Nog adres

Истори | Рукъгомы цымыдисаг истори

Рукъгом ис Хуссар Ирыстоны цæгат хайы Леуахийы доны ратæдзæнты. Уый æрбынат кодта сайраг Кавказы рагъы хуссарвахсыл Ресы хохы, Денджызы къæдзæх, Бегайы къæдзæх (Сау къæдзæх) æмæ Къалмы къæдзæхы хъæбысы, уæрæх æмæ рухс комы сæр. Рукъгом хауы субь-альпион зонæмæ. Ацы комы равæрды æппæты бæрзонддæр бынаты бæрзæнд денджызы ‘мвæзадæй у 3200м фылдæр æмæ йæ дæлдæр ран та у 1500м. Комæн йæ цæгат фæхстæ сты быгъдæг, ныллæг кæрдæгæй дарддæр дзы бæласы мыггаг тынг стæм æмбæлы. Ныгуылæнварс рагъыл ис хъæд æмæ къутæртæ.
Ацы комы сæйраг дон у Рукъы дон, хауы Стыр Леуахимæ. Йæ райдайæны Рукъы дон хуыйны Сохсы дон. Рукъдоны фæрсаг дæттæй сæ иу у Æрхыбылы дон. Деметы хъæуæй та Леуахийы донмæ хауы Стырзæйуаты дон. Æмарæн цы кæмттимæ кæны, уыдон сты скæсæнæрдыгæй: Сыбагом æмæ Згъуыбир, хуссарварс — Тылигом æмæ Урсдзуаргом, ныгуылæнварс — Дзомагъгом æмæ цæгатварс та Захъхъагомимæ.

Рукъгом у Цъалагомы фæрсаг кæмттæй сæ иу, кæнæ та йæ уæллаг кæройнаг хай.
Сæрмагондæй Рукъгомыл нымад цæуынц Рукъ (Уæллаг Рукъ), Æрхыбыл (Дзерантæ), Елойтæ, Есетæ, Сырхаутæ — хауынц Астæуккаг Рукъмæ. Дæллаг Рукъ, Дзуарыбын, Габатæ, Хъониатæ, Хацъыгтæ, Бæлгъуыртæ та Дæллаг Рукъыл, афтæ ма Деметы хъæу — хуссарварс бæрзонд хохвахсыл, Калмы къæдзæхы цæгат ныгуылæнварс. Ам цардысты Деметæ æмæ Къæбертæ хицæн хъæуты æмæ кæд Рукъгоммæ дæрддзæф сты, уæддæр иу æхсæнадыл нымад цыдысты. Уæлдæр ранымадгонд хъæутæ административон æгъдауæй хауынц Рукъы хъæууон администрацимæ.
Уæллаг, Æхсæйнаг æмæ Дæллаг Рукъы нæмттæ æрæджы фæзындысты, фæлæ сæрмагондæй ном Рукъ лæвæрд уыд Уæллаг Рукъæн, иннæ цæрæнуæттæ фæстæдæр фæзындысты. Бæрæг куыд у, афтæмæй комæн йæ ном лæвæрд æрцæуы зæронддæр цæрæнуаты номæй, кæд уый бæлвырд вæййы, уæд. Таурæгътæм гæсгæ «Рукъ»-ы комы ном равзæрд ном «Рог»-æй. Плиты фыдæл, ам (Ручъы) чи ‘рцард, уый Рог хуынди æмæ уымæ гæсгæ хъæуы ном чи «Рока» хоны, чи — «Рукъ», æцæгæй та «Роджы хъæу» у«. Рукъæн йæ рагондæр ном кæд Рог у, уæд топонимы этимон хъуамæ уа «раука», уый та рагон ирайнаг ‘взæгты амыдта — Рухс, ома «Рукъ» — рухс хъæу (Дзиццойты Ю Фидиуæг № 7 96аз). Ис бынаты ном Ирыстоны цæгат хайы, Сатъаты хъæуы, «рукътæ» зæгъгæ (Цъагъаты А. Топонимия С.Осетии 2 хай 251ф.) Цъалагомы дæллаг хай ис хъæуы ном Рокъатæ, фæлæ уый Рукъы хъæуы номмæ ницы бар дары. Уымæн æмæ Рокъа уыд лæджы ном, уым фыццаг чи æрцард, уый ном.
Ручъы комы фыццаг æрцæрджытæ кæд фæзынд, уый зын зæгъæн у, фæлæ археологон æрмæджытæй куыд цæуы бæрæг, афтæмæй ам нæ дугы фыццаг æнустæй фæстæмæ уæвынад кодтой ирайнаг æвзæгтыл дзурæг кæцыдæр знæмтæ. 1927 азы Дæллаг Рукъы раздæры уырыссаг фидары цæгат-ныгуылæн фарс бынæттон цæрæг Плиты Г.Н. ссардта рагон ингæн. Цы стæгдар дзы разынд, уыйимæ ссардта алыхуызон мигæнæнтæ æмæ фæлындзæн дзаумæттæ, куыд фæрдгуытæ, къухдарæнтæ, цонгдарæнтæ, хъуырдарæнтæ, аргъæвджытæ æ.а.д. Сæ арæзæн æрмæг уыд, куыд æвзист, бронзæ, афтæ æндæр зынаргъ æрзæты мыггагæй. Уыдонæн сæ уæлæ ис алыхуызон нывæфтыдтытæ, сæ кондмæ гæсгæ, сæ иутæ дзурæг сты, кæй уыдысты бынæттон зæрингуырдты арæзт, иннæтæ та æндæр ранæй æрбафтгæ. Археолог Пчелинамæ гæсгæ, бынæттон зæрингуырдты сфæлдыстад кæцытæ сты, уыдоныл ирдæй зыны ирон адæмы рагфыдæлты цардуагон æгъдæуттæ.
Эрыстауты цыртдзæвæнтæй куыд цæуы нысан, афтæмæй Ручъы хъæуы ном нысан цыдис 14-15-æм æнустæй фæстæмæ. Куыд рагæнусты, афтæ фæстаг æнусты дæр фыссынады гуырæнтæй бæрæг цæуы, ацы зылды кæй уæвынад кодтой ирайнаг æвзæгтыл дзурæг ирон адæмы комкоммæ фыдæлтæ.
Таурæгътæм гæсгæ ныртæккæ Рукъы цы цæрджытæ ис, уыдоны фыдæлтæй ам фыццаг æрцæрджытыл нымад цæуынц Томайтæ, Дзерантæ, Плитæ æмæ Къозонтæ. Бæлвырд куыд цæуы, афтæмæй ацы мыггæгтæ ам æрцардысты 16-17 æм æнусты. Æмæ кæд афтæ у, уæд ацы хъæуы ном ницы бар дары Плиты рагфыдæлы ном «Рог» — мæ. Æмæ хъæуы ном Рукъ, кæд нысан кæны Рухс хъæу, уæд уый тыххæй мæ бон зæгъын ницы у. Стæй ма Рухс хъæуы номæн æвдисæн у уый æмæ ком æнæ уый дæр хургæсæн æмæ рухс бынаты æвæрд у.
Иу таурæгъы та дзырдæуы зæгъгæ Дзеранты æмæ Томайты рагфыдæлтæ ам куы рцардысты, уæд ком æдзæрæг уыд, хъæдæй æхгæд, фæлæ дзы рыййæфтой рагон цæрæнуат Дзциццойты Ю фидиуæг№ 94 аз . Историйæ куыд цæуы бæрæг, афтæмæй 15-16 æнусты ирон адæм фæцагъдысты низ æмæ æххормагдзинадæй. Иутæ та дзы фæлыгъдысты быдырбæстæм æмæ уымæ гæсгæ, бирæ кæмттæ сыдзæрæг сты, уыцы нымæцы, æвæццæгæн, Рукъгом дæр. Фæлæ таурæгъты бæрæггæнæнтæ æмæ фыссынады æрмæджытæ чысыл æмных лæууынц кæрæдзимæ. 14-15 æнусты цы Рукъы ном уыд зындгонд, стæй цæрджытæ кæм сихсыдысты, уыцы хъæуы ном цы хуызы зыдтой æдзæрæг бæсты фæстæдæр ног æрцæрджытæ? Гæнæн ис æмæ йын уымæй размæ дæр йæ ном зыдтой, йе та йæ хъуыстой фæрсаг кæмтты цæрджытæй. Плиты рагфыдæл Рукъ (Рог) æмæ хъæуы ном Рукъ та сты, æнхъæл дæн, хуымæтæджы æнгæс нæмттæ æмæ кæрæдзимæ ницы бар дарынц.
Куыд сомихаг, афтæ гуырдзийаг ратæдзæнтæй бæрæг куыд цæуы, афтæмæй астæуккаг Кавказы хохрагъы дыууæ фарс цы цæрджытæ уыд, уыдон нымад уыдысты ирон адæмы рагфыдæлты хицæн знæмтыл -Туалтæ. Туалтæ —Туалгом дæр дих цыд, куыд Урс-Туалтыл æмæ Сау-Туалтыл. Уыцы нымæцы ма гуырдзийаг азфысджытæ хицæн кодтой уæллаг Туалты æмæ бынаг Туалты. Бынаг Туалтыл нымад чи цыдысты, уыдонæй сæ иутæ уыдысты Рукъгомы цæрджытæ. Иумæйагæй, Туалгомы цæрджытæ кæд алы хат нæ уыдысты Чысаны Эрстауты дæлбар, уæддæр-иу ууыл разы нæ уыдысты æмæ та иу сæм рæстæгæй-рæстæгмæ хæстон ныббырстытæ арæзтой (Гаглойты Ю Алано-Гергика 204-205фф). Ахæм хæстон ныббырстытæ, куыд Туалгоммæ, афтæ сæрмагондæй Рукъгоммæ уыд 13-æм æнусты æмбисы, Чысаны эрыстау Шалвайы ныббырст Тырсыйæ Ачабетмæ, иуылдæр хæстон фидæрттæ куы ныппырх кодта, уæд (Гаглойты Ю Алано-Георгика 200ф. æмæ Ирыстоны истори 1- хай 89ф). 14 æнусты фæуды, 15 æнусты райдианты, ахæм ныббырстытæ сарæзта Чысаны эрыстау Виршель 3-аг. Ацы ныббырстытæн сæ нысаниуæг уыд, ацы кæмтты цæрджытæ хæдбар кæй уыдысты, уый тыххæй — иу сæм ныббырстой сæ сæттынмæ. Ахæм ныббырстытæ уыд уый размæ æмæ уый фæстæ дæр, фæлæ-иу сæ хъæбатырдзинад æмæ сæ æрдзон фидæртты фæрцы бахъахъхъæдтой сæ хæдбардзинад. Уымæ нæ кæсгæйæ иу Рукъгомы цæрджытæ иннæ Туаллæгтимæ хайад истой Гуырдзыстоны æддагон знæгтимæ тохты. Фæлæ-иу уыцы хъуыддæгтæ æвиппайд æрбайрох кодтой гуырдзыйы разамонджытæ, æмæ та-иу сæм ног хæстон ныббырстытæ бакодтой. Уый фæстиуæгæн хæхбæсты цæрæг ирæттæ сæхæдæг дæр кодтой уыцы хæстон ныбырстытæ. Уæлдайдæр Чысаны эрыстауты æмæ гуырдзыйы æлдæртты зæххытæм. Ахæм ныббырстытæ — стæртæ уыд арæхдæр 18-æм æнусты. Адæмы хъуыдыйы баззад ахæм таурæгъ, куыд Æгъуызаты балц Рацъмæ (Джыгкайты Ш. Ирон Таурæгътæ 399-400фф).
Рукъгомы уæздан мыггагыл нымад уыдысты Томайты мыггаг, фæлæ уыдон нæ хъыгдардтой сæ фарсмæ цæрæг мыггæгты. Сæ уагахасты тыххæй сын аргъ кодтой уыдон дæр, агуырдтой сæ раздзогтæн, æхсæны лæгтæн. Кæцыдæр æдыхдæр мыггæгтæ-иу сыл ныффæдзæхстой сæхи, цæмæй сæ бахызтаиккой тыхгæнджытæй. Уæзданы тыххæй хъуыдис æвдисæн гæххæттытæ дæр, фæрсаг кæмтты уæздан мыггæгтæй, уыцы нымæцы уырыс, кæсæг æмæ гуырдзыйæ. Уымæн æвдисæн у, дæлдæр, Томайты мыггаджы таурæгъ дæр. Уæздан мыггагы номæн ма ахъазгæнæг уыд, Томайты мыггаг-иу кæй райстой хайад уырысы æмæ гуырдзыйы æфсады рæнхъыты, æддагон тыхгæнджытимæ хæцгæйæ. Томайтæ куыд уæздан мыггаг, афтæ нымад уыдысты 18 æнусты фæудæй (Блиты М Южная Осетия в коллизиях русско грузинских отношениях. 195-æм ф). Томайтæ уæздан мыггагыл кæй уыдысты нымад, уый тыххæй сæ бон уыд, цæмæй бахатыдаиккой гуырдзыйы æмæ уырысы хицауадмæ, сæхи æмæ сæ фарсмæ цæрджыты номæй хицæн алыгкæнинаг фарстатæ скъуыддзаг кæнынмæ. Уыцы хуызы Томайтæн хицæн æрцыд сæ уæздандзинадæн æмæ паддзахæн æнувыд лæггæдты тыххæй зæххы фадыг — Цхрадзмайы, фæстæдæр Сосмалеты. Фæстæдæр Мацабелтæ дæр уæздан мыггагыл нымад куы рцыдысты, уæд, куыд æппæт Ирыстоны, афтæ Рукъгомы Томайты дæр сæ дæлбар скæнынмæ хъавыдысты. Уымæ гæсгæ, 1850-æм азты Томайты мыггаджы сæргълæудæй уыд растад Рукъгомы (кæс дæлдæр).
Гуырдзыстон бархийæ Уæрæссейы империйы скондмæ куы бацыдис, уæдæй фæстæмæ, уæлдай тынгдæр гуырдзыйы æлдæрттæ архайдтой сæрибар ирæтты сæ дæлбар бакæнын. 1800 азтæй 1850-æм азтæм иунæг ахæм аз дæр нæ уыд, цæмæй хохаг ирæттæм хæстон ныббырстытæ ма арæзтаиккой гуырдзыйы æлдæрттæ. Уыцы нымæцы ма пайда кодтой уырысы æфсадæй дæр, зæгъгæ, ирæттæ сты уырысы паддзахады ныхмæ æмæ сæ ардыдтой. Фæлæ сæрибаруарзаг ирæттæн та сæ тох уыд, æрмæстдæр хъалон фидыныл кæй нæ разы кодтой, уый тыххæй. Æмæ уырысы ‘фсад фыццаг куы ‘рцдысты, уæд сæ нымадтой куыд сæ фарсхæцджытыл. Æмæ йæ æмбаргæ дæр кодтой.
Рукъгомы адæм дæр, куыд æппæт ирон адæм, нæ разы кодтой гуырдзийаг æлдæрттæн дæллаг галæй ныллæууын æмæ сын уымæ гæсгæ нæ састысты. Сæхи сæрибар адæмыл нымадтой æмæ Мацабелтæн хъалон нæ фыстой. Куыд фæдзурынц, «мæсыг хи дурæй сæтты». 1850-æм азты, ирон лæг, уырыссаг æфсады есаул Санахъоты Парса бахаста æвзаг уæлдæр лæууæг хицæуттæм, зæгъгæ та Ир сыстадысты сæ сæрибардзинады сæрыл тох кæнынмæ. Зæгъгæ, æртымбыл сты Дзомагъгом, Урсдзуар æмæ Рукъгомæй 200 (300) лæгы бæрцæй, Хисты дзуары цур æмæ нывонд æрхæссыны фæстæ бахордтой ард, куыд æмзондæй, фæстаг туджы æртахы онг, тох кæндзысты сæ сæрибардзинадыл. Сæ сæргъ та, зæгъгæ, слæууыдысты Рукъæй — Плиты Елбыздыхъо, Ахлæу, Буцæ, Дзанг æмæ Дзерантæй Кука, сæ уагæвæрæг та, зæгъгæ, у Томайты Тасолтан æмæ иумийаг разамонæг та прапоршик Томайты Мæхæмæт. Уый тыххæй та сæм гуырдзыйы æлдæрттæ уырысы æфсады æххуысæй ногæй ныббырстой. Уый фенгæйæ ма иумæйаг знæгты ныхмæ æххуысмæ растадысты æгас Урс-Туалтæ æмæ Къусджытæ дæр. Сæ раздзог Томайты Мæхæмæт æфсæддон зонынадимæ зонгæ кæй уыд, уымæ гæсгæ зыдта, кæй сыл æрхъула кæндзысты æмæ йæ сæйраг тыхты баурæдта сайраг æрбахизæнтыл: Хъелы фцæгыл, Дзомагъы рагъыл æмæ Уанелы мидæгæй — Дзлиты ададжы цур. Ам комы нарæджы байдзаг кодтой хъæд æмæ дурæй. Фæлæ гæрзифтонг æмæ нымæцæй фылдæр иу мины бæрц æфсады ныхмæ цæмæй фæлæууыдаиккой, уый сæм кæцæй уыдис. Æфсад сыл æртыхстысты алырдыгæй дæр. Хъелы æфцæгыл цы къорд æрбахызт, уыдоны саудæрæн Ир ныккодтой. Сыбайы æфцæг сын æхгæд кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ сын чидæр Ирæй, уæйгæнæг, фехъусын кодта æмæ æфсад ууылты, чъылдымæрдыгæй, растадонты ныццавтой.
Фæлæ Ир сæхи айстой Згъуыбирмæ æмæ уым хъæдты бабадтысты. Кæд сæм нæмыг нал уыд, уæддæр сæ тох нæ уагътой. Æфсад сыл цы хæлæн æрмæджытæ калдтой, уыдон æмбырд кодтой æмæ сæ чысыл топпы нæмгуытæ арæзтой, афтæмæй сæ æфсадыл фæстæмæ калдтой (зын уырнинаг у. автор). Уырыс цъысымы бахаудысты, фæлæ æрбацæуæнтæ ныр байгом сты æмæ сыл алырдыгæй æртыхстысты. Ныппырх кодтой Томайты галуан дæр, сæ хъæу та сын судзгæ бакодтой, æрцахстой сын сæ зæрæдты дæр. Уый фæстæ растадонтæн сæ бон нал уыд æмæ сæхи радтой æфсадæн. Фæлæ Томайты Мæхæмæт йе ‘фсымæртимæ йæхи нæ радта, уыдон сæхи айстой цæгатмæ. Фæстаг тох ма самадтой Уæллаг Рукъы сæрмæ хохвахсыл. Ныр дæр ма йæ хонынц «Мæхæмæты хæцæн». Фæстæдæр, инæлар Цопыкъаты Хъазбег сын зонгæ кæй уыд, уый тыххæй йыл баууæндыдысты æмæ уымæ сæхи радтой. Уый та сæ Калачы бамидæг кодта æмæ сæ Воронцовы къухтæм радта. Уым сыл тæрхон æрцыдыис æмæ сæ сыбыры хай фæкодтой. Æфсад хъæутыл арт бандзæрстой, цы æййæфтой, уый истой, адæмæн фыдмитæ кодтой. Уырысы ‘фсад Рукъгомы растадонты куы ныддæрæн кодтой, уæдæй суанг 20-æм æнусты райдианмæ Рукъгом сæрибардзинадыл никуал сдзырдтой. Уыцы фæндагы арæзтады, кæй зæгъын æй хъæуы, хайад истой æввахсдæр кæмты цæрджытæ. Ныртæккæ ацы фидары систæ Дæллаг Рукъы (Дзуарыбын хъæуы) сты пырх, фæлæ ма хъæуы дæллаг кæрон бæрæгæй зыны йæ арæзтады æндæрг.
Ирыстон Уæрæсеимæ баиу кæнынæй фæстæмæ, ирæттæ хайад истой йæ æддагон знæгтимæ хæстыты. Кæд сæ 19-æм æнусты фыццаг хайы быны сæфт фæкодтой уырысы ‘фсад, уæддæр уымæ нæ кæсгæйæ ирон адæм сæ зæрдæ не сивдтой Уæрæсейыл. Куыд кавказаг, афтæ гуырдзийаг æфсады дæлхæйтты уыдон хайад райстой уырыс-турчы хæстыты, Японимæ хæцгæйæ æ.а.д. Туркимæ хæсты 1853-1854-æм азты хайад истой Рукъгомæй Плиты Тади, Мырзæ, Чорепал, Лекъуи, Томайты Алхаз, Турманты Темрыхъо, Дзеранты Тегудан æмæ Деметы Дато. Афтæ ма урядниктæ Томайты Дæхцыхъо, Плиты Гис, вючник Плиты Бадила, рæнхъонтæ Томайты Нарсон, Григорий, Андрей, Плиты Пече, Георгий, Мæцыхъо, Плиты Хъониаты фыды-фыртæй Гиго æмæ Дзеранты Гу.
Рукъгомы, уæлдæр ма куыд цæуы нысан, афтæмæй уыд ахæм хъæутæ: Уæллаг Рукъ — цардысты дзы Плитæ, Томайтæ, Къозонтæ, Джыгкайтæ æмæ Турмантæ. Æрхыбыл (Дзеранты хъæу) — Дзерантæ æмæ Къомайтæ. Елойтæ-Плиты фыды-фырты номæй, Есетæ — Плиты фыды-фырты номæй, Сырхаутæ — Плиты фыды-фырты номæй, Дæллаг Рукъ — Плитæ æмæ Деметæ, Дзуарыбын — Плитæ, Габатæ-Плиты фыды-фырты номæй, Хъониатæ- Плиты фыды-фырты номæй, Деметы хъæу-Деметæ æмæ Къæбертæ. 1852-æм азы Рукъгомы уыд 78 хæдзары, цæрджыты нымæц хæццæ кодта 418 адæймагмæ, уыдонæй 227-нæлгоймæгтæ æмæ 191 та сылгоймæгтæ. Ам фæстаг дыууæ хъæуы нæмттæ Рукъгомы абон зындгонд не сты. Гæнæн ис æмæ Тæгæрджыныл нымад цæуы Деметы хъæу. Уымæн æмæ Деметæ кæм цардысты, уым тæгæр бæлас арæх æмбæлы æмæ уымæ гæсгæ хъæуы ном хуыдтой Тæгæрджын. Базиан та, зын уырнинаг у, фæлæ Бæлгъуырты хъæу чи зоны афтæ, рцыд фыст.
1898-æм азты 11 ноябыры Сыба, Згъуыбир, Дзомагъ æмæ Рукъы зылды цæрджытæ, иумæйаг æмбырды уынаффæ рахастой æмæ бахатыдысты Кавказы чырыстон дины æхсæнадмæ, цæмæй сын сарæзтаиккой скъола. Зæгъгæ йæ хæрдзтæн не ‘хсæн æмбырд цæудзæн алы аз дæр 300 сомы бæрц æхцайы фæрæзтæ. Скъолайы бæстыхай хъарм кæнынæн суг амал кодтой бынæттон цæрджытæ, фылдæр сæхи хæрдзтæй.
Куыд æгас Ирыстоны, афтæ ссæдзæм æнусты райдайæнты ацы коммæ дæр байхъуыст революциийы змæлды æмæ сæрибардзинады уынæр. Революцийы иузæрдион хæстонты нымæцы уыдысты: Плиты Ефин, Миха, Гыби, Александр, Степко, Шаликъо, Парфил Гиорга, Филим, Гариго, Ольга, Раиса. Къозонты Къоста, Ефим, Миша, Уасо, Уасил, Никъала, Серго æмæ Сандыр, Дзеранты Местъор, Томайты Аександыр, Тотыри, Филим, Еким, Гардан æмæ æндæртæ. Рукъгом уыд Революцийы растадонты ахстæдтæй сæ иу.
1919 азты кæфты мæйы 23 боны Рукъгомы растадонтæ фæсырдтой меньшевикты урæд хицауады æмæ Рукъы районы расидтысты фыццаг хатт Хуссар Ирыстоны Советтон хицауад.
1920 азы хуымгæнæны мæйы 8(6)-æм боны, Рукъгомы районы растадонтæ ногæй расидтысты Советтон хицауад æмæ бавдыстой куырдиат, цæмæй баиу уыдаиккой советон Уæрæсемæ.
Бæрæгбонтæ æмæ кувæндæттæ
Стыр цымыдисаг у Дæллаг Рукъы, Дзуарыбыны хъæуы, уæллаг цæгатфарс «Хисты дзуары» кувæндоны равзæрд. Ныртæккæ кувæндон кæм ис, уым уыд рагон кувæндон. Бынæттон цæрджытæ ацы кувæндон хонынц «Хисты дзуар» (Хистæр дзуар), куывды йæм фæцæуынц Атынæджы бæрæгбоны. Кувæндон кæм ис, уым ныртæккæ ис стыр обау. Ам куыд бæрæг цæуы, афтæмæй уыд рагон æбæрæг бæстыхай. Бæстыхай цы нысанæн уыд амад, уый нырма зын дзурæн у. Ранæй рæтты ма дзы зыны сисамæдтытæ. Йæ арæзтадон æрмæг уыд хохаг къæйдур æмæ стæм чъыры мыггагæй кæрдгæ расткъуымон дурæй. Цалынмæ ам археологон сгарæн куыстытæ æрцæуа, уæдмæ зын дзурæн у, цы арæзтад уыд уый, фæлæ ма йын, уымæ нæ кæсгæйæ, ис æндæр бæрæггæнæн дæр. 1850 азты Томайты хæсты рæстæджы, уырыссы æфсæддон разамонæгæн куыд фехъусын кодтой, афтæмæй ам, рагон кувæндоны раз, æртымбыл сты Рукъгомы растадонтæ, зæгъгæ, уыцы бынат хонынц «Хисты дзуар», акодтой дзы кусарт æмæ бахордтой ард сæ иумæйаг тохæн. Ацы цауæй зын зæгъæн у ацы пырхæнты обау кувæндон уыд æви æндæр исты арæзтад. Мæ хъуыдымæ гæсгæ, ацы æбæрæг арæзтады пырхæнтæ сты рагон фидары хæлдтытæ. Фыццаг уый æмæ йæ бынат у иттæг хорз алæрдæм фæлгæсынæн, лæууы Рукъгом, Урс-Туалты æмæ Цъалагомы дæллаг хайы бæстастæу, фидæрты-мæсгуыты арæзтады ‘гъдауæн дзуап дæтгæйæ. Ирыстоны дзæвгар æмбæлы ахæм фидар-мæсгуытæ æмæ кувæндоны хæстæ кæцытæ æххæст кæнынц, зæгъæм: Згъуыбиры Саулохты мæсыг, Елбачиты хъæуы мæсыгы бындур-Алардыйы кувæндон, Гуылдзыг мæсыгы бындур Уæллаг Рукъы -Тутыры кувæндон, Мсхлебы зылды Сулайты хъæуы галуан-гæнах — Гæнахы кувæндон, Итраписы хъæуы- Мæсыгуаты кувæндон, Чъимасгомы Шобаты хъæуы мæсыг- Шобаты дзуар æ.а.д.
Ацы бæрæгбон «Хисты дзуар» «Хистæр дзуар» цæмæн схуыдтой, уый фæдыл баззад ахæм таурæгътæ: Томайтæ, Абайтæ æмæ Хетæгкатæ арвыстой Дзанæгаты Амыранмæ: «Тыхгæнæг цæуæм æмæ нæм куыд фæзынай искæйтимæ». Амыран Куырттатæй цалдæр лæгимæ рахызт...
Хæстон фæссивæд æрæмбырд сты Рукъмæ Томайтæм. Уым стæрхон кодтой, тыхгæнæг ацæуæм, зæгъгæ. Сæвзæрстой уыцы ран Æгъуызатæм цыдæриддæр лæгæвзæрст уыдис, уыдон. Афтæмæй Дзанæгаты Амыран скуывдта: «Хуыцæутты Хуыцау, ме сфæлдисæг Хуыцау! Тыхгæнæг цæуæм æмæ дзы нæ фæссивæдæй мард куыд ничи фæуа! Кæд дзы мæлинаг исчи уа, уæд сæ сæрыл хаст æз куыд фæуон». Стæй сбадтысты сæ бæхтыл æмæ сæ разæй араст Амыран.
Ацыдысты уыцы фæндагыл æмæ Рацъмæ ныццыдысты. Рацъмæ куы ныццыдысты, уæд Цъеретелитæ æмæ Херхеулидзетæн бацыдысты сæ хъæумæ. Ныббырстой æмæ сын сæ фос æмæ сæ фæллой ратардтой. Фæдис сæ фæстейæ сырдтой æмæ æхстой кæрæдзи. Афтæмæй Амыран йæ фæссивæдæн загъта: «Скъæрут фос! Адон мæ бар бауадзут».
Кæрæдзи æхсын куы райдыдтой, уæд Дзанæгаты Амыран мард фæци. Амыран куы ахаудта уæд æй се ‘ккой скодтой æмæ йæ мардæй Рукъмæ æрхастой. Фосы дæр æрыскъæрдтой. Куы сæ ‘рыскъæрдтой, уæд алырдæм арвыстой : «Тæлæт æркодтам æмæ сæ уардзыстæм, фæлæ нæм куыд зынат».
Фосмæ уарынмæ куы руырдыг сты уæд загътой: «Мах хъуамæ Дзанæгаты Амыранæн хист скæнæм».
Иннæ мыггæгтæй кæмæ арвыстой, уыдонæн фæлæвæрдтой фосæй. Лæвæрттæ сын куы фæкодтой, уæд дзы иу кард Дзаттийæн балæвар кодтой.
Уый фæстæ фосæй цы баззад, уыдон ныццагътой æмæ Амыранæн ныртæккæ Хисты дзуар кæм ис, уым стыр хист скодтой æмæ йæ уым баныгæдтой. Уый тыххæй уыцы дзуар Хисты дзуар схуыдтой.
Уæдæй фæстæмæ Æгъуызатæй иннæ ирон адæм дæр хист кæнын базыдтой.
Рукъгомы куывтой æмæ сæхи фæдзæхстой ахæм зæдтыл æмæ дзуæрттыл.
Алардыйы кувæндæттæ ис алы хъæуы дæр, йæ нысангæнæн бон уыд Зæрдæвæрæны фæстæ 11-æм бон, æнæуи бонты дæр æм цыдысты. Йæ кувæндæттæ ис Уæллаг Рукъы Томайты æмæ Плиты Аларды. Къозонты Аларды -Уæллаг Рукъы хъæуæй 150м скæсæнварс 100м доны фаллаг фарс. Дзеранты Аларды -хъæуæй хуссар- хурныгуылæнырдæм. Хъониаты Аларды-йæ кувæндон ис Хъониаты мæсыгы ,раздæр уыд уæлдæр, рагъыл. Афтæ ма Есеты, Елойты, Сырхауты Аларды æ.а.д.
Атынæг — йæ нысангæнæн бон вæййы Дауджытæй 40 бон фæстæдæр, хуыцаубон боны, кæнæ та Алардыйæ Атынæгмæ ис авд къуырийы. Йæ сæйраг кувæндоныл нымад цæуы Дæллаг Рукъы-Хисты дзуар. Ардæм куывды цыдысты æгас Рукъгомæй. Нысан æй кодтой фысымгай. Алы мыггаг дæр-иу бадт хицæнæй, фæлæ дзуары бын кувæг лæг æвзæрст цыдис комбæсты куырыхондæртæй. Атынæгы размæ хоскæрдынмæ нæ цыдысты. Йæ æндæрхуызон нæмттæ ма уыдысты Халмæвналæн бон æмæ Цыргъисæн бон. Æрбуардаджы кувæндон (Мæсыджы кувæндон)-Астæуккаг Рукъ. Бæлдæрæнтæ-Куадзæны фæстæ дыккаг хуыцаубоны. Бурсамдзелийы бæрæгбон-нысан æй нæ кодтой фæлæиу-ыл сæхи фæдзæхстой. Дауджытæ- нысан æй кодтой хъæугуывдæй. Джиуæргуыбаты- кувынмæ фæцæуынц Хисты дзуармæ — Дзуарыбыны хъæумæ. Касутæ — нысан æй кодтой Куадзæнæй æртыккаг хуыцаубоны. Касутæй Алардымæ ис авд къуырийы. Йæ кувæндон ис Æрхыбылы, хъæуæн йæ ныгуылæнварс хохрæбын 150м дæрддзæфæн. Кувæндоны бынаты ис стыр дур. Йæ сæйраг кувæндон та ис уæлдæр рагъыл, стыр бæрз бæлас. Йæ номыл кодтой нывондæгтæ. Дæргъвæтин къæвдатæ-иу куы ахаста уæддæр-иу æм ссыдысты куывды. Афтæ ма йæм цыдысты æгæр хур-иу куы ахаста, уæддæр, кодтой иу сæрмагондæй кусарт. Кувæндонмæ цæугæйæ, Дзеранты сæрмæ иу бынат хуыйны æрчъиласæн æмæ-иу уым раластой сæ къахы дарæс, дзабыртимæ уæлæмæ цæуæн нæ уыд. Кувæндонмæ-иу куы ссыдысты куывды, цæмæй скъæвда кæна уый тыххæй, уæдæ иу бæлас-кувæндоныл ауагътой æхсыр æмæ —иу стæй сæ зæдæн скуывдтой.
Майрæмы кувæндон — Дæллаг Рукъ. Нæуæг дзуар(Майрæм)-Астæуккаг Рукъ. Нырыбардуаг (Ныбардуаг)-Фосдæттæг æмæ хурдæттæг зæд. Йæ нысангæнæн боныл нымад цыд Атынæгæй къуыри фæстæдæр, къуырисæр бон. Рагъыдзуар-Уæллаг Рукъæн йе ‘скæсæнварс уæлейау рагъыл. Йæ нысангæнæн бон вæййы Атынæгы фæстæ, къуырисæр боны. Реком — Æрхыбылæй цæгатæрдæмдæр 200м. Раздæр йæ кувæндон уыд уæлдæр ныгуылæнварс хохыл, йæ кувæндоны арæзт уыд быругонд сисæй. Ресы хохы бæрæгбон — нысан æй кодтой Комахсæны размæ цыппæрæм боны. Саудзуар — Уæллаг Рукъæн йæ ныгуылæнварс, бæрзонд ран, рагъыл. Йæ нысангæнæн бон вæййы Алардыйæ къуыри фæстæдæр, хуыцаубон боны. Саудзуар нымад цыд тынг карз дзуарыл. Уацилла — раздæр æй тынг нысан кодтой, йæ бæрæгбон уыд уалдзæджы, хуыдтой ма йæ хоры бон дæр.
Мæргъиты Ирбег, ХИЗИИ Этнологийы хайады зонадон кусæг Мыхуыр цæуы фæцыбыргондæй)