Nog adres

Экскурси рауад цымыдисон

Дин æмæ æхсæнад

3 азы размæ нæ къухты цы хæдбардзинад бафтыд, уый æгæр зынаргъ слæууыд Ирыстонæн. Æвæццæгæн, Ирыстоны нæ баззад иу ахæм бинонтæ дæр, уыцы хæст йæ иу вæрсты кæмæн ацыд. Кæмæн йæ бинонтæ, йæ хæстæджытæй чидæр бабын: чи та уæззау цæфтæ фæцис æмæ тухитæ кæны ныр дæр, кæмæн та цæрæнбонты йæ фыды фыд, йæ фыд æмæ йæхæдæг дæр цы хæдзар фæцарæзта, уый иу уысмæ басыгъд, ныппырх.

20 азы дæргъы, Гуырдзыстоны фашизм милмæ ист Ирыстоны бирæ адæм бабын кодта, нæ ауæрста сылгоймæгтæ, зæрæдтæ æмæ чысыл сабитыл дæр. Бирæ сты, уæззау цæфтæй æмæ уонгцухтæй чи баззадысты, ахæм адæм. Уыдонæн кæд сæ буары хъæдгæмттæ раджы байгас сты, уæддæр нæ дзæбæх кæнынц сæ зæрдæйы хъæдгæмттæ. Ахæм категорийы адæм цæмæй æхсæнадæй хауд æмæ рохуаты ма зайой, уый тыххæй нæ республикæйы уæвы «Хæсты фæцæфуæвджытæн æххуысы фонд».

Ацы фонд арæзт æрцыд Плиты Мадинæйы хъæппæрисæй. Уый йæхæдæг дæр хæсты фæцæфуæвджытæй у. Стæй æппынæдзух хæцæг лæппуты фарсмæ чи лæууыд, уыдонæй. Уымæ гæсгæ абон хæстон инвалидтæ чи сты, уыдоны проблемæтæ хорз зоны æмæ сæ æмбары. Йæ фадæттæ йæ куыд амонынц, афтæ сын æххуыс кæны. Агуры фæндæгтæ, цæмæй сæхи æхсæнадæй иппæрд ма хатой.

Æрæджы «Хæсты фæцæфуæвджыты æххуысы фонд» соорганизаци кодта экскурси Ирыстоны иууыл рæсугъддæр бынæттæй сæ иумæ – Фиагдонмæ. Куыд зонæм, афтæмæй ам арæзт æрцыд аст азы размæ, нæлгоймæгты моладзандон. Ныртæккæ уым ис цыппар сауджын æмæ цыппар моладзаны.

«Хæсты фæцæфуæвджытæн æххуысы фонд»-ы уæнгтыл зæрдæрухсæй фембæлд фыд Стефан. Уыдоны кувæндонмæ бахонгæйæ æмæ сын арфæтæ ракæнгæйæ, æрдзырдта моладзандон куыд æмæ цы хуызы арæзт æрцыд, уыдæттыл.

Истори куыд амоны, афтæмæй алайнаг эпархи ист æрцыд 916 азы, фæстæдæр та – 988 азы Уæрæсейы. Фыд Стефан куыд загъта, афтæмæй нæ фыдæлтæн хæзныг истори ис, уымæн комкоммæ æвдисæн сты, цы цыртдзæвæнтæ баззад, уыдон. Византийаг император Константин Багрянародный стыр кад кодта Аланийæн, уый тыххæй бирæ зонæнтæ ис нæ фыдæлты зæххытыл цы аргъуантæ уыд, уымыты. «Кавказы иууыл стырдæр æмæ размæдзыддæр паддзахадтыл нымад сты Алани, Сомихстон æмæ Балгари», - фыста византиаг император.

- Ирæтты фыдæлтæ размæдзыд кæй уыдысты, царды алы фадыджы дæр, уый æрмæст аргъуан нæ зæгъы. Уымæн æвдисæн сты стыр ирон ахуыргонд Абайты Васойы иртасæн куыстытæ дæр – загъта фыд Стефан.

Нæ фыдæлты тынг бакхъуылымпы кодта тæтæр-монголты бабырст. Чингисхан канд алайнаг адæмы не скуынæг кодта, фæлæ ма ныппыр кодта аргъуантæ æмæ кувæндæттæ дæр. Чи ма дзы баззад, уыдон сæхи бааууон кодтой хæхты, афтæмæй бирæ милуантæ цы алантæ уыдысты, уыдон нымæц æрхаудта мингай адæймæгтæм.

XII æнусы кæрон Алагиры комы райгуырд Ос-Бæгъатыр. Уый дæс æфсымæримæ сфæнд кодта йе ‘мтуг адæмимæ Тимуры æфсæндзы уацарæй фервæзын кæнын. Цæмæй уыцы фæнд йæ къухы бафтыдаид, уый тыххæй Ос-Бæгъатыр йе ‘фсымæртæй æртæмæ - Исаак, Раман æмæ Уасилмæ бахатыд, цæмæй суой моладзантæ. Цæмæй хæхтыл цы адæм æрцардысты, уыдон ‘хсæн миссионерон куыст бакæной, сæ уырнындзинад сын фæстæмæ раздахой. Æмæ, æцæгæйдæр, уыдонæн. Евангели амонгæйæ, сæ бон ссис алайнаг адæмы ‘хсæн иудзинад сфидар кæнын. Æппæт ацы хабæрттæ йæхæдæг ныффыста ОС-Бæгъатыр Нузалы кувæгдоны сисыл, 1020 азы. Куыддæриддæр алайнæгтæ сæ фыдæбонæй фервæзтысты, афтæ аразын райдыдтой кувæндæттæ. Цæгат Ирыстоны Майрæмыхъæуы арæзт æрцыд Мады Майрæмы кувæндон, кæцыйæн йæ рæстæджы Гуырдзыстоны паддзах Тамар балæвар кодта Ивейраг Мады Майрæмы иконæ. Диссаг уый у æмæ ацы аргъуан æртæ хатты зынджы амæттаг бацис, фæлæ иу хатт дæр Мады Майрæмы иконæ никуы басыгъд. Уымæй диссагдæр та уыд, ацы иконæйы алы хатт дæр кæй ссардæуыд аргъуаны кæрты, къуымыл æнцойæ. Бирæ легендæтæ ис Ивериаг Мады майрæмы тыххæй. Ацы иконæ 6 æнусы дæргъы уыд Куырттаты комы, Майрæмы хъæуы - хъахъхъæдта стыр фыдбылызтæй Адайнаг адæмы. XIII æнусы куырттаты комы цæрæг адæм сæ цæрæн бынат аивыны сæраппонд рацыдысты быдыр бынатмæ – мæздæгмæ. Семæ рахастой уарзон иконæ - Сыгъдæг Мады майрæмы фæлгондз дæр. Мæздæгмæ æрбацæугæйæ, уыдон сфæнд кодтой иу æхсæв сæ фæллад суадзын. Æхсæвы тары, Сыгъдæг Мады майрæмы фæлгондзæй рухс кæлын райдыдта, фæсыгъд æнæхъæн æхсæв. Райсом Куырттаты комы цæрæг адæм сæ галтæ сифтыгътой æмæ сæ фæндаг хъуамæ адарддæр кодтаиккой, фæлæ диссаг, галтæ сæ къæхтæ ныццавтой, змæлд нæ кæнынц. Адæм сдыгъуырццæг сты, ома, цы цæуы, уый цы нысан у. Диссаг уынынмæ хуынд æрцыд Владикавказаг сауджын Токайты Гай дæр. Уымæн Сыгъдæг Мады Майрæм сарæзта цалдæр нысан æмæ йын бамбарын кодта йæ хъуыды, цæмæй ацы адæм æрбынат кæной æнæхъæн æхсæв цы бынаты арвыстой, уым. Кæй зæгъын æй хъæуы, фæстæдæр, Мæздæджы æрцæрæг адæм, уыцы бынаты Сыгъдæг Мады Майрæмæн сарæзтой кувæндон. XX æнусы, 30-æм азты цыдæр амæлттæй Ивериаг-Мæздæгаг Мады Майрæмы иконæ аргуанæй фесæфтис. Фæлæ, мах уырны, абон уа, æви сом уыцы иконæ фæстæмæ йæхи бынатмæ кæй æрыздæхдзæнис.

Фыд Стеыаны раныхас уыйас цымыдисон æмæ зæрдæмæхъаргæ уыд æмæ кæд «Хæсты фæцæфуæвджыты æххуысы фонд»-ы уæнгтæ фæндаджы фæстæ фæллад уыдысты, уæддæ сæ фæллад æрбайсæфт.

Уымæй дарддæр ма фыд Стефан æрдзырдта сæрмагондæй Фиагдонмæ хаст цæмæн æрцыд, Бесланы нæлгоймæгты моладзан, уый тыххæй дæр.

Раздæр ацы бынаты уыд сылгоймаг моладзандон. Цыран уыд духовон скъола сылгоймæгтæн. Фæстæдæр уыцы кувæндон пырх æрцыд, баззад ма дзы æрмæст систæ.

2003 азы алайнаг-ирон моладзандон аразын куы сфæнд кодтой, уæд æвзæрст æрцыд сæрмагондæй ацы бынат. Фыд Стефан куыд зæгъы, афтæмæй ацы бынатмæ бирæ хъавджытæ уыд, бизнесгæнæг лæппутæй йæ бирæтæ æлхæдтой, фæлæ йæ цыма уал аз дæргъы Стыр Хуыцау бахъхахъхъæдта сæрмагондæй мах тыххæй, цæмæй дзы моладзандон арæзт æрцæуа. «Мах архайæм, цæмæй цыдæриддæр аразæм, уыдон уой Алайнаг адæмы арæзт кувæндæтты халдих. Рагфыдæлтæй нæм цыдæриддæр зонæнтæ æрбафтыд кувæндæтты тыххæй, уыцы элементтæ æвæрæм моладзандоны арæзтады», - зæгъы фыд Стефан.

«Хæсты фæцæфуæвджытæн æххуысы фонд»-ы уæнгтæ уый бæрц цымыдис кодтой ирон адæмы аргъуаны историмæ æмæ алыгъуызон фарстатæ лæвæрдтой фыд Стефанмæ.

Моладзандонæн йæхицæй стæй моладзангæнæг нæлгоймæгтæй уыйбæрц хъармдзинад цыд æмæ иу уысм бынтондæр æрбайрох сты 20 азы дæргъы ацы æфхæрд цы фыдæбæттæ бавзæрстой, уыдон. Уæлдай æхсызгондзинад æрхаста моладзан лæппутæй иу. Не ‘мзæххон, хъорнисаг лæппу кæй разынд - Джиоты Герман.

Ам ма уазджытæн чысыл концерт дæр равдыстой Цæгат Ирыстоны, чысыл кары долисты къорд сæ къухдариуæггæнæг Карсанты Магомеды сæргълæудæй.

Изæр кодта, афтæмæй Хуссар Ирыстонæй ныццæугæ адæм лæвæрдтæ æмæ рæсугъд æнкъарæнтимæ здæхтысты фæстæмæ.

Уазæгты Марфæ