Цæстæрæвæрæн, къухмæрайсыны аккаг чингуытæ нæм арæхæй-арæхдæр кæй зынынц, уый нæ бирæ цæмæйдæрты æфтауы хъуыды кæныныл: æцæг чиныг кæмæн ис, уымæн сæфынæй тас нæу.

Уыцы чингуытæм хауы, ирон ахуыргонд адæм, стæй æрмæст уыдон нæ, фæлæ æндæр адæмты ахуыргæндтæ дæр рагæй кæуыл хъуыды кодтой æмæ ныртæккæ нæ къухы чи ис, уыцы аивфæлыст æмбырдгонд, историфыст Сослан Цæразоны «Алгъуызы кадæг».

Мах бахатыдыстæм чиныгсаразæг æмæ йын лæмбынæг разныхас чи ныффыста, уымæ, ХЪАЗИТЫ Мелитонмæ, цæмæй нын сдзуапп кæна цалдæр фарстæн.

    — Цыбыртæй уал нын куы зæгъис, Мелитон, ацы аивфæлыст чиныджы авторы тыххæй.

— Чиныджы авторы, цыма, не ‘ппæт дæр зонæм. Уыд ирон паддзахы фырт. Йæ мыггаг — Цæразонтæй. Йæ бæгъатыр хъуыддæгтæ, йе ‘хсар æмæ хæстон арæхстыл нæ сыхæгты азфысты дзырдæуы аргъæутты диссæгтæ. Фæлæ сæ «айрох вæййы», Сослан Цæразон (нæ фыдæлтæ-иу мыггагæй афтæ хуыдтой сæхи — Алгъуызон, Сидæмон, Фæрнион…) стыр поэт кæй уыдис, уый.

Цæрæнбонты нæ сыхæгтæй кæй куыд бафæнды, афтæ рафысс-бафысс кæнынц сæ истори. «Фæранчы цармдарæг» æмæ «Алгъуызы кадæг» иу къухæй фыст кæй сты, уый сын ма зæгъ æмæ сæхи дæр æрбамардзысты.

— О, фæлæ, Сослан стыр поэт кæй уыдис, уый кæм ис фыст?

— Уыцы хъуыды нæ ахуыргæндтæй бирæтæ фæдзурынц. Цæвиттонæн фæхæссынц нæ сыхæгты историктæй, Сосланы лæджыхъæды тыххæй кæм фæдзурынц, уыцы бынæттæ. Æз уымæн зæгъын, «айрох сæ вæййы», Сослан ма æнæбасæттон хæстонимæ стыр поэт кæй уыдис, уый зæгъын.

Фæлæ ма мæнæ ‘ркæсæм се ‘ннæ историк З. Чъичъинадзейы чиныг «История Осетии по грузинским источникам»-мæ (1993-æм азы дыккаг рауагъд). Автор, Сослан Цæразон стыр поэт кæй уыдис, ныртæккæ нæ уыдон нымайыны сæр нæ хъæуы. Æрмæст рафæлдахæм мæнæ 111-æм фарс. Чъичъинадзе зæгъы: «Из-за непрерывных нашествий и войн осетины лишились возможности создавать свои книги и заниматься своим образованием. А когда представлялась хоть малейшая возможность, они делали все для этого, они тянулись к просвещению. Примером этому служить Давид-Сослан. Он хорошо владел грузинским, греческим, татарским и арабским (Æвæццæгæн, иронау нæ зыдтаид? — Хъ. М.) языками. Он любил читать и, вместо с тем, писал сам. Он был грузинским писателем, а потому занимался распространением и грузинской грамоты среди осетин. Этому сильно способствовала его женитьба на Тамаре. Давид Сослан привил осетинам любовь к чтению грузинских книг и воспитал среди них писателей. Осетины стали писать стихи, рассказы, делать исторические записи. При Давиде-Сослане осетинские писатели писали и исторические заметки, стихи, рассказы, они писали и на осетинском языке грузинскими буквами. К сожалению произведения их не дошли до наших дней. Возможно, что их было много, но сохранилось только одно стихотворение. Называется оно «Мы были…». Написано Давидом-Сосланом в 12 веке».

Æндæр ма нын æй, уæдæ, куыд зæгъой? Фæлæ мах ахæм адæм стæм, нæ хъус нын куынæ ныггак чындæуа, уæд нæ ницы уырны. Æгæрыстæмæй, нæхицæй дæр. «Сослан кæд сфыссæг?!» — хъæргæнгæ, дыууæрдæм хæлттæ чи раскъæф-баскъæф кæнынц, уыдон сæхи-цæй тыхлитератортæ аразыны бæсты фæлдæр чингуытæ куы кæсиккой, уæд, чи зоны, исты базониккой… Æмæ Хуыцауы цæстыты фæнык нæ каликой.

— Нырмæ «Алгъуызы кадæг» цæмæннæ схуыдтам, йе ‘цæг авторы номæй? Сослан Цæразоны бæсты йæ æндæр стыр лæгыл цæмæн фыссæм?

— Гæбæраты Иуане мах, ирон адæмæн, тынг стыр лæг уыдис. Фыццаг нын, нырмæ кæй зонæм, уыцы чиныг нæ мадæлон æвзагыл уый сдзурын кодта. Хъыгагæн ын йе стыр лæггæдтæн æмбæлон кад дæттын нæма базыдтам. Йæ цæттæ цырт ын нæ сахары кæм сæвæрæм, уый аскъуыддзаг кæнын дæр ты-хæй баци нæ бон. Нæхи фыдæнæн. Уы-мæй худинагдæр ма цы хъуамæ уа?

Фæлæ никуы ис фыст, поэт уыдис, уымæй дæр «Алгъуызы кадæджы» хуызæн аивадон уацмыстæ фыста, уый. Æвæццæгæн, уыцы хъуыддаг куы фехъуыстаид йæ удæгасæй, уæд ыл зæды хуызæн лæг йæхæдæг дæр тынг фæдис кодаид æмæ фæхудтаид, ома, кæдæм цæуæм не ‘нæахуыргондæй æмæ афтæмæй кæцы былæй хаудзыстæм.

Ацы цымыдисон кадæг Иуанейы номыл сбастой нæ фыдбоны сыхæгтæ. Чиныджы разныхасы хуызы мын цы уац ис, уым æй бæлвырдæй зæгъын, цæй тыххæй афтæ рауад.

Кадæг XIX-æм æнусы нæ фыдбоны сыхæгты сауджын Иоанн Русишвили-«Къæрныхашвили» Нузалы аргъуанæй куы радавта (рахаста нæ, радавта!), уæд йемæ уыдис «ноджы ма иу чиныг æлдыгъгонд цæрмттыл фыст, дыууæ рог топпы æмæ иу æхсаргард», йæ фыды амæлæты фæстæ мысыд «Къæрныхашвилийы» фырт Григори, Мцхетайы стыр аргъуаны сауджын.

Нæ хъус æрдарæм дзырд «цæрмттыл» фыстмæ. Иуанейы рæстæджы ма цæрмттыл фыстой? Йæ тæлмацгонд æмæ арæзт чингуытæ цæрмттыл фыст уыдысты æви гæххæттыл мыхуыр?

Æмæ, чи зоны, уыцы дыккаг «æлды-гъгонд цæрмттыл фыст» чиныг «Фæранчы цармдарæг» уыдис, уæд та? Фæлæ уый ном бамбæхстой. Æмæ ацы цымыдисон кадæгæй цы хай зонæм, уый къуыхтæй рухс куы федта Н. Гамрекелийы фæрцы 1885-æм азы, уæд ыл автор фыст нæ уыд.

Фæлæ уацмыс æгæр æнцад «Фæранчы цармдарæджы» ‘рдæм. Ноджы йын, кæд уыдон æвзагыл уыдис фыст, уæддæр ницы хуызы уыдис схонæн, уыдонæй искæй фыст у, уый. «Алгъуызы кадæг»-æй зæгъын. Туг æмæ стæгæй  сыгъдæг ирон разынд. Æмæ сын куы ницы уал хос уыдис, уæд æй ныббастой Иуанейы ‘ргъомы. Уымæй ахуыргонддæр лæг, дам нæм нæ уыдис æмæ, дам æй æндæр, уæдæ, чи хъуамæ ныффыстаид?

Фæлæ уыцы лопъо гæдыныхас дæр, чиныджы райдианы цы уац ис, уымæ гæсгæ нæ бауырныдта ахуыргæндты. Йе стиль æмæ йæ дзырдуатмæ гæсгæ у, Иуане куы цард, уымæй бирæ раздæры фыст. Уæддæр  хæсгард-чъыллипп! Нæ фыдбоны сыхæгтæ нын æй Иуанейы фыст рахуыдтой, уæд æй нæхæдæг дæр зонгæ-зонын хъуамæ афтæ хонæм, уæдæ, цы.

Уый нын худинаг у.

— Мелитон, Сослан дæр, Иуане дæр ирæттæ уыдысты. Куы сбæрæг уа, — æмæ йæ бæлвырд кæныс, «Алгъуызы кадæг» Сосланы фыст у, уæд уымæй цы фæивдзæнис?

— Иу уый æмæ йæ фæстæ рухсмæ рахиздзысты Дзасохы-фырт Гæбæраты Иуанейы тексттæм гæсгæ йæ чиныг «Словарь»-ы (1971) цы æнæзындгонд ирон поэты кой кæны Базизашвили Бахта (Базизаты Бахта) Саба-Сулхан Орбелиани æмæ архимандрит Пахомийы нæмттæ кæм ары, уыцы æмдзæвгæтæ дæр. Зæй фенкъуысынæн иу фехситт дæр фаг у. Æмæ нæ чиныг райдайыны хъуыддаг æнудæсæм æнусой дыууадæсæм æнусмæ куы ахиза, уæд уый ницы у? Ахæм хабар нæ нывæфтыд литературæ, нæ Фыдыбæстæйы историйы дæр, мæнмæ гæсгæ йæ фæдыл хъуамæ расайа бирæ зæрдæрухсгæнæн цаутæ, нæ хъус сæм лæмбынæг куы дарæм æмæ сæ куы хынцæм, уæд. Сабиты поэт Хъайтмазты Аслæмырзæйæ дæр нæм æртæ æмдзæвгæйæ фылдæр не ‘рхауд, фæлæ уый тыххæй нæ литературæйы классикыл нымад нæ цæуы, цы.

Кæд сусæггаг нæу, уæд Сослан Цæразоны номыл «Алгъуызы кадæг»-æй нырма цал экземпляры рауагътай?

— Цæмæй Ирыстоны раззагон интеллигенци йемæ базонгæ уой, уый фаг у, стæй  бон цæуы æмæ фарн хæссы. Ирон стыр поэт Нигер цæйау загъта: «У фадат аразæг». Адæмы кæд йæ сæр æцæгæй хъæуа, уæд ын йæ рауадзыны фадæттæ æнæмæнг разындзæн.

Стæй сæйраг, æвиппайды йæ стыр тиражæй рауадзæм, уый дæр нæу. Кæд æрвылбон хъæр кæнæм: «Не ‘взаг фесæфт!», «Не ‘взаг сæфты къахыл ныллæууыд!», «Не ‘взаг нын ЮНЕСКО, чи мæлы, уыцы æвзæгты номхыгъдмæ бахаста!»  уæддæр æз чиныджы дæр никуы бакастæн, нæ мадæлон æвзаг искуы абонæй хуыздæр уавæры уыдис, уый.

Раст у, не ‘взаг фылдæр кæй фæрцы рæзтис, абон нын нæ фыдбоны сыхæгты аххосæй уыцы хъæутæ стæнæг сты. Фæлæ, арв куыд нæры, афтæ нæ цæвы. Нæ уынджы дæр та кæд уаид чындзæхсæв.

Æмæ ноджы иу фарст. Дæ хъуыды ахуыргонд адæмы цур æнæмæнг искуы загътаис æмæ уыдон та цас бæрцæй сты дæ фарс? Уырны сæ, «Алгъуызы кадæг» Сослан Цæразоны фыст у, уыцы хъуыддаг? Æмæ, кæд нæ, уæд цæмæннæ?

Æрмæст ахуыргæндты цур æй нæ дзурын, фæлæ уыцы темæйыл цыбыр-тæй доклад скодтон ивгъуыд аз Хуссар Ирыстоны зонадиртасæн институты Æгъуызаты Иуанейы райгуырдыл 240 азы цытæн зонадон конференцийы. Уыцы фарсты тыххæй нæм æнæуый дæр иу æмæ дыууæ хатты не ‘рхауы дзырд. Æмæ сæ цæхгæр «нæ» никæмæй ма фе-хъуыстон. Иууылдæр сразы вæййынц мемæ.

Æндæр хъуыддаг у, факттæ сæ куы фæхъæуы. Æмæ æз ацы ныхасы дæр, Иуане æмæ Сосланы тыххæй мæ уацы дæр æрмæстдæр æнцой кæнын бæлвырд историон æмæ литературон факттыл, стыр, сæ хъуыддаг тынг хорз чи зыдтой æмæ зонынц, ахæм историктæ æмæ литераторты хъуыдытыл. Уыдоныл ма ‘ууæндæм, уый та нын Стыр Хуыцау дæр æмæ нæ намыс дæр нæ ныппардзæнис. Нæ рагфыдæлты тыххæй нын æнæраст ныхас куыд никуы ныххатыр кæндзысты, афтæ.

Барæй рæстдзинад чи зыгъуыммæ кæной, къозбау фæндагыл нæ чи ардауой, уыдонæй та нæ бынтондæр ницы хъæуы.

Æппæт уыцы цæвиттонтæ фаг сты, цæмæй «Агъуызы кадæг» хонæм Сослан Цæразоны фыст?

Æз тынг хорз зыдтон æмæ зонын, ахæм фарст мæм иутæ æмæ дыууæтæ кæй нæ ратдзысты. Фæлæ, афтæ чи хъуыды кæнынц, ома уыцы хъуыды æз æры-мысыдтæн, фыццаг хатт æй æз загътон, уыдон рæдийынц.

Æркæсæм ма, Чъичъинадзейæн цы «Ирыстоны истори»-йы кой скодтам, уымæ. Уыцы ран 112-æм фарсыл мæнæ куыд дзырдæуы: «Относительно писательской деятельности Давид-Сослана знаток древней грузинской истории Николоз Гамрекели (кадæг фыццаг хатт 1885-æм азы рухс кæй фæрцы федта, уый  Хъ. М.) в своем предисловии к «Иалгузиани», вышедшем в печати в 1897 году, говорит: «Эта поэма, показывающая в новом свете темную и мало известную историю осетинского государства, приобрела большое значение для грузинской поэзии. Нам кажется, что она написана вторым мужем царицы Тамары Давидом-Сосланом (Æндæр ма нын æй, уæдæ, куыд зæгъой, «Алгъуызы кадæг» Давид-Сосланы фыст кæй у æви нын нæ хъусыл гакк ныккæной? — Хъ. М.) в то самое время, когда он должен был завоевать право на брак с Тамарой. Этой поэмой он показал свои настроения, свое отношение к религии, рассказал о своем происхождении и, наряду со всем этим, показал свою развитость.

«Если спросите, отвечу — я царь

                                             Амосара

Покоритель многих стран, потомок

                                        царя Давида,

Иалгузон — великий государь, сам

                     покоритель Миланкара,

Великий князь осетинский,

  черкесский, чеченский, ингушский…

 

По фамилии великий Августиан — хозяин гор и долин

Эльбруса, Кавказа и подобных

                                                 краев.»

 

Бестауты Гиуæргийы тæлмацæй ирон æвзагыл зæлы афтæ:

 

«Æз — Алгъуыз паддзах, дунейыл

               басастон бæстæ дзæвгар,

Миланкар, Амосар иумæ сты мæ

                               фæринчы дæлбар.

Æз  уæздан Алгъуыз, мыггагæй

                      Йессе-Дауыты бындар,

Иры, кæсæджы, мæхъæлы, нонтæ,

                                  цæцæны æлдар,

 

Август паддзахы фырттæй дæн,

                    Август паддзахы зæнæг,

Абон Эльбрусæн, Кавказæн æз —

                           æлдариуæггæнæг».

 

Уый фæстæ сæ историктæй бирæтæ фыстой, зæгъгæ, нæ Сослан фæсайдта.

Кадæг йæ тæккæ райдианы Сосланы номыл уыдис мыхуыр, æвæццæгæн, «æлдыгъгонд» цæрмттыл фыст куыд уыдис, афтæмæй. Хуыздæр нын æй куыд загътаиккой? Абон нын æй Цæразонты Сосланы кæй нал хонынц, уый нæ тыхсын кæны? Æмæ уый бæрц ма хъуамæ æмбарæм, чиныджы разныхасы куыд зæгъын, афтæмæй нæ уæд уыцы хъуыды сæ фыссæг Сандро Шаншиашвилийы хъуыдымæ кæй кæны, зæгъгæ, «Фæранчы цармдарæг» Сосланы фыст у, зæгъгæ?

Уыцы бæлвырд, фидар хъуыды нæ фыдбоны сыхæгтæй барвæндæй, дзæнæттаг Сандройау, кæй никæй уал дзыхæй схаудзæнис, уый нæ дызæрдыккаг макæмæн хъуамæ уа. Уымæн æмæ уæд «Фæранчы цармдарæг» дæр сафынц. Æмæ уый хуызæн шедеврыл йæ къух чи хъуамæ сиса?

— Нæ газеткæсджытæ æмæ дын нæхи номæй стыр бузныг зæгъæм, Мелитон, де ‘ргом æмæ зæрдæхцон ныхасы тыххæй.

— Хуыцауæй арфæгонд ут кæддæриддæр.

Ныхас ныффыста Дзебысаты Г.

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.