг, сæрмæттаг, алайнаг археологон культурон бынтæ, мыггæгты равзæрд, ирон адæмы тох гуырдзиаг æлдæрттæ æмæ Уæрæсейы æфсады ныхмæ æмæ бирæ æндæр цымыдисон æрмæджытæ. Ис ма дзы 1990 азæй 2008 азмæ хæстон цауты тыххæй дæр бирæ æрмæджытæ. Сæ автортæ сты зындгонд ахуыргæндтæ Тъехты Баграт, Цхуырбаты Иван, Джусойты Нафи, Цыбырты Людвиг, Дзиццойты Юри, Гаглойты Юри, Галазты Æхсарбег, Дзидзойты Валери, Дзугаты Къоста æмæ иннæтæ.

Дарддæр мыхуыр цæуынц Цхинвалы скъолаты сывæллæтты æмдзæвгæтæ æмæ сочиненитæ «Грузино-осетинская война глазами цхинвальских детей»,- зæгъгæ, ахæм рубрикæимæ. Уыдон бакæсгæйæ адæймаг бамбардзæн, ацы сабитæн хæст сæ хъæлдзæг сабидуг куыд байста, уый.

Мыхуыр дзы цæуынц Ирон адæмы 6-æм съезды æрмæджытæ Хуссар Ирыстоны хæсты тыххæй: «Стыр ныхасы» уæды сæрдар Гиоты Михал æмæ историк Бзарты Русланы док-ладтæ, съезды сидтытæ, резолюцитæ, уагæ-вæрдтæ, фæстиуджытæ æмбæлон органтæм æмæ æнд. Дарддæр цæуынц журналисттимæ Владимир Путины пресс-конференцийы æрмæджытæ, нæ дыууæ республикæйы раздæры разамонджытæ Кокойты Эдуард æмæ Мамсыраты Таймуразы, Приднестровейы æмæ Абхазийы президенттæ Игорь Смирнов æмæ Сергей Багапшы, Цæгат Ирыстоны Парламенты æмæ уæды Сæрдар Хабыцты Ларисæйы раны-хæстæ.

Чиныгкæсæг ма базонгæ уыдзæн зындгонд журналист Дзантиаты Игоры, нывгæнæг Хъотайты Гришайы, хирург Зæгъойты Никъалайы, Цæголты Ким æмæ иннæты æрмæджытимæ. Мыхуыр дзы æрцыдысты уыцы фыдазты дохтыртæ æмæ рынчындæтты иннæ кусджытæй хæстон уавæрты адæмы ирвæзынгæнгæйæ стыр хъæбатырдзинæдтæ чи равдыста, уыдоны номхыгъд, стæй æнæнымæц фыстæджытæ æмæ сидтытæ Михаил Горбачевмæ, Джордж Бушмæ, Уæрæсейы Уæлдæр советмæ, сæрмагонд къамисты хатдзæгтæ, журналистты мысинæгтæ æмæ бирæ, бирæ æндæр æрмæджытæ.

Ацы чиныг афтæ стыр æмæ хъæздыг у, уыййас æрмæджытæ дзы ис, æмæ йын йæхиуыл чиныг ныффыссын хъæуы. Фидæны фæлтæртæн историйы æвдисæн. Автор ма дыккаг томмæ цы бахаста, уый нæ зонын, фæлæ диссаг у. Уыййас æрмæг æрæмбырд кæны-нæн цас хъару æмæ фæразондзинад хъæуы, ууыл ныхас дæр нæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, кæмдæрты дзы аиппытæ дæр ис, фæлæ уыдон сæ дзурыны аккаг не сты. Ацы чиныг-хроникæйæ Мæргъиты Алекси йæхицæн цардæгасæй самадта цыртдзæвæн, ирон адæмæн та скодта стыр удыбæстæ æмæ сын сæ хорздзинæдтæ уынæд, йæхицæн та йын бузныг зæгъæм.

Джусойты Нинæ

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.