83 азы рацыд, немыцаг фашисттæ, хæст нæ расидгæйæ, Советон Цæдисмæ куы æрбабырстой, уыцы бонæй.
Райдианы уал цыбыр экскурс, скæнæм Герман хæстмæ йæхи куыд цæттæ кодта, уый тыххæй.

Бæрæг информацион бæлвырдгæнæнтæ куыд хъусын кодтой, афтæмæй Стыр Фыдыбæстæйон хæсты райдианмæ Герман йæхи развæлгъау цæттæ кодта. Уый тыххæй гитлеронтæ бацæттæ кодтой афтæ хуыйнæг «Барбароссы план». Уыцы планмæ гæсгæ немыцаг гарзджын тыхтæ Советон Цæдисыл хъуамæ фæуæлахиз уыдаик­кой цыбыррæстæгон хæстон операци– блицкригы руаджы.

«Барбароссы план» сæххæст кæныны тыххæй Герман йæ европæйаг цæдисонтæ  Финлянди, Румын æмæ Венгриимæ сарæзтой хъомысджын æфсад: 182 дивизийы æмæ 20 бригадæйы (5 милуан адæймаджы бæрц), 47,2 мин хæцæнгарз æмæ минæзгъалæджы, 4,4 мин хæстон хæдтæхæджы, 4,4 мин танк æмæ размæбырсæн хæцæнгарзы æмæ 250 науы.

Агрессоры ныхмæ лæууæг советон хæстонты къорды уыд 186 дивизийы (3 милуан адæймаджы), 39,4   мин хæцæнгарз æмæ минæзгъалæджы, 11 мин танк æмæ 9,1 мины бæрц хæстон хæдтæхæджы.

Фашистон Герман хæст нæ расидгæйæ, Советон Цæдисмæ æрбабырста 22 июны райсом раджы – 4 сахатыл æмæ советон хæстонты æрæййæфта æдзæттæйæ. Советон хæстонтæ æппæт арæныл дихгонд кæй уыдысты, уый фæстиуæгæн æвæстиатæй нæ уыд сæ бон агрессорæн хъомысджын ныхкъуырд радтын.

1941 азы 22 июны райсомы 10 сахатыл Генералон штабы хистæр, Армийы инæлар Георги Жуков сарæзта оперативон хæстон æмбырдуац, цыран хъусын кодта: «1941 азы 22 июны 4.00 сахатыл Герман æрбабырста Советон Цæдисмæ æмæ бомбæтæ æрызгъæлста нæ аэродромтыл æмæ горæттыл, йæ сурзæххон хæстонтæ æрбахызтысты нæ арæнтæй…»

1941 азы 22 июны радиойы раныхас кодта ССР Цæдисы адæмон къамисарты Советы Сæрдары хæдивæг, ССР Цæдисы Фæсарæйнаг хъуыддæгты къамисар В. М. Молотов дæр.

Уый æрсидт Советон Цæдисы æмбæстæгтæм, цæмæй ноджы æнгомдæрæй æрбалæууой большевикон парти, Советон хицауад æмæ стыр фæтæг, æмбал Сталины фарсмæ.

«Нæ хъуыддаг у раст. Знаг пырх æрцæудзæн. Мах фæуæлахиз уыдзыстæм», – фехъусын кодта Молотов.

1941 азы 23 июны арæзт æрцыд Уæлдæр Сæйрагкомандакæнынады Ставка. 30 июны та арæзт æрцыд Хъахъхъæнынады Паддзахадон Комитет. Сæрдарæй æмæ йын Уæлдæр Сæйраг командагæнæгæй нысан æрцыд Иосиф Сталин. Советон Цæдисы æрбиноныг уæлвæткон мадзæлтты программæ ахæм девизимæ «Æппæт дæр – фронтæн! Æппæт дæр – уæлахизæн!» Уымæ нæ кæсгæйæ, Сырх Æфсад фæстæмæ лæууын райдыдта æмæ июлы æмбисмæ  немыцаг фашисттæ бацахстой Литвайы, Латви, нысаниуæгджын хæйттæ бацахстой Белоруссийы, Эстони, Украинæ æмæ Молдавийы территоритæ, тæссаг уавæры уыдысты Ленинград, Смоленск æмæ Киев дæр.

Иуæй-иу историктæ куыд фыссынц, афтæмæй Иосиф Виссарионы фырт Сталин 3 июлмæ бадт йæ кабинеты, æппындæр ын бастдзинад никæимæ уыд, никæимæ ныхас кодта, афтæмæй. Æрмæстдæр 3 июлы уый раныхас кодта радиойы.

Уый дзырдта:

«Æмбæлттæ, æмбæстæгтæ!

Æфсымæртæ æмæ хотæ!

Не ‘фсад æмæ флоты хæстонтæ!

Сидын уæм æз, мæ хæлæрттæ!

22 июны нæ бæстæмæ гитлерон Германы гадзрахатæй æрбабырст дарддæр кæны. Кæд Сырх Æфсад хъæбатырæй йæ ныхмæ лæууы, кæд знаджы хуыздæр дивизитæ, йæ авиацийы хуыздæр хæйттæ пырх æрцыдысты æмæ сæ ингæн ссардтой тохы быдыры, уæддæр знаг размæ лæсы, фронтмæ ног тыхтæ æппаргæйæ.

ССР Цæдисы адæмты æппæт тыхты цырд мобилизацийы нысанæн, знагæн аккаг ныхкъуырд радтыны тыххæй арæзт æрцыд Хъахъхъæнынады Паддзахадон Комитет, кæцыйы къухы ис нæ паддзахады æппæт хицауиуæгад. Хъахъхъæнынады Паддзахадон Комитет æвæстиатæй æрæвнæлдта йæ куыстмæ æмæ сидт æппæт адæммæ, цæмæй ноджыдæр æрбангом уой  Сырх Æфсады æмæ Флоты алыварс, цæмæй знаг дæрæн æрцæуа.

Æппæт нæ тыхтæ аздахæм нæ хъæбатыр Сырх Æфсады, нæ цытджын Сырх Фло­ты фарс рахæцынмæ!

Адæмы æппæт тыхтæ – знаджы ныддæрæн кæнынмæ!

Размæ – уæлахизмæ!» –

Уый уыд Сталины сидт Советон Цæдисы адæммæ. Æмæ Цæдисы хæстхъом адæм растадысты немыцаг фашизмы ныхмæ, уыцы нымæцы Хуссар Ирыстоны адæм дæр, чи æрсидтмæ гæсгæ, чи та бархионæй – иууылдæр ацыдысты хæсты быдырмæ.

Хæсты фыццаг бонæй фæстæмæ карз тох цыд куыд хæсты быдыры, афтæ фæсчъылдымы дæр – Советон Цæдисы æппæт территорийыл цæрæг адæмтæ хъазуатонæй фæллой кодтой фронты тыххæй.

«Æппæт дæр – фронтæн! Æппæт дæр – Уæлахизæн!», – ахæм уыд сæ архайды сæйраг нысан нæ адæмæн дæр. Стыр Уæлахизмæ ирон адæмы бавæрд дæр егъау уыд. Ирыстоны хæстхъом фæсивæд фронтмæ ацыдысты, фæсчъылдым ма чи баззад, уыдон та сæ хъазуатон фæллойæ сæ хайбавæрд бахастой Уæлахизмæ.

Стыр Фыдыбæстæйон хæсты фыццаг бонæй фæстæмæ Хуссар Ирыстоны автономон областы горæты куыстуæтты, уагдæтты æмæ районты аразын райдыдтой къамистæ хæстонтæн хъарм дарæс æмбырд кæныны тыххæй. Алы адæймаг дæр йæ хæсыл нымадта йе ‘ххуысы хай уæлахиз æрæввахсдæр кæнынмæ бахæссынмæ.

1941 азы æрмæст Ручъы колхоз фронты фондмæ радта 7 стуры æмæ 70 сæры та – фыстæ, 1942 азы та фронтæн арвыста 4 стуры æмæ 80 фысы, 1943 азы – 300 кг дзидза, 1944 азы – 400 кг къуымбил, æдæппæтæй æрмæст къуымбил фронтæн арвыстой 700 кг, 570 кг та – цыхт, 1942 азæй 1944 азмæ  хæстон æфстауæн радтой 146 мин сомы.

Æрмæст колхоз нæ, фæлæ Рукъы адæм сæхæдæг дæр фронтмæ арвыстой: 220 кг цыхт, 40 литр арахъхъ, хъарм цъындатæ æмæ æрмкъухтæ 250 фæлысты, къуымбилæй быд хæдæттæ, 26 бæхы, 300 фысдзармы, танкæтæ аразыны тыххæй -36 мин сомы, хæдтæхджытæ аразыны – 32 мин сомы. Æхцадзаумæтты лотереяйæн радтой 280 мин сомы. Колхозы сæрдар Плиты Марта Дæхцыхъойы чызг танкæтæ саразыны тыххæй фондмæ бахаста йæхи æхцатæй 70 мин сомы, хæдтæхджыты саразыны тыххæй – 30 мин сомы, хæстон æфстауæн радта 65 мин сомы, лотерейы билеттæн – 8 мин сомы. Æндæр æмæ æндæр хæрдзыты тыххæй Марта бахаста 13900 сомы. Уыимæ иумæ ма Плиты Марта сæрмагонд лæвæрттæ арвыста Сталинæн, Ворошиловæн, Буденныйæн, Тимошенкойæн, Львовæн.

1944 азы колхоз Плиты Иссæйæн фронтмæ арвыста бæх, цухъхъа, тинтычъийæ басыллыхъхъ.

Р.S. Истори фæлхат кæны. Кæд Советон Цæдис Стыр Фыдыбæстæйон хæсты фашизмы басаста, ныддæрæн æй кодта, уæддæр ма «йе ‘взартæ» баззадысты, «тау суагътой» æмæ та абон Уæрæсейы Федерацийы, сæрмагонд æфсæддон операцийы руаджы бахъуыд тох кæнын сæ ныхмæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, уыцы операцийы дæр ирон хæстонтæ сæ дадаты кад нæ дæлæмæ кæнынц, раззаг хаххыл хъæбатырæй тох кæнынц фашистты баззайæццаг бандеронты ныхмæ.

ОСИАТЫ Индирæ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.