Nog adres

ЮБИЛЕЙ/ Фарны лæг

DSC03092_0.JPG
Уæдæ æндæр цы номæй хъуамæ бадзурай ахæм лæгмæ, æндæр æй куыд хъуамæ схонай, йæ алы дзырд, йæ алы къахдзæф дæр фæрнæйдзаг кæмæн уа, царды æрмæстдæр фарнтауæг чи уа!
Кæддæр Цыбырты Людвиг Ходы Камалæй цæйау загъта: «Чердыгæйфæнды йæ бахой, лæджы хъæр дæм дзы райхъуысдзæн».
Бететы Хъазбегæй лæджы хъæр кæй хъуысы, уый нæ адæмæн амонд у, уымæн æмæ æцæг лæг йæ фарсмæ кæмæн уа, йæ фæрнджын уды хъарм кæмæ æндава, уый дур куы феста, уæддæр æй иу хатт уæддæр куыднæ хъуамæ бафæнда, алæ-ма, æз дæр, цæмæй лæджы ном хæссыны аккаг уон, ууыл бацархайон. Æмæ дæ кæд афтæ бафæнда, уæд хъуамæ ахъуыды кæнай, афтæ бакæнын дæ кæй тыххæй бафæндыд, уыцы лæджы зæрдæ истæмæй барухс кæныныл дæр. Куы дæ бафæнда, уæд ын хæсгæ мацы бакæн - нæ дæр æхца, нæ дæр - зынаргъ лæвар, ма дæр дзы æппæлгæ ракæн.

Æрмæст æм бацу æмæ дзы исты ракур, уадз, иу зæгæл дæр уæд, хъæугæ дæр дæ ма кæнæд, фæлæ дзы ракур иу зæгæл. Хуртæ æмæ дзы мæйтæ ракæсдзæн, йæ цæхæр цæстытæ æвзонг лæппуйы цæстытау цæхæртæ акалдзысты, йæ нуарджын цæсгомы нуæрттæ ноджы схъаздзысты, йæ нæргæ хъæлæсæй зæрдæйы дзаг ныххуддзæн. Цæмæн? Уымæн æмæ амонд уыны искæмæн исты хорзы бацæуыны.
Уадз, чысыл хорз дæр уæд, æрмæст ын уыцы фадат ратт, цæмæй дын исты хорзы бацæуа. Искæмæй йын исты хорз зæгъ æмæ дæм афтæ фæкæсдзæн, цыма йын царды æппæт хæрзтæ йæ разæй скодтай. Æрмæст ын афтæ зæгъ искæй сывæллонæй - кæйфæнды сывæллон уæд, кæцыфæнды скъолайы ахуыр кæнæд - фондз райста, зæгъгæ, æмæ та зæрдæбынæй, ныххудт, йæ цæстытæ æнæхин æрттывд фæкодтой:
«Молодец, мæ уд йæ гыццыл уды фæхъхъау!»
Рагæй фæстæмæ зулдзых дæн лыстæг, формалон хъуыддæгтæ нымайыны хъуыддагимæ уыцы аз, уыцы мæйы, уыцы бон каст фæцис уыцы æмæ уыцы скъола, стæй йæ ахуыр адарддæр кодта уыцы æмæ уыцы æмæ афтæ дарддæр. Зулдзых уымæн, æмæ мæм афтæ кæсы, цыма уыцы лыстæг бæлвырдгæнæнтæ ранымайын фæхъæуы уæд, адæймагæй зæгъинаг куы ницы уа, æмæ дæ йæ кой ракæнын та æнæмæнг куы хъæуа исты æнхъæлцау, кæнæ æфсæрмæй…
Хъазбеджы тыххæй та дæ дзурын бахъæуæд, уый йедтæмæ тыхсгæ дæр фæкæндзынæ. Уымæн æмæ уый тыххæй уый бæрц зæгъинæгтæ ис, æмæ Дюма-хистæр куы фестай, уæддæр сыл нæ аххæсдзынæ. Уымæн æмæ йæ цард йемыдзаг у рæгъмæ рахæссинаг зæгъинæгтæй.
Знон ыл æстай азы сæххæст æмæ фæцис куырыхон лæджы кар, йæ цардвæндагыл цæст рахæссыны кар æмæ йын йæ æвæджиауы хъуыд-дæгтыл ныдзæвæггагæй уæддæр æрдзурыны рæстæг. Кæддæр æм царды фæндæгтæй иу равзарыны фадат куы æрхауд, уæд дзы равзæрста ахуыргæнæг-хъомылгæнæджы бæр-нон фæндаг æмæ йыл æнæзæрдæ-худтæй цæуы абон дæр. Йе 'взонджы бонты куыста Зары хъæуы астæуккаг скъолайы ахуыргæнæгæй, уырдæм та æрвылбон цыд къахæй, æрвылбон нæ, æрвылæхсæв, уымæн æмæ цæмæй Зармæ урокты райдайæны афонмæ ссæуай, уый тыххæй горæтæй хъуамæ араст уай талынджы. Куыста нæ горæты дыккæгæм астæуккаг скъола-йы, абон дæр ма йæ стыр кадимæ æрæмысынц йæ ахуыргæнинæгтæ. Фæлæ уæддæр æмæ уæддæр адæмы зæрдæты баззад, абон йæ æмюби-лейон чи у, йæхиау æстай азы кæуыл сæххæст, уыцы æртыккæгæм скъола-йы директорæй, цыран фæкуыста цалдæр дæс азы.
Уыцы азтæ уымæн сты йæ царды бæрнондæр æмæ æвæджиаудæр азтæ. Уыцы азты уый цард йе скъолайы цин æмæ рисæй, йæхицæн цард никуы садджын кодта йе скъолайы, йæ ахуыргæнинæгты разæй. Дæсны æмæ хъуыстгонд математик, хорз разамонæг æмæ хорз хъомылгæнæг - ацы æртæ хæрзиуæджы рахаста æрдзон ныхыфыстæй æмæ сæ рæсугъд дамгъæтæй ныффыста Ирыстоны азфысты. Йемæ ныхасмæ æрбадтæ, уæд дæ уды дис æмбæхсынæй æрдæг фæуыдзынæ - ау, куыд ис уый гæнæн æмæ лыстæггай зонай, уал æмæ уал азы кæй фæхъомыл кодтай, уыцы бирæнымæц ахуыргæнинæгтæй чи куыд ахуыр кодта, абон кæм цæры, цы куыст кæны, чи сты йæ бинонтæ æмæ афтæ дарддæр! Ау, куыд ис уый гæнæн, æмæ уый бæрц адæмы цинæй цæрын фæразай, сæ рыстыл рисгæйæ дæхимæ ныхъхъусай, сæ æгуыдзæгдæртæм нырма дæр фæлмæн мæсты кæнай, сæ хуыздæртыл нырма дæр цин кæнай зæрдæйы рæбынтæм!..
Кæддæр спорты дæр æнувыд архайæг кæй уыд, уый дзурын дæр нæ хъæуы, йæ домбай уæнгтыкондыл дæр бæрæгæй зыны, фæлæ уæддæр ахуыргæнæг у, дæсны математик. Уæдæ ма æндæр исчи бафæлварæд æмæ бафæрсæд дæсны кафджыты, зарæггæнджыты æмæ афтæ дарддæр, кæддæра дзы цас разынид, аивады, историйы, литературæйы æмæ æндæр къабæзты Хъазбег цас зоны, уый бæрц зонджытæ. Хæстæгмæ йæ чи нæ зоны, уыдон, гæнæн ис, зæгъой, ацы лæгæн бинонтæ нæ уыдаид æмæ нæй, (Хуыцау бахизæд!), æндæра йæ афтæ тынг куыд равдæлд зæххон цардæн йæ цард снывонд кæнынмæ.
Гъе, уый мидæг ис нæ Фарны Лæджы удыхъæды сæйраг рахæцæн.
Æввахсмæ йæ зонын растæндæр 33 азы. Йæ хистæр фырт Александримæ иумæ куыстам нæ театры, арæх-иу сæм уыдтæн хæдзары æмæ мæ уæд бафтыдта дисы ацы фæрнджын адæймаг. Дис-иу кодтон, ахæм уæйгуытæконд, æмбискары лæг куыд хъуамæ уа ахæм ныййарæгуарзæг, æмæ чысыл лæппуйау лæггад кæна, рæвдауа йæ ныййарджыты. Йæ фыд Гигуца дæр уæд ацæргæ уыд æмæ йæ мад Тъаса дæр. Хъазбег уыдонмæ цахæм ахаст дардта, уый абон дæр нымайын тæхудиаджы кæстæры тæхудиагдæр миниуæгыл. Хуыцау ын мадызæнæг-æфсымæр нæ радта æмæ йæ иунæг мадызæнæг - хо Верæйы йе 'фсымæр хуыдта. Кæддæр ын операци куы скодтой, æмæ йæхимæ куы æрцыд, уæд æй дохтыр, фæлварынæн, афтæ бафарста, мæнæ дын уый чи у, зæгъгæ. «Ме 'фсымæр» куы загъта, уæд дохтыр хъуыдыты ацыд, ома, сæнттæ цæгъды, фæлæ йын бамбарын кодтой хабар æмæ уæд йæ риуыдзаг сулæфыд. Фæлæ алы адæймагæн дæр йæ æххæст цард райдайы, йæхи артдзæст, йæхи бинонты къона йын куы фæзыны, уæд. Хъазбегæн йæ удыхай Фролова Галинæ дæр йæхиау курдиатджан ахуыргæнæг æмæ адæмы уарзон адæймаг уыд. Уыдоны хъæрмуд æмæ амондджын цардмæ кæсын уæлтæмæны æхцондзинад уыд. Стæй уыцы уарзон æмкъай куы æруатон, уæззау низ æй уæззау рынчыны коляскæмæ куы ныббаста, уыцы рæстæджы Хъазбег уымæ куыд каст, куыд ыл аудыдта, уымæ кæсгæйæ хæдзонд адæймаг хъуамæ æрмæстдæр афтæ хъуыды кодтаид: «Кæй тыххæй ныффыста Борис Полевой йæ уацау «Повесть о настоящем человеке»?
Абон уыцы дунемæ дæр йæ Галинæ Павловнæйы куыд уарзы, куыд ын аргъ кæны, уый та зæххон лæджы царды иууыл бæрзонддæр фарны цæвиттон у.
Йе 'ртæ сагсур фырты йын чи нæ зоны, уый та ма зæгъæд, Хъазбеджы зонын, зæгъгæ. Уымæн æмæ лæг йæ царды фæдæй лæг у, уый фæстæ кæстæры охыл уырдыг лæууæгæй чи рахиза, уымæй хуыздæр æвдисæн нæй адæймаджы цардæн. Се 'ртæ дæр Сашæ, Юри æмæ Къоста дæр диссаджы лæгтæ рацыдысты, сæ царды фæндæгтæ сæ ахастой не 'мцæдисон Уæрæсейы алы къуымтæм, фæлæ сæ рох никуы уыд æмæ никуы уыдзæн сæ фыды уæзæг. Сæ иуæй се 'ннæ - лæгдæр æмæ бакастджындæр, уæйгуытæконддæр. Ис сæм æгъдау, сæ фыды фарн. Уыдоны цин æмæ уыдоны кæстæртæм уарзондзинад абон сты Бететы Хъазбеджы царды сæйраг ныфс. Уыдон сты йæ ныфсы мæсгуытæ æмæ уыцы ныфсы фæрцы абон мах нæ фарсмæ уынæм ныфсы, фарны лæджы. Уарзæм æй, аргъ ын кæнæм. Фæдзурæм, нæ цардихсыд дуджы лæджы хуызæн лæгæн аргъ нал ис, зæгъгæ, фæлæ бынтон афтæ нæма у- нырма Ирыстон Ирыстон у, нæма сихсыд фæрнджын адæймæг-тæй. Не 'хсæнады минæвæртты хуыздæртæй сæ иу - Пухаты Аллæ мæм телефоны кæй æрбадзырдта æмæ мын зæрдæбын, сыгъдæгзæрдæйæ афтæ кæй загъта, Бететы Хъазбегыл 80 азы æххæст кæны æмæ йæ ма ферох кæнæм, зæгъгæ, уый йæхæдæг цасы аргъ у!
Цалынмæ афтæ уа, уæдмæ цæрдзыстæм фæрнджынæй, адæмы хуызæнæй. Нæ иннæ юбиляр, не скъолаты хуыздæртæй сæ иуы тыххæй та ныхасы бар Пухаты Аллæйæн йæхицæн. Уырны мæ, уый хуыздæр сарæхсдзæн ахæм бæрнон хæс сæххæст кæнынмæ.
Бетейы фыртæн та не 'ппæты арфæтæ дæр хæлар уæд, æппыннæйы бæсты йын уæддæр фæуæнт. Йæ аккаг дзырдтæ æмæ зæгъинæгтæ кæмæй рантыса, уый та - арфæгонд! Домгæ та - ницы, кæнæ бирæ нæ кæны. Исты куы фæаразæм, уæд ын фæзæгъын, зæгъын æй Пифагоры теоримæ гæсгæ аразын. Уый сусæгæй йæ мидбылты фæхуды, уымæн æмæ зоны, Пифагоры теорийæн кæй ницы æмбарын, уый. Фæлæ уыцы сусæг мидбылхудты вæййы, адæймаджы царды уæлтæмæны хæрзиуджытæм чи фæразæн-гард кæны, ахæм хъармдзинад. Йемæ нын хъарм зæрдæйыуагимæ бирæ бирæ фæцæрæд!
Уæлахиз у, нæ зынаргъ Григорич!
ГÆБÆРАТЫ Юри