Хæстон булкъоны мæлæт

2008 азы августы уæззау бонты горæтыл ихуарæгау кодтой алыгъуызон нæмгуытæ, снарядтæ, хæлæн æрмæджытæ. Цæрæн хæдзæртты адæм нал баззад – иууылдæр сæхи ныккæндты бааууон кодтой, уатон рынчын чи уыд, уыдонæй дарддæр. Уæд Ираклийыл цыдис 86 азы. Уыцы рæстæджы йе `нæниздзинад тынг фæцудыдта æмæ фылдæр хуысгæ кодта. Йæ чызг Людмилæ йын бирæ фæдзырдта, цæмæй йæ ныккæндмæ ныккодтаиккой, фæлæ йæ дзуапп уыд цæхгæр, куыд хæстон, æфсæддон лæг – “нæ”, зæгъгæ. Иракъли йæ   сæрмæ не схаста ныккæндмæ ныххизын. Уымæ гæсгæ йæ цардæмбал Мария дæр нал ныххызт ныккæндмæ. Уырдæм-иу сæ абæрæг кодта сæ чызг Людмилæ, фадат-иу ын куыддæр фæцис, афтæ. 9 августы æнæрынцой æхстыты фæстиуæгæн Иракълийы сыхæгтæй сæ иу – Тедеты Владимиры фатермæ хæлæн æрмæг бахаудта æмæ йæ фæхаста, æндæр фатеры дзы сирвæзтис… Иракъли афæлвæрдта рудзынгæй уынгмæ ракæсыныл, йæхи цæс­тæй æппæт дæр фенын, фæлæ цалдæр къахдзæфы куыд акодта, афтæ размæ ахауд…

Не сфæрæзта уыцы хъизæмайраг бонтæ фæлтæрд хæстоны зæрдæ…

Амард Стыр Фыдыбæстæйон хæсты активон хайадисæг, бирæ майдантæ æмæ орденты хицау, гвардийы булкъон Тадтаты Иракъли. Йе `взонджы бонты немыцаг тыхæйисджыты чи дæрæн кодта æмæ сæ фæстæмæ чи сырдта, уый зæрыбонты йæхи зæххыл йæ сыхаг адæмы азарæй йæ мæлæт ссардта.

 

Райгуырæн бæстæ хъахъхъæныны сæр куыбахъуыд

Йæ сабибонтæй фæстæмæ Иракъли рацыд царды зын фæндæгтыл. Фондз азы йыл куы сæххст, уæд амард йæ фыд Григол – сырх партизан, гуырдзиаг меньшевикты ныхмæ активон тохгæнæг. Сидзæр лæппуйы йæ фыдыфсымæр акодта Тбилисмæ æмæ уым аст къласы бакаст. Астæуккаг ахуырады тыххæй аттестат та райста Цхинвалы 2-æм астæуккаг скъолайы. Уый уыд 1941 азы.  Уыцы аз та, куыд зонæм, афтæмæй райдыда Стыр Фыдыбæстæйон хæст.

Иракълийæн йæ бæллиц уыд афицер суæвын. Уыцы нысанæн бацыдис Цхивалы аэроклубмæ дæр. Фæлæ ныр астæуккаг скъола каст куы фæцис æмæ ма уыимæ райгуырæн бæстæ дæр хъахъхъæнын куы хъуыдис, уæд йе `мкъласон æмбал Лалыты  Георгиимæ  бацыдысты ахуыр кæнынмæ Тбилисы артиллерион ахуыргæнæндонмæ. Каст æй фæцис афæдзы фæстæ æмæ Тадтайы фырт ссис 392 æхсæг дивизийы 955-æм артиллерон полчъы взводы командир.

 

Хæсты фæндæгтæ

 

Афтæ райдыдта Иракълийæн йæ уæззау хæстон фæндаг. Горæт Беслæнмæ хæстæг Даргъ-Къохы æфсæнвæндагон станцмæ нæма ныххæццæ сты, афтæмæй сын сæ хæстон эшелоныл бомбæтæ нызгъæлстой знаджы хæдтæхджытæ. Æрцыдис сыл стыр зиæнттæ.

1942 азы августы райдианы се `фсæддон хай хайад райста æфсæнвæндагон станцы Змейкæ-Майскаяйы цур карз тохты. Уый фæстæ сæхи æрфидар кодтой Цæгат Ирыстоны цæугæдон Урухы былтыл. Немыцаг фашистон тыхæйисджытæн сæ фæнд уыдис, цыфæнды аргъæй дæр Цæгат Ирыстоны сæйраг горæт сисын, фæлæ фæсыкк сты знаджы фыдвæндтæ. Ам ирон хъæбатыр хæстон Тадтаты Иракъли фæцæф ис фыццаг хатт, фæлæ йе ‘фсæддон хайæ нæ фæиппæрд. Карз тохтæ цыдис æмæ сыл дыууæрдыгæй дæр цыдис стыр зиæнттæ.

Иракъли йæ дæлбаруæвæг хæстонтимæ знагыл тугуарæн кодтой. Сæ дивизийæ дæр ма баззадис æмбисæй къаддæр хæстонтæ æмæ техникæ, афтæмæй фæдихтæ æмæ йæ знаг балхъывта Кæсæг-Балхъары хæхты Баксаны арф комы. Знаг фæнд кодта, зæгъгæ, советон æфсæдтæн æндæр гæнæн нал ис æмæ сæ уацары рассивдзысты.

Уыцы рæстæджы Тадтайы фырт кæм хæцыд, уыцы дивизи Мæскуыйæ райста бардзырд Кавказы хæхты сæрты рахизыны тыххæй – ома, Бечо, Эльбрус æмæ Дон-Гузийы сæрты. Уыцы ахизæнтæ уæд æхгæд уыдысты, æгæрыстæмæй альпинисттæн дæр. Фæлæ æндæр гæнæн нал уыдис. Къуырийæ фылдæр, карз зымæгон хъызт бонты, æдзух æхсты бын нæ хъæбатыр æфсæдтæ ахызтысты хæхты сæрты æмæ уыцы сгуыхтдзинад барстой, йæ рæстджы Суворов йе `фсæдтимæ Альпы хæхты сæрты куыд ахызт, уыимæ. Бирæ дзы фæцагъды ис уæд хæхты фыдызнаджы бомбæзгъæлст æмæ миты зæйтæй, уæлдайдæр та уæззау цæф хæстонтæй. Дивизийæ ма цы тыхтæ баззад, уыдон æрбынат кодтой фæсхох Сауденджызы былтыл горæт Батумы, цæмæй сæ баххæст кодтаиккой, стæй сæ фæллад дæр суагътаиккой. Æмæ афицерты иу хай, уыцы нымæцы Тадтаты Иракълийы дæр, фондз боны фæстæ арвыстой 1-аг Белорусаг фронтмæ. Ам ирон командир дыккаг хатт фæцæф.

1944 азы фæудæй 1945 азы маймæ Тадтайы фырт, куыд фæлтæрд хæстон, афтæ активон хайад иста 2-аг æмæ 3-аг Украинаг фронтты сконды батарейы командир æмæ дивизион штабы хистæр уæвгæйæ. Уыцы карз тохты йæ хъæбатырдзинад æмæ сгуыхтдзинæдты тыххæй не `мзæххон райста Сæйраг командæгæнæгæй цыппар арфæйы фыстæджы. Стыр Фыдыбæстæйон хæсты йе сгуыхтдзинæдты тыххæй та хорзæхджын æрцыд Фыдыбæстæйон хæсты 1-аг къæпхæны орден, Сырх стъалыйы æртæ орден æмæ 19 хæстон майданæй. Коммунистон партийы рæнхъытæм дæр бацыд фронты раззаг хаххыл 1944 азы.

Фæцис хæст, фæлæ Иракъли, афицер уæвгæйæ, йе службæ дард­дæр кодта уæлдæфон-десантон хæйтты. Уый парашютыл хæдтæхæгæй рагæпп кодта 225 хатты.

Дардæр Тадтаты Иракъли 1949 азы каст фæцис  Уæлдæфон-десантон уæлдæр афицерон скъола горæт Рыбинскы, 1957-58 азты Ленинграды артиллерион академийы цур Уæлдæр артиллерион скъола, 1961-62 азты ма æнтысгæйæ бакаст горæт Бакойы марксизм-ленинизмы партион скъола дæр. Гарзджын тыхты рæнхъытæй Тадтаты Иракъли рацыдис 1970 азы булкъоны цины.

 

Фæсхæст фæллойадон архайд

 

Йæ райгуырæн зæхмæ æрыздæхгæйæ, уый иуран нæ бадт, куыста æндæр æмæ æндæр бы­нæтты. Уый æмрæнхъ кодта активон æхсæнадон архайд дæр, уæлдайдæр та йæ царды фæстаг дыууын азы нæ адæм уæззау уавæры куы ныххаудысты, уæд. Уый кæм йæхи номæй, кæм та республикæйы ветаранты Советы номæй дзырдта, нæ адæмы раз цы судзагдæр, ахсджиагдæр фарстытæ лæууыд, уыдоны тыххæй æмæ сæ æвæрдта, куыд Хуссар, афтæ Цæгат Ирыстоны разамынады раз дæр. Цæвиттон, уыдон хаудысты ирон адæмы баиу кæныны, сæ кæрдзи `мбарынад фæтыхджындæр кæнынмæ.

Иракъли, кæд йæ царды хуыздæр æмæ фылдæр хай æцæгæлон адæмы `хсæн арвыста, уæддæр ын бирæтау æцæгæлон не ссис йæ райгуырæн зæхх, йæ мадæлон æвзаг. Фæндыд æй, цæмæй йыл алчидæр сыгъдæгæй дзура, хуыздæр дзы пайда кæнæм, куыд нæхæдæг, афтæ паддзахадон органтæ дæр. Фарст æвæрдта, цæмæй зынгæ инженер Гаглойты Рутенæн цырт æвæрд æрцæуа, Ручъы фæндагæн та – йæ ном. Афтæ ма йын æнцой нæ лæвæрдта лигъдæтты фарст дæр æмæ фæндæттæ хаста сæ уавæр сын æрогдæр кæныны тыххæй. Дзырдта, топонимикæйы фарстмæ дæр æркæсын кæй хъæуы.

Иракъли йæ адæмы зынгзæрдæ патриот кæй уыд, уый бæрæг у нæ рагфыдæлты истори дæр тынг хорз кæй зыдта, уымæй. Уый фæдыл ын нæ газеты арæх уыд æрмæджытæ.

Зæгъын хъæуы уый æмæ Иракъли кæй уыд нæ газеты архайды активон хайадисæг. Йæ хъуыдытæ, йæ зæгъинæгтæ нæ царды ахсджиаг фарстаты фæдыл мыхуыр цыдысты нæ газеты фæрстыл.

Афтæ, булкъон Тадтаты Иракъли йæ хæстон архайд райдыдта хæс­тæй æмæ йæ фæугæ дæр фæкодта хæстыл. Ныр ыл сæххæст уыдаид 100 азы æмæ кæд абон не `хсæн нал ис, уæддæр æй чи зыдта, уыдоны зæрдæты ныууагъта рæсугъд фæд йæ бакæнгæ хъуыддæгтæй æмæ йын йæ рухс ном сæ зæрдыл дардзысты.

БЕСТАУТЫ Валя

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.