Нæ республикæйы уæлдæр ахуыргæнæндон у нæ дзыллæйы амонд, фидæны цардмæ райдзаст фæндаг, зонындзинæдты къæбиц æмæ æвзонг сæртæг удты сусæдзинæдты æвæрæн. Уырдыгæй рацыд бирæ номдзыд, зындгонд, курдиатджын æмæ нымад гоймæгтæ. Уырдыгæй райдыдтой стыр ахуырдзинадмæ сæ фыццаг къахдзæфтæ профессортæ, академиктæ, доценттæ, зонæдты кандидаттæ. Ацы ахуыргæнæндоны нæ  зындгонд фысджытæ æмæ поэттæ ныффыстой сæ уацмысты фыццаг рæнхъытæ; ардыгæй сæ фæндаг акодтой стыр ахуыргæндтæ, фæлтæрд педагогтæ,              ахуыргæнджытæ, журналисттæ, политиктæ, артисттæ — чи сæ фæнымайдзæн!

Иу уысм дæр рохуаты макуы хъуамæ аззайой, чидæриддæр бафыдæбон кодта, иунæг иу дзырд дæр бахардз кодта ацы ахуыргæнæндоны баконды тых-хæй, уыцы адæм. Уыдон дардмæ уынæг уыдысты, дзыллæйы сомбоныл тыхстысты, сæ сæйраг мæт уыд ирон адæмы зæрдæтæм рухсы цъыртт бауадзын, ахуырдзинады, периодикон мыхуыры, ирон фысджыты уацмысты фæрцы. Уый тыххæй сæ фылдæртæ фыдбойнаг фесты, бафыстой æппæты зынаргъдæр аргъ — сæ цард.

ХХ æнусы æмбисæй фæстæмæ нæ бæстæйы уæлдæр   ахуыргæнæндонмæ бацæуын, фæлварæнтæ раттын, конкурсы ахизын, «бахауын» уыд стыр зын, фæлæ бæллиццаг хъуыддаг. Ахуыры æмвæзад афтæ бæрзонд æвæрд уыд, æмæ  ардæм цыдысты сæдæгай абитуриенттæ Цæгат Ирыстонæй, Гуырдзыстоны алы къуымтæй дæр. Сахуыр кæнын-иу дзы кæмæн бантыст, уый йæхи стыр ахуырыл æмæ æнтыстджыныл нымадта, кæд цард абонау размæ-цыд нæ уыд, уæддæр. 60-70-æм азты ам чи ахуыр кодтой, уыдон æй хорз хъуыды кæнынц, иу бынатыл-иу 18 — 20 абитуриенты куыд тох кодтой, уый. Студентты нымæц хызт дыууæ минмæ.

Тыбылты Алыксандры номыл Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет йæ дуæрттæ фыццаг хатт байгом кодта 1932 азы 1 январы æмæ хуынд горæт Сталиниры Педагогон институт. Уый размæ та баконд æрцыд ахуыргæнджыты дыууæазон курсыты бындурыл. Университеты статус ын радтæуыд 1993 азы. Ацы ахуыргæнæндон бирæтæн сси дыккаг хæдзар: уал азы дæргъы сæ куыст æвæллайгæйæ кæнынц зондджын æмæ куырыхон адæм, бæрзонд зонады минæвæрттæ, университеты æппæт кусджытæ дæр — сæ зонындзинæдтæ рæдауæй амонынц студенттæн. Уыдоны фæрцы зонадæн, ахуырадæн, ахуыргæнæджы, хъомылгæнæджы уаз дæсныйадæн бирæтæ снывонд кодтой сæ дарддæры цард æмæ абон дæр кусынц, рæзгæ фæлтæры ифтонг кæнынц æмбæлон зонындзинæдтæй. Стыр æхсызгонæй банысан кæнын хъæуы, нæ æвзонг республикæйы æртæ президенты дæр Тыбылты Алык-сандры номыл ХИПУ, уæд институт æнтыстджынæй кæй фесты каст, уыцы факт.

Ныр рацыд, рабон æмæ цæмæдæр гæсгæ, цалдæр азы нæ абитуриентты фылдæр хай йæ ахуыр адарддæр кæны УФ го-рæтты уæлдæр ахуыргæнæн-дæтты. Уыдон сæ сæрмæ нæ хæссынц нæхи университетмæ бацæуын, кæй та тыхмийæ йæ ныййарджытæ арвитынц, сæ уа-вæр сæ амоны æви нæ, ис фа-дæттæ æви нæ, уæддæр: «Ам цы хъуамæ сахуыр кæнай? Ардæм æрмæстдæр фæстæзадтæ бацæуынц!». Уыдонæн сæйраг у, цæмæй æндæр горæты ахуыр кæна йæ хъæбул, стæй дарддæр цы уа, уый уæд. Раст у, ахуырмæ Советон Цæдисы дуджы дæр цыдысты Хуссар Ирыстонæй, фæлæ æрмæстдæр уый тых-хæй, æмæ ам, нæхимæ алы фа-культет нæ уыд.

Нæ университеты ректоратæн цы къахдзæфтæ бантыст (бантысдзæн ноджыдæр) фæстаг æртæ азы, ууыл дзурын уæлдай у.  Йæ ректор Тедеты Вадимы фæрцы фæуæрæхдæр сты йæ авналæнтæ, бирæ уæлдæр  ахуыргæнæндæттимæ ныридæгæн æмгуыст кæны студентты хæрзиуæгæн. Университеты лектортæ, студенттæ стыр циндзинадимæ сæ хъус дарынц, сæ ног бæстыхай бонæй-бон куыд рæзы, уымæ. Фæлæ нæ абитуриенттæ афтæ куы лидзой Хуссар Ирыстонæй, уæд уыцы хæрзарæзт, дардыл бæстыхайы та чи ахуыр кæндзæн?

Уый фæдыл ныхас кодтон нæ университеты цалдæр лекторимæ. Сæ сæйраг хъуыды у: «Цалынмæ ацы лимитты хъуыддаг афтæ уа, уæдмæ нæ университеты рейтинг аккаг бынатмæ не схиздзæн. Кæй зæгъын æй хъæуы, лимит дæр хорз у, фæлæ нæ хуыздæр абитуриенттæ цæуынц æндæр ахуыргæнæндæттæм. Бынтон мæгуырау у ирон филологийы факультетты хъуыддаг, ничиуал нæм цæуы, университеты, республикæйы кадртæ нæй. Афтæ куы уа, уæд сомбон мадæлон æвзаг кæдæм цæуы? Æндæр горæттæм ацæуæд, нæ бæстæйы цы къабазы специалисттæ нæй, уыцы хаххыл.  Акæсут-ма, цæй хорз фæсивæд нæм æрбацæуы æрвылаз дæр. Ахуыр кæнынц, хайад исынц алыгъуызон мадзæлтты, мах дæр сын æххуыс кæнæм, арха-йæм, цæмæй сын æнтыстытæ уа алы хъуыддаджы дæр. Стыр  ахуырмæ чи бæллы, уый кæмфæнды дæр сахуыр кæндзæн».

Ацы аз скъола каст фæуыны фæстæ æндæр горæтты уæлдæр ахуыргнæдæттæм чи нæ акуымдтой, уыдонæй цалдæр студенты нæ уацхæссæгæн афтæ радзырдтой:

Тедеты Виктория: «Æз дæн мæ уарзон Ирыстоны патриот æмæ равзæрстон нæхи университет. Мæнмæ афтæ кæсы æмæ ХИПУ Уæрæсейы Федерацийы кæцыфæнды ахуыргæнæндонæй дæр фæсте никæмæй лæууы. Ныр та йæ мæхи цæстæй федтон, цæй диссаджы лектортæ нын ис. Æппындæр нæ фæсмон кæнын, фидарæй мæ уырны, фаг зонындзинæдтæ кæй райсдзынæн æмæ мæ архайдæй пайда кæй æрхæсдзынæн нæ Ирыстонæн».

Цхуырбаты Аннæ: «Æз æй дæсæм къласы аскъуыддзаг кодтон: ахуырмæ бацæудзынæн æрмæстдæр нæхи университетмæ. Фæнды мæ суæвын хорз экономист æмæ ныридæгæн тынг райгонд дæн, нæ ахуыргæнджытæ нын хорз кæй амонынц, сæхи хъæбултау ныл кæй узæлынц, тынг кæй архайынц, цæ-мæй фылдæр базонæм, ууыл.

Хуыбылты Алёнæ: «Сæрибарæй мын уыд ацæуæн Цæгат Ирыстон-Аланийы паддзахадон университетмæ, мæ мады дæр тынг фæндыд, фæлæ нал  акуымдтон. Цæмæн дзы цыдтæн, кæд æмæ мæ цы факультетмæ фæндыд, уый нæхимæ ис? Стæй дæр ме ‘мкъласонтæн сæ фылдæр никуыдæм акуымд-той æмæ мæн дæр нал бафæндыд ацæуын. Æнæрхъæцæй æнхъæлмæ кæсæм, кæд сырæздзæн университеты ног бæстыхай — уæд хæдзæрттæм дæр нал ацæудзыстæм, уым æхсæвиуат кæндзыстæм» (худы).

Кокойты Аннæ: «Æз скъолайы фæстæ искуыдæм ацæуыныл хъуыды дæр никуы акодтон, нысанмæздæхтæй мæхи цæттæ кодтон ХИПУ-йы журналистикæйы факультетмæ. Бирæ фæлтæрд журналистты зонын, ацы факультет чи фæци, ахæмты, кæддæриддæр-иу сæм тæхуды кодтон. Ам мын æппæт фадæттæ дæр ис иттæг хорз журналист суæвынæн. Сахуыр кæндзынæн хорз, уымæн æмæ ацы дæсныйад мæ зæрдæмæ тынг цæуы».

Тасойты Наталья: «Раст зæгъгæйæ, мæн тынг фæндыд Дзæуджыхъæуы университетмæ, фæлæ мæ мæ ныййарджытæ нæ ауагътой. Ам ахуыргæнгæйæ, æрвылрайсом дæр зæрдæрайæ бахизын аудиторимæ, стыр цымыдисимæ хъусын нæ лектортæм, ссардтон ног хæлæрттæ, мæ цæстытыл ауайы ног университет, тынг æм æнхъæлмæ кæсын. Ныр мæ мæ мад æмæ мæ фыд тыххæй куы æрвитой искуыдæм, уæддæр сын нал акомдзынæн».

Джиоты Джоконда: «Мæ ныййарджытæ куыстой телеуынынады æмæ чысылæй фæстæмæ ацы професи тынг цæуы мæ зæрдæмæ. Хъуыды йæ кæнын, микрофоны ‘фсон-иу исты райстон мæ къухмæ æмæ-иу «интервью» истон мæ хотæй, уынгæджы мæ уыдысты. Мæнмæ афтæ каст, цæттæ журналист дæн, интервью райс æмæ фæци. Ныр тынг райгонд дæн, мæ уарзон факультеты кæй ахуыр кæнын, уый тыххæй. Стыр цымыдисимæ хъусын нæ ахуыргæнджытæм, диссаджы лектортæ сты. Фæсаууонмæ та бацыдтæн ирон филологийы факультетмæ. Уарзын мадæлон æвзаг, нæ ирон литературæ. Æппæт амæлттæй дæр архайдзынæн, цæмæй хорз журналист суон æмæ исты хорзы бацæуон мæ радтæг адæмæн»

Тыбылты Алыксандры номыл Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты сæ ахуыр бирæнымæц абитуриенттимæ адарддæр кодтой Собаты Аслан, Гæджиты Вова, Тедеты Иннæ, Джиоты Аннæ, Хъуылымбегты Вова, Гæбæраты Мальвинæ æмæ æндæртæ.

Стыр ныфс нæ ис, æмæ ног университетмæ мингай студенттæ кæй æрбацæудзæн, цæмæй сомбон нæ чысыл Хуссар Ирыстонæн басгуыхой аккаг гуырд-тæй, цæмæй намысджын æмæ сæрбæрзондæй дарддæр цæуой, абон нæ бæстæйы къухдариуæгад амондджын фидæнмæ цы раст фæндаг равзæрста, ууыл.

КОЦТЫ А.

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.