Nog adres

Комы аргъ лæг

Нæ царды азтæ мæм бирæ хатт хохы цъупмæ куыд схизай, афтæ фæкæсынц. Бирæ азты дæргъы мах нæ царды фæархайæм æмæ фæхизæм уæлæмæ æмæ царды цавæрдæр бæрзæндтæм куы схизæм, стæй ма куырыхондзинады азты кармæ дæр куы бахæццæ вæййæм, уæд хохы цъупмæ адæймаг фæлладæй куы схæццæ вæййы æмæ иу чысыл æрулæфгæйæ, йæ рацæугæ фæндагмæ фæстæмæ куыд акæсы, афтæ царды бæрзæндтæм схизгæйæ мах дæр æрлæууæм æмæ акæсæм фæстæмæ нæ рацæугæ фæндаджы царды азтæм, цæмæй йын аккаг аргъ скæнæм. Бирæ хатт рахатæм бирæ хъуыддæгтæ гæнæн кæй уыдис æмæ сарæзтаиккам æндæргъуызон, нæ бон свæййы, цæрæнбонты цы адæмы 'хсæн фæцардтыстæм, фæкуыстам, уыдоны æцæг æмгардзинад æмæ гадзрахатдзинадæн саргъ кæнын. Фæлæ мах цыфæнды ма хъуыды кæнæм нæхи тыххæй, уæддæр нæ царды сæйрагдæр у дæ рацæугæ цард æмæ дын дæ архайдæн адæм куыд саргъ кæной, уый. Мæнæ ирон æмбисæндтæ куыд зæгъынц, афтæ: «Хуыцау æмæ дæ адæмы хорзæх уæд!», кæнæ та «Дæхиуыл дыууæ цæсты ис, адæмыл та - сæдæ».

Абон æз казеткæсджыты цы диссаджы уды хицау адæймаджы цардимæ базонгæ кæнынмæ хъавын, уымæн дæр бантыст царды бæрзæндтæм схизын æмæ йæ рацæугæ хъæздыг цардыл йæ цæст ахæссыны фадат. Ацы арфæйаг нæлгоймагæн бирæ ис фæстæмæ цæмæ акæса æмæ йæхицæй цæмæй бабуц уа, ахæм хорз хъуыддæгтæ йæ æнæрынцой цардвæндаджы. Уымæн йæ ном хъуыстгонд у Дзауы комы, Къуыдаргомæй Цъалагоммæ, ам стæм адæймæгтæ разындзысты лæгæй-лæгмæ йæ чи нæ зоны, науæд та йын йæ хорзы кой чи нæ фехъуыста, ахæмтæ.
Битеты Чермен Уарданы фырт райгуырд 1938 азы Дзауы районы Гуфтайы хъæуы колхозон бинонты 'хсæн. Уæды рæстæджы дæр ацы бинонтæ нæргæ хæдзарвæндагыл нымад уыдысты. Мæнæй-ма, Битеты Уардан æмæ йæ цардæмбал Нагутнийы хъæуккаг Уалыты Резинкъа сæ цард куы баиу кодтой, уæд сæ хъуыддæгтæ цыдысты тынг хорз, рацыд сын авд сывæллоны, цыппар лæппу æмæ æртæ чызджы, раст цыма ирон авдæнæн цы нысан ис, уыцы фæдзæхст сæххæст кодтой, афтæ. Ныййарджытæ цин кодтой сæ хъæбултыл, куыстой, фæллой кодтой æмæ афтæмæй хъомыл кодтой сæ зæнæджы. Фæлæ цард рæвдауын куыд зоны, афтæ хатт æфхæргæ дæр бакæны адæймаджы. Фæцудыдта Уарданы хæдзар, хæрз чысылтæй амардысты сæ лæппутæй дыууæйæ, кæй зæгъын æй хъæ-уы, тынг фæмаст кодтой ныййарджытæ се 'сæфт хъæбултыл, æмæ уый фæстæ кæд цард йæхион кодта, уæддæр фæцудыдта сæ мад Резинкъайы æнæниздзинад дæр. Æмæ зæнæджы кæстæр, сæ æвдæм хъæбул Черменыл дыууæ азы йедтæмæ нæ цыд, афтæмæй амард сæ мад, сывæллæттæ баззадысты сæ фыды æвджид æмæ нæлгоймагæн та иунæгæй зын вæййы хæдзар дарын æмæ уымæ гæсгæ æркодта дыккаг ус Зассеоны æмæ афтæмæй схъомыл кодтой æмæ раст фæндагыл бафтыдтой сæ сывæллæтты, уæдмæ ма сæ зæнæгмæ бафтыд ноджы иу лæппу. Чермен рæзтис тынг коммæгæс æмæ æнæзивæгæй, ахуырмæ дæр уыд æвзыгъд. Нырма ахуыр кодта сæхи хъæуы 8-азон скъолайы æмæ уый фæстæ та каст фæцис Дзауы астæуккаг скъола. 1955 азы йæм æрсидтысты Советон Æфсады рæнхъытæм йе 'мбæстагон хæс бафидынмæ. Уæд æфсады службæ кæныны æмгъуыд уыд æртæазон, службæ кодта советон-ирайнаг арæныл, ирон лæппу уым дæр уыд цæвиттойнаг йæ алы хъуыддагæй дæр. Æфсадæй æрæздæхгæйæ бацыд ахуыр кæнынмæ Сталиниры хъæууонхæдзарадон техникуммæ æмæ райста бухгалтер-экономисты дæсныйад. Техникумы фæстæ иу-дыууæ азы акуыста колхозы алы æмæ алы бынæтты æмæ йæ уый фæстæ ракодтой Дзауы фæскомцæдисы райкоммæ нырма инструкторæй æмæ уый фæстæ та скъолайон хайады гæсæй. Ацы бынаты кусгæйæ уый йæхи хъæппæрисæй бакодта штангæйы секцитæ æмæ æвзонг лæппутæй сарæзта командæ. Уыдон-иу алыхатт дæр хайад райстой областон ерысты æмæ-иу бацахстой 2-аг бынæттæ, горæты командæты фæстæ. Уыцы-иу рæстæджы фæсаууонмæ ахуыр кодта Тыбылты Алыксандры номыл Хуссар Ирыстоны Паддзахадон педагогон институты историон факультеты. Чермен кæмдæриддæр куыста, уым уыд æнæзæрдæхудт æмæ уымæ гæсгæ ныр та æвзæрст æрцыд фæскомцæдисы райкомы дыккаг секретарæй, цыран бакуыста фондз азы бæрц. Битейы фыртæн стыр æнтыстытæ кæй уыд ам дæр, уымæ гæсгæ йæ 1968 азы баурæдтой Дзауы партийы райкомы организацион-партион хайады инструкторæй æмæ дзы фæкуыста 1974 азы онг. 1974 азы та урæд æрцыд Дзауы фосдарды совхозы директорæй. Совхоз йæ бацыдæй цыма фæцæрдгъуыздæр - йæ уæнгтæ айвæзта. Чермены къухдариуæгадæй фыццаг хатт районы Дзауы совхоз нывæрдта фосæн сенаж. Кæд уæды онг фосæн зымæгмæ холлаг цæттæ кодтой къухæй æмæ æвзæрстой зындзинæдтæ цъынатæ амайгæйæ, уæд ныр та фыццаг хатт спайда кодтой холлаг цæттæкæныны куыстыты механизацийæ. Ацы хъуыддаг хорзæрдæм бандæвдта совхозы куыстыл, сæрмагондæй, æхсырæрдыгъд астæуккаг нымадæй иу хъугæй схызт 1026 килограммæ. Совхозы уыцы рæстæджы уыд 2200 стуры, уыдон нымæцы 440 уыдысты дуцгæ хъуццытæ. 1974 азы кæд æхсырæрдыгъд иу хъугæй 1026 кг уыд, уæд 1975 азы кæронмæ та схызт 1044 килограммæ. Уый, кæй зæгъын æй хъæуы, тынг стыр æнтыст уыд совхозы кусджытæн, йæ къухдариуæгадæн. Чермен совхозы директорæй цы æртæ азы бакуыста, уыцы рæстæджы ацыд тынг размæ, йæ къахыл слæууыд, æхсырæрдыгъдмæ гæсгæ хъугдуцджытæ æмæ æндæр кусджытæ истой стыр куыстмызд æмæ райгонд уыдысты сæ директорæй. 1977 азы та Битейы фырт кусын райдыдта Къуайсайы æрзæткъахæн управленийы партион организацийы секретарæй, ныр та ам бахъуыд куыстуарзаг нæлгоймаджы сæр. Хуызджын згъæртæ кæм къахтой, ахæм куыстуæттæ Советон Цæдисы уыд 53 æмæ иууылдæр хаудтой Æппæтцæдисон кондадон баиугæндмæ, Къуайсайы æрзæткъахæн управлени дæр хаудта ацы баиугæндмæ. Куыстуæтты 'хсæн æппынæдзух уагъд цыдысты социалистон куысты ерыстæ æмæ 1979 азы дыууæ кварталы фæд-фæдыл Къуайсайы æрзæткъахæн управлени бацахста дыккаг бынæттæ ацы ерысты. Ацы стыр æнтыстмæ йе стыр хайбавæрд бахаста Битейы фырт дæр. Чермены зыдтой æмæ йын стыр аргъ кодтой Æппæтцæдисон кондадон баиугæнды къухдариуæгад дæр. Уымæн та æвдисæн у мæнæ ахæм цæвиттон. Уæды рæстæджы рог автомашинæ балхæнын зын уыд, дефицит кæй уыд, уымæ гæсгæ æмæ Æппæтцæдисон кондадон баиугæнд Къуайсайы æрзæткъахæн управленийæн цы æртæ рог автомашинæ рахицæн кодта, уыдонимæ æрцыд сæрмагонд фыстæг, зæгъгæ, ацы машинæтæй иу æнæмæнг лæвæрд хъуамæ æрцæуа парткомы секретарь Битеты Черменæн. Къуайсайы æрзæткъахæн управленийы фæстæ та Чермен бакуыста районон газет «Дзау»-ы редакцийы сæудæджерад, хъæууонхæдзарад æмæ транспорты хайады сæргълæууæгæй, уый фæстæ та Дзауы фæлхасцæдисон управленийы. 11 азы та бакуыста Хслебы хъæуы хъæууон советы разамонæгæй, йæ рæстæджы ам хъалонты фиддонтæ схызтысты 35 минмæ, уый кæуылты æнтыст уыд уæды рæстæджы. Ам Хслебы йемæ бирæ азты дæргъы бухгалтерæй бакуыста мæ дзæнæттаг сабыр, хæларзæрдæ хо Ирæ æмæ дзы уый дæр æппынæдзух кодта æппæлгæ, зæгъгæ, уый хуызæн адæймагыл никуы ма сæмбæлдтæн. Æвзæрдзинад саразын æй тынг куы бафæнда, уæддæр йæ бон не суыдзæн, зæгъгæ. 1993 азы та раконд æрцыд Дзауы районы администрацийы сæргълæууæджы хæдивæгæй, æмæ уый фæстæ та, йæ райгуырæн хъæу Гуфтайы хъæууон администраци куы бакодтой, уæд æрвыст æрцыд уырдæм, æмæ дзы бакуыста 2008 азмæ. Уыцы аз Черменыл сæххæст 70 азы æмæ йæхи куырдиатмæ гæсгæ ссæрибаргонд æрцыд йæ куыстæй. Кæмыты куыста, уыдоныл æз лыстæггай уымæн æрдзырдтон æмæ Битейы фырт цы бирæ бынæтты куыста, уым алыран дæр ныууагъта хорз фæд. Уæлдай цымыдисондæр йæ цардвæндаг уымæн у æмæ кæмфæнды ма куыстаид, фæнды партион, фæнды совхозон куысты, фæнды мыхуыры органты алы ран дæр йæ къухты æфтыд стыр æнтыстытæ, раст цыма бирæпрофилон уæлдæр ахуырад райста, уыйау. Уыцы хъуыддаг хатыдысты районы разамонджытæ дæр æмæ йæ кодтой иу куысты бынатæй иннæмæ, йæ сæр-иу кæм бахъуыд, уырдæм.
Чермены хорзы кой арæх хъуыстон мæ дзæнæттаг цардæмбал Хуриты Гивийæ дæр æмæ та мын радон хатт йæ хорзы кой куы кодта, уæд мын кæд тынг æхсызгон уыд, кæй дзы æппæлыд уый, уæддæр ын хъазгæйæ афтæ бакодтон, зæгъын, дæ хорзæхæй, цавæр Чермен, Чермен у, кæд мыййаг уый дæр Тлаттаты Черменау нæ басгуыхт. Уæд мын уый афтæ зæгъы, зæгъгæ, Тлаттаты Чермены рæстæджы куы цардаид нæхи Чермен дæр, уæд уыцы рæстæджы дæр къаддæр пайда не 'рхастаид йæ радтæг адæмæн.
Битейы фырты арæх æрæмысынц, кæимæ фæкуыста уыдон дæр: «Черменимæ æз бакуыстон æхсæз азы бæрц Гуфтайы хъæууон администрацийы бухгалтерæй. Хуыздæр адæймагæн скæнæн нæй, цыфæнды хъуыддаджы дæр дæ уавæры бацæудзæн æмæ дæ фарсмæ æрбалæудзæн. Хорзæй дарддæр дзы мæ бон зæгъын ницы у». - Ахæм ныхæстæ дзы загъта Хуыбиаты Лейлæ.
Йе 'мхъæуккаг Битеты Валери та дзы афтæ загъта: «Чермен у комы аргъ лæг æмæ ахæм лæгæн та йæ алы хъуыддаг дæр арфæйаг вæййы. Махæн, хъæу-бæстæн у нæ ныфс æмæ нæ зондамонæг. Цæргæ-цæрæнбонты хорздзинад куы тауай хъæубæсты, адæмы 'хсæн, уæд ахæм адæймагæн æрмæстдæр йæ хорзы кой фæкæнынц».
Йæ хорз æмæ цæсгомджын куысты тыххæй Битеты Чермен у бирæ хорзæхты хицау. Хорзæхджын æрцыд «За доблестный труд»-ы майданæй дæр, у куысты ветеран, бирæ кады грамотæты хицау. Октябры революцийы 50 азы цытæн 1967 азы 3-17 ноябры уыд Венгрийы адæмон республикæйы Гуырдзыстоны фæсивæдон делегацийы сконды. Уый фæстæ та уыд Румын æмæ Болгарийы.
Хъыгагæн ма Битеты Уарданы зæнæгæй абон дыууæйæ - Чермен æмæ Фаризæт сты сæрæгас, иннæтæ се 'нусон бæстæм афардæг сты æнæрæстæджы, йæ хистæр æфсымæр Шура та æбæрæгæй фесæфт Стыр Фыдыбæстæйон хæсты.
Черменæн ис хорз бинонтæ. 1968 азы йæ цард баиу кодта Тъбеты хъæуккаг Кокойты Нателæимæ. Ис сын зæнæг, чызг Маринæ æмæ лæппу Сослан æмæ уыдонæн та ис фæйнæ дыууæ фырты. Йе мкъай Нателæ бирæ азты дæргъы кусы Дзауы районон рынчындоны хирургион хайады медицинон хойæ. 2008 азы августы хæсты рæстæджы цалдæр боны æнæрулæфгæйæ лæггад кодта цæф лæппутæн. Йæ лæппу Сослан нырма куыста Хъахъхъæнынады ми-нистрады, ныр та кусы арæзтадон подрядонтимæ. Уый дæр æвыдæй нæ аирвæзт не 'знæгты къухæй. 2008 азы 8 августы фæцæф æмæ йæ бахъуыд бирæ рæстæджы дæргъы йæхицæн хос кæныны сæр. Йæ чызг Маринæ каст фæцис Цæгат Ирыстоны педагогон университет æмæ ныртæккæ кусы нæ горæты Сывæллæтты сфæлдыстадон галуаны. Чермен райгонд у йæ чындз Джусойты Ларисæ æмæ йе сиахс Багаты Валерийæ дæр æмæ уыдон дæр хъæрмудæй цæрынц йемæ.
Битейы фырт у ирон мыхуыры æнувыд хæлар, йæ уарзон газет «Хурзæрин»-ыл йæ зæрдæ никуы сивта æмæ йæ алы аз дæр рафыссы æмæ фæзæгъы, зæгъгæ, æз мæ цард нæ уынын æнæ ирон мыхуыры фæрæзтæй.
Чермены хуызæн адæймæгтыл ахуыр кæнынц æгъдау æмæ æфсармыл кæстæр фæлтæр æмæ кæд фæстаг азты йе 'нæниздзинад фæцудыдта, уæддæр ын Стыр хуыцау уыйас амонд радтæд æмæ ма бирæ азты дæргъы йæ уындæй æхцондзинад цы хæсса афтæ бирæ цы бинонты æмæ адæмы уарзы, йæхи дæр ын чи уарзы æмæ йын чи кад кæны, уыцы адæмæн.
ДЖИОТЫ Екатеринæ