Nog adres

Зæрдæйыл хъæдгомæй баззад уыцы бон

Ныр 4-æм аз, сæрды æрбалæудимæ, зæрдæйы сног вæййынц 2008-æм азы цаутæ. Цасфæнды рæстæг ма рацæуа, цасфæнды чингуытæ æмæ уацтæ ма æрцæуа фыст, уæддæр нырма дæр бирæ ис ахæм цаутæ ныффыссæн уыцы 5 боны тыххæй, кæцыты æрымысгæйæ зæрдæ ныхъхъæрзы, ныууынæргъы.
Ацы уацы уæ зонгæ кæнæм Цхинвалы районы Цъунары хъæуы цæрæг Сабанты Гурамы мысинæгтимæ. Кæд, Хуыцауы фæрцы, уый æвыдæй аирвæзт мæлæты дзæмбытæй, уæддæр фæстæ-мæ цардмæ здæхт æрдуйы хидыл.
- 7-æм августы цы æхстытæ цыд, уыдон дæр кæд интенсивон уыдысты, уæддæр сæ быхстам. О, фæлæ 8-æм августы райсомы 'рдæм «Град»- æй æхсын куы райдыдтой, уæд нæ Хуыцауы цæф бамбæрстам. Райсом, 5 сахат æххæст кодта, афтæмæй мæхи машинæйыл сбадын кодтон мæ ныййарджыты, мæ бинойнаг æмæ сыхаг устытæй цалдæры, цæмæй сæ искуы бааууон кодтаин. Талынг уыд, фæлæ машинæйы рухсытæ нæ бауæн-дыдтæн судзын. Цъунарæй горæтмæ цы сосæ фæндаг цæуы, уым лæууыдысты гуырдзиаг фашисттæ. Æз мæ машинæ, хъæуы астæуты цы фæндаг цæуы, уырдæм фæзылдтон, фæлæ та ам дæр бахаудтæн тугцъирты дзыхмæ. Хъуамæ мæ баурæдтаиккой. Æз машинæ фæзылдтон, зæгъын, хъæуы уынгты искуы амбæхсон. Фæлæ гуырдзиаг танктæ лæууыдысты хъæуы алы къуымы дæр. Куыддæр мæ суыдтой, афтæ æхсын райдыдтой пулеметтæй æмæ автоматтæй.
Цæмæй мæ бæлццæттæ аивæрзой, уый тыххæй сæ размæ рагæпп кодтон æмæ сын балæгъстæ кодтон, цæмæй сылгоймæгты ма фехсой. Уыдон мæ зæххыл æрæппæрстой, æхсæнагарз мæм ныддардтой, машинæйæ сылгоймæгты æмæ мæ зæронд фыды рахизын кодтой æмæ уыдон дæр асфальтыл схуыссын кодтой. Мæнмæ баджигул кодтой, байстой мын мæ гæххæттытæ. Гуырдзиаг хæстонтæй мын иу мæ къухыл ныллæууыд, йæ дзабыры бын уыд цыргъ æфсæйнæгтæй конд, æмæ уадид мæ къухы туг акалдис. Æз мæ къух раскъæфтон, уыцы цæхгæр рари-уыгъдæй гуырдзиаг фæуæлгоммæ ис. Уый фенгæйæ, йе 'мбæлттæ цалдæрæй æрбауадысты æмæ мыл автоматы цæгатæй балæууыдысты.
Цалынмæ мах нæ бахаудыстæм сæ къухтæм, уæдмæ уал ам уыдон мæ хуызæн над фæкодтой ме 'мхъæуккаг 28-аздзыд Мамиты Къостайы. Нæ дыууæйы дæр машинæйы баппæрстой æмæ нæ аластой, сылгоймæгты ауагътой. Машинæйы бадгæйæ, алы ранæй хъуыст гуырдзиаг ныхас æмæ хъæр «Æдтæмæ рахизут, цъаммар ирæттæ, уæ фæйнæ мадæн…» Цъунары хъæумæ Гуырдзыстоны æфсæдтæ æрбацы-дысты Аунеуы хъæуы фарсæй. Сæ сæйраг лæууæн бынат уыд, Мадымайрæмы аргъуаны цур. Уырдыгæй 10-15-æй цыдысты алы ирон хæдзармæ дæр æмæ семæ кодтой, кæй æййæфтой, уыдоны. Мæн, Мамиты Къоста, Джиоты Владик æмæ Мæлдзыгаты Юрикы сбадын кодтой «джип» маши-нæйыл æмæ нæ кæдæмдæр аластой, нæ разæй цыд 2 танк, нæ фæстæ та-2 БМП. Фæндагыл ныл амбæлд «Газель». Гуырдзиæгты ауынгæйæ, уыдон машинæйæ рагæппытæ кодтой, ома, амбæхсæм, фæлæ сæ уыдон æхсын райдыдтой. Гъе, афтæ нæ цæстыты раз бабын кодтой æнæхъæн бинонты, зæронд ус æмæ йæ хъæбулы хъæбул уайтагъд фæмард сты, фæлæ 20-аздзыд лæппу йæ туджы мæцгæйæ, «мама, мама», хъæр кодта. Сæ алыварс зæххыл хаудæй лæууыд ноджыдæр фондз марды, æвæццæгæн, уыдон та уый размæ амардтой.
Ацы бынаты ма ахст æрцыд ноджы иу лæг, йæ ном Барис, уый та æндæр машинæйыл сбадын кодтой, æрмæст уый кæдæм аластой, уый нал базыдтон.
Фæстæдæр нæ колоннæмæ æрбаиу сты, Никозæй цы машинæтæ ссыд, уыдон дæр æмæ 20 бæрц та - танктæ. Тулдзы къохы бынмæ куы бахæццæ стæм, уæд уым амардтой Хуыбиаты Владимиры. Уыдон æм гуырдзиаг æвзагыл дзырдтой, дæ къух, дам, дæ дзыппæй сис, зæгъгæ, фæлæ зæронд лæг гуырдзиагау не 'мбæрста æмæ йыл цалдæрæй автоматтæй хæфт-хæфт ралæууыдысты. Уый фæстæ гуырдзиаг хæстонтæ горæтмæ сæ æхсæнгæрзтæ сарæзтой æмæ æхстой, бахизæны «Цхинвал» цы трафаретыл фыст уыд, уымæ. Тынг зынтæй сын пырх кодта, цалдæр БТР-æй иу æм сæ ных сарæзтой. Хæсты фæстæ, Гуырдзыстоны фашисттæ видеокамерæйæ цы кадртæ систой æмæ стæй мах хæстонтæм чи æрбахауд, уыдон куы федтон, уæд дзы базыдтон, нæхæдæг уацары цы машинæйыл бадтыстæм, уый дæр. Мæнæ афтæ кæй дзурынц, зæгъгæ, Гуырдзыстоны хæстонтæ психотропон буарадты æндæвдады бын уыдысты, уый раст у, уымæн æмæ иууылдæр уыдысты «зомби»-ты хуызæн, æппынæдзух худтысты, сæ зæрдæ зард æмæ кафт агуырдта, нæмгуытæ сæ сæртыл тахтысты, фæлæ-иу гуыбыр дæр нæ фæкодтой. Семæ уыд украинаг хæстонтæ æмæ фæсарæйнаг æвзагыл чи дзырдта ахæмтæ дæр. Рацимæ гæсгæ коорди-наттæ лæвæрдтой Никозы рдæм, æвæццæгæн сæ хистæртæн уым уыд сæ æфсæддон пункт. Уый бæрæг уыд, уадид-иу цы координаттæ радтой, уыцы бынаты-иу рæмыгъд кæй æрцыд, уымæй. Горæтмæ бахизæны иу рæнхъыл дæргъæй-дæргъмæ слæууыдысты танктæ, сæ фæстæ БТР-тæ, уыдон фæстæ та фистæгæй цæуæг хæстонтæ. Уыдон иууылдæр æмæхст кодтой горæт. Сæ фистæг хæстонты æппынæ-дзух кодтой ивгæ, иутæ-иу æрхызтысты горæтмæ æмæ та-иу сæ цъус фæстæ баивтой æндæртæй. Медицинон дзаумæттæй ифтонг машинæтæ цæттæ уыдысты цыфæнды медицинон æххуысмæ дæр.
Гуырдзыстоны хæстонтæ горæтæй алы хатт дæр фæстæмæ здæхтысты мæстыйæ. Æлгъыстой ирæтты, зæгъгæ, нæ горæтмæ бахизын нæ уадзынц. Æз æмæ ме 'мбæлттæ, горæтмæ уæлейæ кæсгæйæ, афтæ хъуыды кодтам, уым-иу удæгас уд дæр нал ис, зæгъгæ. Горæт иууылдæр уыд фæздæджы бын, алы рæттæй арты æвзæгтæ зынд. Мæнмæ афтæ каст, цыма дзы дур-дурыл дæр нал баззад. Уалынмæ хæст-иу уым фæсабыр æмæ та горæты бирæуæладзыгон хæдзæрттæ куы разындысты, уæд мæ цинæн кæрон нал уыд. Уалынмæ арвыл хæдтæхджытæ разынд, æз, мемæ чи уыд, уыдонæн, афтæ «Адон æнæмæнг махуæттæ сты - уырыссæгтæ». Гуырдзиæгтæ дæр фергъуыйау сты, ома, сæ хæдтæхджытæ цæгатæй цæмæн æрбатахтысты, сæхи Тулдзы къохы бааууон кодтой. Уырыссаг хæдтæхджытæ Чъехы æфсадыл бомбæтæ куы æрæппæрстой, уæд уыдон афтæ фенхъæлдтой, ома, горæтыл æрæппæрстой æмæ та цингæнгæ сæ æмбæхсæн бынатæй рахызтысты. Уалынмæ хæдтæхджытæ сæ ных махырдæм скодтой. Мах дæр æмæ гуырдзиæгтæ дæр зæххыл ахуыссыдыстæм. Иууыл иумæ уыдыстæм 20 лæджы бæрц, уыдонæй ма фервæзт иу цалдæр. Махæн дæр нæ хъахъхъæнджытæ цыдæр фесты. Уавæрæй спайда кодтам æмæ нæхи бааууон кодтам къутæрты. Махæй, Джиоты лæппу фæцæф ис, иннæтæ аирвæзтыстæм. Иугæр куы фæхатыдысты, мах бамбæхстыстæм уый, уæд нæ агурынтæ райдыдтой, цъæхахст æмæ æлгъитгæйæ. «Кæм стут, ирæттæ, сымах уæддæр амарæм, зæгъгæ…» Уый фæстæ лидзын райдыдтой. Абоны онг дæр нæ бамбæрстон, мах сæ цæмæн хъуыдыстæм, цæмæннæ нæ амардтой. Мæ гæххæттытæ мын куы байстой, уæд семæ уыд, мидхъуыддæгты министрады кусæг кæй дæн, уый бæлвырдгæнæн. Джиоты Владик дæр органты кусæг уыд. Чизоны, зæгъгæ, сæ фæстæдæр баивдзыстæм, уый хъуыдыйæ.
Гуырдзиаг æфсæдтæ сæ хуыцауы цæф куы базыдтой, уæд фæйнæрдæм лидзæг фесты. Мах дæр сфæнд кодтам нæхиуæтты бацагурын. Джиоты Владик бирæ туг кæй фесæфта, уымæ гæсгæ йæ бон цæуын нæ уыд, домдта, цæмæй йæ ныууадзæм æмæ нæхи бааууон кæнæм… Мах фæхицæнтæ стæм - Джиоты æмæ Мамиты лæппу иумæ ацыдысты, æз æмæ Мæл-дзыгаты лæппу та - иумæ. Тас æмæ фыдмастæй уыйбæрц бастадыстæм æмæ нæ бон лидзын дæр нал уыд. Иу рæстæджы ме 'мбал фæстейæ баззад, æз æм ахъæр кодтон. Уыцы рæстæджы гуырдзиаг æфсæдтæ кæйдæр хæдзары æмбæхст уыдысты æмæ ныл уырдыгæй нызгъæлстой. Цыдæр амæлттæй Ногхъæумæ схаудтам, уырдыгæй та - Галуантæм. Ардыгæй кæсгæйæ хорз зынд, фæндаджы астæу цалдæр гуырдзиаг сыгъд танк æмæ сæ мард салдæттæ хаудæй куыд лæууыдысты. Уалынмæ та уæлдæфы фæзынд гуырдзиаг хæдтæхæг, йæ фæстæ та - уырыссаг. Уæлдæфы сын хæст бацайдагъ. Адæм се 'мбæх-сæнтæй рацыдысты æмæ сæм нымдзаст сты. Фæуæлахиз Уæрæсейы хæдтæхæг.
Галуанты хъæумæ цы адæм тыгуыр кодтой, уым мах бинонтæй ничи уыд, стæй фæрсгæ-фæрсгæ базыдтам, уыдон бынаты кæй сты. Сфæнд кодтам хъæумæ исты амæлттæй бафтын æмæ та хъуызгæ-хъуызгæ хъæумæ баввахс стæм. Быдыры уыйбæрц хæстон техникæ уыд æмæ дардæй кæсгæйæ, æнæзонгæ фенхъæлдтаид, ома, æфсæддон базæмæ бафтыд. Уым фæлæууыдыстæм æнæхъæн æхсæв. Дыккаг бон, 10 августы сфæнд кодтам æввахсдæр бацæуын хъæумæ, фæлæ нæ федтой æмæ ныл уырдæм нæмыг нызгъæлстой. Мах ададжы ныббырыдыстæм. Ме 'мбал ма афтæ дæр бакодта «фæлтау нæ горæтмæ хæстæг куы амардтаиккой, ныр нын ам нæ мæрдтæ чи хъуамæ ссара». Фæлæ фæстаг дыууæ бон мах уыйбæрц мæрдтæ федтам æмæ амæлдзыстæм æви нæ, уый нæ куыддæр æндавгæ дæр нал кодта. Æрмæст ма бæллыдыстæм нæ бинонтæй исты бæрæг базонынмæ. Куыддæр 10 августы гуырдзы хъæуæй ацыдысты, афтæ мæ хæдзармæ бахъуызыдтæн. Хæдзарæй хъуыст хъарæг. Хъарæг мæныл кодтой, афтæ æнхъæл уыдысты мæ бинонтæ, цыма, мæ амардтой. Хъæубæстæй ма хъæуы чи баззад, уыдон сæм мæсæллæй кæнынмæ цыдысты. Мæнæн та сæйраг уыд, мæ бинонтæ иууылдæр сæрæгас кæй сты.
Æрмæг мыхуырмæ бацæттæ кодта
УАЗÆГТЫ Марфа