Литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон журнал «Фидиуæг» нæ республикæйы у иунæг журнал, кæцы йæ сырæзтæй абоны онг лæггад кæны ирон адæмæн. Журналы фæрстыл кæддæриддæр мыхуыр цыдысты ирон фысджыты хуыздæр уацмыстæ, уыимæ иумæ стыр ахъаз у, фыццаг къахдзæфтæ чи кæны, уыцы сфæлдыстадон фæсивæды рæзты хъуыддагæн, афтæ ма ирон æвзаг бахъахъхъæнын æмæ йæ популяризаци кæнынæн. Журналы куыст куыд цæуы æмæ цавæр проблемæтыл æмбæлы, уый фæдыл ныхас кæнæм йæ редактор Годжыцаты Неллиимæ.

– Нелли, редактор уæвгæйæ, архайыс, цæмæй журнал «Фидиуæг» рафыссой æмæ йæ кæсой æгас Ирыстоны, уыдонимæ фæсарæнты цæрæг ирæттæ дæр. Дæ куыст куыд цæуы ацы хъуыддаджы?

– Ууыл архайын диссаг нæу, уый нæ куыст у. Куыд нæ бон уыдис, афтæ архайдтам нæ къуындæг уавæрты дæр. Алы куыст дæр финанстимæ баст кæй у, уый сусæггаг нæу æмæ абоны онг нæ тираж бынмæ не ‘руагътам. Афæдзы дыккаг æмбисæн нырма нæ зонæм, цы хатдзæгтæ дзы ис, фæлæ ногæй чи рафыста «Фидиуæг» нæ республикæйы, уыдон уыдысты 45 адæймаджы бæрц. Цæгат Ирыстоны та сыл бафтыдис фæндзай, фæлæ нырма уыдон фæстаг зонæнтæ не сты æмæ сæм æнхъæлмæ кæсæм. Махæн нæ журналы афæдзы кæронмæ дæр, гæнæн ис, æмæ ноджыдæр рафыссой. Афтæ у махæн нæ куысты уаг.

Фæсарæнты, зонæм æй, журналы Турчы бæстæйы цæрæг ирæттæ кæй рафыстой, уый. Уыдон æй æрвылаз дæр рафыссынц. Ацы хъуыддаг сæхицæй рацыдис æмæ сын сæ хъарм ахаст куыд адæммæ, афтæ «Фидиуæг»-мæ æнæрахатгæ не стæм. Турчы цæрæг ирæттæн ис мадæлон æвзаг бахъахъхъæныны проблемæ æмæ тырнынц, цæмæй æрбангомдæр уой Ирыстоны цæрæг адæмимæ сæ фыдæлты рæсугъд æгъдæуттæ, традицитæ, культурæ æмæ æвзаг бахъахъхъæныны сæраппонд. Уыимæ ма тынг цымыдис кæнынц, Ирыстоны цы хабæрттæ цæуы, уыдонмæ дæр. Уымæ гæсгæ ирон журнал куы кæсой, уæд се ‘взаг нæ рох кæндзысты.

Архайдтам, цæмæй «Фидиуæг» рафыстаиккой Сирийы дæр, фæлæ сæм хæст куы уыдис, уæд адæм тынг ныппырх сты æмæ, дам  дзы ирæттæ бирæ нал ис.

– Ивгъуыд аз Турчы цæрæг ирæттимæ хъуыддагон ныхасы фæстæ ды фæнд кодтай «Фидиуæг»-ы номыртæ латинаг шрифтмæ ракæнын, цæмæй уым журналы кæсой фылдæр ирæттæ электрон хуызы. Бантыстис уын шрифтыл бакусын æмæ уæд цас фæфылдæр сты журналкæсджытæ?

– Æрæджы нæм уыдысты уазæгуаты æмæ куыд банысан кодтой, афтæмæй сын латинаг шрифт æнæмæнг нæу. Турчы цæрæг ирæттæ, зæгъгæ, сæ фылдæр арæхсынц кириллицæйы шрифтæй кæсын. Латинаг шрифтмæ рахизын стыр финансон хæрдзтимæ баст у. Мах æй нæхæдæг æнцонтæй рахизын кæндзыстæм латинаг шрифтмæ, фæлæ стæй йæ мыхуыр кæныны хабар зынаргъ лæууы. Уымæ гæсгæ уал æй афтæ æрурæдтам.

Хоситы Бурхан æмæ Хъуысаты Садреттин ам куы уыдысты, уæд сæм уыд ахæм фæндон, ома, уæддæр æппæт мыхуыры органты дæр рахизын бахъæудзæн электрон хуызмæ æмæ, зæгъгæ, сымах дæр афтæ куы бакæниккат, уæд, дам, махæн дæр æнцондæр уыдзæн йæ рафыссын.

Нæхи сайт нын нæй, стæй йыл чи куса, уый дæр нæй. Мæхи та уыйбæц не ‘вдæлы. Фейсбукы нын цы къорд ис, уый дæр мæхæдæг уадзын. Бæргæ хорз уаид, нæхи сайт куы скусид, фæлæ уымæн уæлдай штат хъæуы, æмæ уый та уæд Хицауад хъуамæ радта. Мæнмæ гæсгæ, фæсарæйнаг ирæттæн сайт уаид хуыздæр. Сайты сæрмагонд адæймаг куы нæ куса, уæд афтæмæй куыст куыд æмбæлы, афтæ нæ цæудзæн.

– Ныртæккæ журналы тираж цас у æмæ йæ цас фæфылдæр кæнынмæ хъавыс?

– Кæд журналы тираж фæфылдæр кæныны хъуыддагыл нæ кусæм активонæй, уæддæр æй адæм фыссынц. Турчы цæрæг ирæттæй йæ рафыстой 34 адæймаджы. Уымæй дарддæр ма журналы æдзухдæр рафыссынц Мæскуы, Самара æмæ Цæгат Ирыстоны. Зæгъæм, Мæскуыйы «Фидиуæг» рафыстой сæдæ адæ­ймаджы. Журналы тираж у иу минæй чысыл фылдæр (1085). Рафысгæйæ иу журналы аргъ у 30 сомы, æрдæг афæдзæн – 90 сомы æмæ æнæхъæн афæдзæн та – 180 сомы бæрц. Фидæн аз ын йæ аргъмæ хъуамæ бафтауæм, уымæн æмæ тынг аслам у æмæ ахæм аслам аргъыл журнал никуыуал ис. Цас фæзынаргъ уыдзæн, уый нырма бæрæг нæу, редколлегиимæ йæ аскъуыддзаг кæндзыстæм. Уымæн йæхи банымайыны фæтк ис æмæ йæ афтæ нырма мæ бон зæгъын нæу.

– Республикæйæн æдтæмæ куыд фæхæццæ вæййынц журналы номыртæ кæсджытæм?

– Уæлдæр цы горæтты кой скодтон, уырдæм сæ арвитæм поездыл. Туркмæ та фæцæуы автобус æмæ сæ ууыл арвитæм. Уыцы хæрдзтæ дæр нæхæдæг тыхамæлттæй æмбæрзæм. Иу æрвыст нын Туркмæ лæууы 7 мин сомы бæрц. Зæгъæм, дыууæ номыры æрвитыс, уæд нын слæууы 14 мин сомы. Æрвитæггагæн йæ уæз цас у, уымæ гæсгæ лæууы аргъ дæр. Йæ рафыссæггаг нын иу æрвыст йедтæмæ не ‘мбæрзы. Фæлæ уæддæр нæ куыст дарддæр кæнæм, æндæр гæнæн нæй. Уымæ гæсгæ нын Турчы цæрæг ирæттæ загътой, зæгъгæ, уын кæй зын кæны, уымæ гæсгæ, дам, æй электрон хуызы куы æрвитиккат.  Æз æй æмбарын электроны хуызы йæ дуг дæр домы, фæлæ кæм журнал дæ къухтæм райсай æмæ йæ афтæмæй бакæсай, дæ чингуытимæ йæ баиу кæнай, кæм та – электрон хуыз. Æмæ сын афтæ мæ хъуыды бамбарын кодтон. Цæгат Ирыстоны ма нæм иу район рæхджы бафтдзæнис. Комгæронмæ æрвитдзыстæм 50 «Фидиуæг»-ы. Уым ма нын фæззæджы фембæлд уыдзæнис цæрджытимæ. Уый размæ ма Цæгат Ирыстоны иу фембæлд ауагътам æрмæст Сунжæйы, уый фæстæ бæрæг аххосæгтæм гæсгæ нæ фембæлдтытæ æрурæдтам. Ныр та нæ фæнды ногæй уыцы фембæлдтытæ сног кæнын. Цæгат Ирыстоны цæуы «Мах дуг» æмæ йæ исынц, фæлæ уыцы журналæн йæ мидис æндæр у, ам махæн та нæ куыст бынтон æндæргъуызон у, уадз æмæ «Фидиуæг» дæр кæсой.

Нæ журналы тыххæй нæ бирæ цыдæртæ хъæуы саразын, фæлæ æппæт дæр финансон фæрæзтимæ баст у. Цæмæй нæ финансон уавæр чысыл рараст кæнæм, уый тыххæй æрæджы Плиты Ильяйы мемориалон фæйнæг куы бакодтой, уæд Плиты мыггагæй рацыд ахæм фæндон, зæгъгæ, саразут литературæйы рæзты фонд æмæ уæм нæ къух фæдардзыстæм. Плиты мыггаг, дам, стыр у æмæ, зæгъгæ, махæй фылдæр фысджытæ, раззагон адæймæгтæ никæцы мыггаджы ис. Фондæн йæ устав арæзт фæдæн, дарддæр хъуамæ бацæттæ кæнæм документтæ æмæ сæ бадæттæм юстицимæ æмæ уый фæстæ хыгъд байгом кæнæм. Уставмæ гæсгæ, хыгъды цы æхцайы фæрæзтæ уа, уыдон хардз цæудзысты, цæй тыххæй сæ радтой, уый тыххæй. Хъуамæ фондæн уа бындурæвæрджытæ æмæ сæ сбæ­рæг кæндзыстæм, уыимæ ма хъуамæ равзарæм фондæн сæрдар дæр, саразæм суагъæ, ома, ацы хъуыддагæн ис йæхи механизмтæ æмæ сыл хъæуы бакусын. Фондæн официалон ном вæййы æмæ уал нырма мæ хъуыды афтæ у, цæмæй йæ Беджызаты Чермены номыл схонæм, иннæрдыгæй та – Плиты мыггаг æй кæй райдыдтой, уый та уæлдай бæрндзинад æвæры адæймагыл æмæ йæ, чизоны, Плиты  Грисы  номыл  схонæм. Ахъуы­ды кæндзыстæм. Фонд махæн нæ бартæ уæрæх кæны, зæгъæм, нæ бон у æмæ нæхæдæг рауагъдад байгом кæнæм, изæртæ уадзæм æмæ афтæ дарддæр. Æндæра нын «Фидиуæг» æмæ фысджыты цæдисы фæлгæтты ахæм бартæ нæй. Фонды сырæзтимæ та нын алы бар дæр уыдзæнис. Афтæмæй куыннæ бацархайæм, уæд курæггаг муртæй ницы аразæн ис.

– Ныртæккæ уæ редакци цавæр куыст кæны, цæмæй журналкæсджыты нымæц фæфылдæр уа? Зæгъæм, Цæгат Ирыстоны æнгæс мыхуыры органтæ се ‘ргом аздæхтой сывæллæттимæ кусын,  фæуадзынц алыгъуызон конкурстæ æмæ сæ равæрынц интернеты, афтæмæй популяризаци кæнынц ирон æвзаг.

– Ныртæккæ нæ журналы редакци расидтис Хетæгкаты Къостайы 165-азон юбилеймæ поэзийы конкурс æмæ нæ уагæвæрды нæ ныффыстам æхцайы премийы тыххæй, ницы ныфс нæ уыдис уый саразынæн. Фæлæ нæм райдыдтой æрвитын ныридæгæн сæ уацмыстæ. Цæгат Ирыстоны сгуыхт артист Цæриаты Валерийæ рацыдис ахæм хъæппæрис, Къоста дæр, зæгъгæ, æхцаджын лæг нæ уыдис æмæ, зæгъгæ, конкурс ацы хатт афтæ ауадзæм. Фæлæ афтид къухæй преми уадзын паддзахадон æмвæзадыл цас рæсугъд у æмæ ныффыстон фыстæг Хицауадмæ, цæмæй нын рахицæн кæной æхцайы фæрæзтæ.  Куыд бакæндзысты, уый нырма нæ зонын. Фæлæ йын æнæауадзгæ нæй. Конкурсы уыдзæн фыццаг, дыккаг, æртыккаг æмæ цыппæрæм бынæттæ. Уый та журналкæсæг кæй равзара. Вæййы афтæ æмæ йæ жюри нæ равзæрста, фæлæ йæ чи бакаст, уыдоны зæрдæмæ фæцыд. Конкурс аразæм фæлтæрд фысджытæн нæ, ныридæгæн поэзийы фæндагыл йæ бынат чи ‘рцахста, уыдонæн нæ, фæлæ, фыццаг къахдзæфтæ чи кæны, нырма чи­ныгкæсæг кæй нæ зоны, кæй ном нæ райхъуыстис æмæ дзы ахæмтæ та бирæ ис. Сты курдиатджын фæсивæд, фæлæ цыдæр аххосæгтæм гæсгæ нæ раргом сты. Уыдон цæмæй рабæрæг кæнæм æмæ сæ дарддæр схъомыл кæнæм, уый тыххæй арæзт цæуы ацы конкурс. Жюрийы сконды уыдзæн æхсæз адæймаджы. Уыдонæй æртæйæ уыдзысты Цæгат Ирыстонæй,  æртæйæ та – Хуссар Ирыстонæй. Конкурсмæ уацмыстæ исдзыстæм 1-æм октябры онг, стæй 10 октябры та уыдзæнис хорзæх кæныны церемони. Бæргæ нын театры уагъд куы ‘рцæуид, уæд хорз уаид.

Фæнд ма кæнæм видеопроект саразын. Фыццаг къахдзæфтæ аразæм. Журналы бынат чи нæ ссара, уый та видеойы хуызы æвдисдзыстæм фейсбукы нæ къорды. Разæвдыст (заставка) ын сарæзтам. Адæймаг хъуамæ йе ‘мдзæвгæтæ аив бакæса æмæ сæ видеойы хуызы ныффысса. Нæ редакцимæ сæ æрбарвитдзæн æмæ сæ мах интернеты хызæгы сæвæрдзыстæм. Æвзаг æрмæст фысгæйæ нæу, фæлæ хъусгæйæ дæр у. Адæм сæм бакæсдзысты æмæ сын сæ рæсугъд зæлынадмæ дæр байхъусдзысты.

– Раздæримæ абаргæйæ нæм абон поэттæ цъусдæр ис. Журналы редакци цавæр куыст кæны, цæмæй нæ республикæйы курдиатджын фæсивæды ‘хсæн ссарат фидæны поэты?

– Ныртæккæ поэттæ фылдæр ис. Раздæры дугимæ абаргæйæ, стæй иннæ жанртимæ абаргæйæ дæр, поэзийы фæдыздæхты чи кусы, ахæм автортæ бирæ ис. Поэзийы къабазы, мæ хъуыдымæ гæсгæ, æппæты стыр ныфс кæмæй бавæрай, уыдон сты æртæ лæппуйы: Елбачиты Алыксандр, Кокойты Сослан æмæ Пухаты Игорь. Пухаты Игорь у, хæдбындур курдиат кæй хонынц, ахæм кæстæр у, æппындæр ын амонын ницы хъæуы. Æмдзæвгæ райгуыры йæ зæрдæйы цæттæйæ æмæ йæ стыр æхсызгонæй бакæсын. Иннæ хъуыддаг у драматурги. Драматургийы хабар нæм абон мæгуырау у. Фæлæ раздæр ныры онг драмæйы къабазы цы фыст æрцыдис, уый дæр, мæнмæ гæсгæ, æххæст ахуыргонд нæу. Афтæ мæм кæсы æмæ уыцы æрмæг уал адæмы размæ хаст куы æрцæуид. Дзæуджыхъæуы мыхуыры рацыд ирон драмæйы антологи. Æрмæст уыцы чиныджы цы æрмæг ис, уыдон дæр æххæст адæммæ нæ айхъуыстысты. Стæй иннæ хъуыддаг – классикæйы фыст цы ‘рцыдис драмæйы къабазы, уыдон дæр сценæмæ хаст не ‘рцыдысты, афтæ кадавар у уыцы хъуыддаг дæр, рахæссинæгтæ дзы бирæ ис. Цæвиттон, «Фидиуæг»-ы редакцийы мах кæй ссардтам Саулохты Мухтары сæфт пьесæ «Нарты Батрадз», уый йæхæдæг диссаджы пьесæ у. Стыр Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы адæмы спектаклтæ не ‘ндæвта, фæлæ-иу уæддæр æвæрд æрцыдис Хуссар Ирыстоны театры сценæйыл æмæ, дам, æм адæмæй къух бакæнæнтæ дæр нæ уыд. Адæмы зæрдыл афтæ сæмбæлд æмæ йæ æдзух фæлхатт кодтой, артисттæ, дам-иу фæлладысты, афтæ арæх æй æвдыстой. Куы йæ кæсай, уæд Нарты кадджытæм гæсгæ фыст æрцыдис æмæ тынг цымыдисон у, бирæ лыстæг хабæрттæ дзы ис, кæцытæ Нарты кадджыты кæцыдæр варианты не сты. Спектаклы афишæтæ абон дæр сты Галаты Барисы номыл музейы. Уыцы пьесæмæ гæсгæ фыст æрцыдис партитурæ дæр æмæ куыд мюзикл, афтæ æвдыст цыдис. Классикæйы бирæ ахæм æрмæджытæ ис, кæцыты хъæуы æртымбыл кæнын æмæ сæ иу чиныджы æмбырдгондæй рауадзын, сценæмæ дзы чи бæззы, уыдоны сценæмæ хъæуы рахæссын. Стæй сæ адæм дæр хъуамæ кæсой. Уымæн æмæ уыцы æрмæджытæ адæмæн, нацийæн йæхи æмбарынадæн тынг ахъаз фæуаиккой. Цæмæй фæсивæд сæ адæмæн аккаг фæстагæттæй басгуыхой, уый тыххæй сæ ахæм уацмыстыл хъæуы хъомыл кæнын. Драмæйы къабазы бакусинаг фарст у. Чизоны, кæмдæр чидæртæ фыссынц драмæтæ, уый тыххæй та нæ хъæуы адæмы астæумæ, æвзонг фæсивæды ‘хсæнмæ ацæуын æмæ сæ афтæмæй бацагурæм. Иудзырдæй, кусдзыстæм, нæ бон куыд у, афтæ.

Прозæйы хабар дæр ныртæккæ фæхуыздæр. Рæхджы мыхуыры рацæудзæн Тедеты Индирæйы сатирикон радзырдты æмбырдгонд æмæ уый, мæнмæ гæсгæ, литературæйы ахсджиаг цау у. Ис дзы ахуырдзау фæсивæд дæр. Фæзындис ма нæм ног автор Уалыты Аслан, Зонкъары цæрæг, 10-æм къласы ахуырдзау у. «Мах дуг»-ы конкурсæй нæм æрбахауд йæ радзырд. Ахæм аив фыст у æмæ цыма дæсны фыссæг ныффыста. Йæ радзырд ын цæттæ кæнæм мыхуырмæ. Ахæмтæ нæм ис, кæцытæй ныфс авæрæн ис.

Хорз ма уаид, цæмæй Хуссар Ирыстоны фæзына сывæллæтты журнал, цæмæй рæзгæ фæлтæр хуыздæр цайдагъ кæной мадæлон æвзагыл. Мах иухатт хъуыды кодтам, цæмæй «Фидиуæг»-ы сывæллæттæн уæлæвæрд уадзæм, фæлæ ма йæ зæгъон, финансон фæрæзтимæ баст у алцыдæр. Кæд нын фонды хъуыддаг рауайа, уæд ацы фарстыл хъуыды кæндзыстæм. Æнæмæнг нæ хъæуы сывæллæтты журнал æмæ сывæллæтты студи дæр.

Цавæр проблемæтыл æмбæлут уæ куысты?

– Проблемæтæ бирæ ис, фæлæ мæ зæгъын фæнды уый, æмæ мыхуыры фæрæз стæм æмæ нын нæй нæхи машинæ. Нæ куысты та нæ арæх бахъæуы. Такситæ дæр цал хатты æххуырсон, дæр­ддаг хъæутæм æмæ нæ районтæм ацæуын куы бахъæуы, уæд.

Проблемæ ма нын ис кадрон фарсты. Нæй нын публицистикæйы редактор æмæ техредактор. Цард цæуы æмæ фарн йемæ хæссы, чизоны, æвæрццагæй аскъуыддзаг уой.

ЦХУЫРБАТЫ Ларисæ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.