22-аздзыдæй Гæджиты Александрæн лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы хъайтары ном

Мæскуыйы, «Поклонная гора»-йы, 1941-1945 азты Стыр Фыдыбæстæйон хæсты Централон музейы Кады залы сæнусон кодтой Советон Цæдисы хъайтарты – 68 нацийы минæвæрттæ æмæ фæсарæйнаг æмбæстæгты нæмттæ. Уыдонæй иу у Гæджиты Александр Максимы фырт.

Райгуырд 1922 азы 16-æм июны службæгæнæг бинонты ‘хсæн. Каст фæцис ныры Дзæуджыхъæуы электромеханизацийы техникум æмæ ацы горæты аэроклуб. 1939 азы йæм æрсидтысты Сырх Æфсады баслужбæ кæнынмæ. Каст фæцис Ейскы æфсæддон-денджызон авиацион ахуыргæнæндон. Уый фæстæ службæ кодта пилотæй Сабыр океаны флоты Æфсæддон Гарзджын тыхты 4-æм минæ-торпедон авиацион полкы. Йæ экипажы сконды штурманæй службæ кодта Советон Цæдисы фидæны хъайтар Ростислав Демидов.

1944 азы 3-æм майы Гæджийы фырты экипаж æрвыст æрцыд архайæг æфсадмæ, Балтийы флоты Æфсæддон Уæлдæфон тыхты 51-æм минæ-торпедон авиацион полкы скондмæ. Тагъдыл хæдтæхæг А-20 «Boston», кæцытæй Советон Цæдисы ифтонг кодтой лендлизмæ гæсгæ, сахуыр кæнгæйæ, райдыдта хæстон атахтытæ аразын. Торпедохæсджыты хæс уыд знаджы торпедон æмæ бомбæты цæф кæнын. Хайад иста Выборгы, Прибалтион, Скæсæн-Прусийы, Скæсæн-Померанскаг æмæ Берлинаг размæбырсæн операциты.

1944 азы хæцыд Балтийы флоты Æфсæддон Уæлдæфон тыхты 1-æм гвардион минæ-торпедон авиацион полкы цæгы командирæй. Хæстон атахтытæ арæзта Балтийы денджызмæ, ласта минæтæ æмæ торпедотæ. Абаргæйæ, цыбыр рæстæгмæ Гæджийы фырты экипаж стыр зиæнттæ æрхаста ныхмæлæууæгæн. 1944 азы 27-æм августы знæгты караваныл торпедотæ æркалыны рæстæджы уый фæдæлдон кодта донбындзугæнæг науы, фæлæ йын уыимæ йæ хæдтæхæгæн дæр разиан кодтой. Машинæ аэродромы онг бакæнын æмæ æрбадын кæнынæн ын баххуыс кодтой æрмæстдæр материалон хайы æмæ хæдтæхæг скъæрыны техникæйы тынг хорз зонындзинæдтæ.

1944 азы 13 октябры 1-æм гвардион минæ-торпедон авиацион полкы командир, Советон Цæдисы хъайтар, гвардийы дæлбулкъон Иван Борзов Гæджиты Александр æмæ йæ экипажы штурманы бавдыста Советон Цæдисы хъайтары ном райсынмæ. Уæдмæ Александр сарæзта 28 хæстон атахты, фæдæлдон кодта знаджы 4 транспорты 18500 тоннæйы донгуырахстимæ æмæ иу донбындзугæнæг нау 1200 тоннæйы донгуырахстимæ. Афтæ ма разиан кодта 8000 тоннæйы донгуырахстимæ знаджы денджызон транспортæн. Иумæ­йагæй сисгæйæ Стыр Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы Гæджиты Александр сарæзта 106 хæстон атахты, фæдæлдон кодта 6 транспорты 27500 тоннæйы иумæйаг донгуырахстимæ, афтæ ма зиан æрхаста цалдæр æндæр науæн. Уый йæ хæстон æмбæлттимæ торпедотæй ныккодта 60 раст цæфы.

«Сæйраг цæвæн тых уыдысты цыппар «Бостон»-ы. Уыдонæй фыццаджы уыдысты тæхæг Гæджиты Александр, штурман Ростислав Демидов, уæлдæфон æхсджытæ. Караваны сæрмæ-иу фæзындысты æнæнхъæлæджы хуры ‘рдыгæй, стыр тагъдадæй æмæ ныллæг бæрзæндты. Нысанмæ ма-иу 100-200 метры куыд хъуыд, афтæ-иу æрæппæрстой бомбæтæ. Доны уæлцъарæй-иу «рикошеты» фæрцы уыдон бахаудысты наумæ, кæнæ та-иу спырх сты йæ борты цур. Афтæмæй балтийаг тæхджытæ фæдæлдон кодтой дыууæ егъау транспорты æмæ цалдæр хъахъхъæнæг нау æмæ катеры. Знаджы десантон æрбадт фæсыкк кодтой. Хæдтæхджытæ иууылдæр æрбаздæхтысты базæтæм, æцæг сæ базыртæ æмæ фюзеляжтæ ныхуынчъытæ сты, афтæмæй. Ахæм операцитæ арæзтой бирæ æндæр цауты рæстæджыты дæр. Зæгъæм, 1944 азы 24-æм августы нæ хæдтæхджытæ æрцахстой дыууæ къанвойы. Уыдон цыдысты десантимæ Либавамæ. Райдыдтой сæ сармадзан-пулеметон æхст кæнын, æмæ сыл дыууæ торпедохæссæджы та рауагътой мæлæтхæссæг торпедотæ. Фæдæлдон кодтой дыууæ науы 5 æмæ 8 мин тоннæйы донгуырахстимæ æмæ хъахъхъæнæг науы. Æртæ боны фæстæ Балтийы денджызы хуссар-ныгуылæн хайы цыппар «Бостон»-ы ногæй сатакæ кодтой фашистты къанвойы. Ростислав Демидовæн йæ къухты бафтыд торпедойæ донбындзугæнæг науы фæцæф кæнын», – фыста фæстæдæр Хъайтары æмслужбæнæг.

1945 азы 6-æм марты Советон Цæдисы Уæлдæр Советы Президиумы барамын­дæй гвардийы лейтенант Гæджиты Алек­сандрæн лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Хъайтары ном Ленины орден æмæ йын «Сыгъзæрин Стъалы»-йы майдан радтгæйæ, «немыцаг-фашистон тыхæйисджыты ныхмæ тохы фронты командæкæнынады хæстон хæстæ иттæг хорз сæххæст кæныны æмæ уыимæ æхсардзинад равдисыны тыххæй».

Стыр Фыдыбæстæйон хæсты фæстæ Александр йе службæ адарддæр кодта Советон Цæдисы Æфсæддон-денджызон флоты Æфсæддон Уæлдæфон тыхты. 1953 азы каст фæцис Æфсæддон-денджызон академи. 1975 азы булкъоны цины ацыд запасы. Цард Мæскуыйы, куыста хистæр инженерæй зонад-иртасæн институт «Пуль­сар»-ы.

Цардæй ахицæн 1981 азы 30-æм сентябры. Ныгæд æрцыд Мæскуыйы Николо-Архангелскаг уæлмæрды.

2018 азы 5-æм майы Гæджиты Александры ном сæнусон кæныны тыххæй мемориалон фæйæнг байгом æрцыд йæхæдæг кæм ахуыр кодта, уым – Дзæуджыхъæуы 38-æм астæуккаг скъолайы къулыл. Йæ автор у скульптор Кучиты Аслан. Мемориалон фæйæнг бакæныны бар лæвæрд æрцыд скъолайы ахуырдзау æмæ хъайтары хæрæфырт Гæджиты Александрæн.

Раныхасгæнджытæй сæ иу Хъулаты Уырызмæг загъта: «Гæджиты Александры ном, йе сгуыхтдзинад æмæ хъайтарон ивгъуыд ирд цæвиттон у бирæ фæлтæртæн. Æфсадмæ йæм æрсидтысты 17-аздзыдæй æмæ 22-аздзыдæй та ссис Советон Цæдисы Хъайтар. Арфæ кæнын Гæджиты мыггагæн, ахæм стыр адæймаг, æппæт ирон адæмы сæрыстырдзинад схъомыл кæныны тыххæй».

Мыггаджы минæвар Гæджиты Аким: «Мах сæнусон кодтам легендарон тæхæджы мысынад, кæцыйы хуыдтой уæлдæфон джигит, Балтийы арвы рыцарь. Уый скад кодта йæ мыггагæн, Ирыстонæн æмæ стыр Уæрæсейæн». Адæм сæ хъайтарты нæ рох кæнынц.

ДЖИОТЫ Екатеринæ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.