Nog adres

Хæстон - ахуыргонд

Гæбæраты Никъалайы ном хорз зындгонд у Ирыстон æмæ уымæн æдтейæ дæр, куыд ахуыргонд - ирзонæг, афтæ. У филологон зонæдты доктор, Хуссар Ирыстон æмæ Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты профессор, Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институты æвзаджы хайады сæргълæууæг. Æвæллайгæ куыст кæны ирзонынады æндæр æмæ æндæр проблемæтæ иртасыны фæдыл. Зонадон куысты æмрæнхъ бирæ азты дæргъы уæзгæ бавæрд хæссы ирон æвзаджы фæдыл квалификациджын педагогон æмæ зонадон кадртæ цæттæ кæныны хъуыддагмæ.
Зонады бæрзæндтæм Никъалайы фæндаг лæгъз нæ уыдис, фææ уал нæ абон фæнды радзурын, цахæм уыд йæ тохвæндаг Стыр Фыдыбæстæйон хæсты кæронмæ та. Гæбæраты Никъала Зиулеты астæуккаг скъола куыддæр бакаст, афтæ райдыдта Стыр Фыдыбæстæйон хæст дæр. Уæд ыл цыдис 17 азы. Скъола цалцæг кæныны тыххæй ма иу уæрдон змис дæр æрбаласта, стæй йæм июлы мæйы æрсидтысты Сырх Æфсады рæнхъытæм. Райдианы йæ ахуыр кæнынмæ арвыстой Бакойы æфсæддон зенитон ахуыргæнæндонмæ. Цæмæй хæдтæхæг сцæф кодтаиккой, уый тыххæй сын амыдтой, дымгæйы тагъдад цас у, уæлдæфы умæлад цас у, чердæм дымы, цас дæрддзæгмæ йæ фехсын хъæуы. Йæ алыварс бадтысты фарастæй æмæ дзы алчидæр цыдæр хайад иста. Кусгæ та кодта аккумулятортæй. Уырдыгæй сармадзанмæ æрвыстой бæрæггæнæнтæ, ома, зылдысты дзы фатæгтæ æмæ уыдон куыд зылдысты, афтæ зылдис салдат дæр æд сармадзан æмæ афтæмæй æхста хæдтæхджыты.
Афæдзы фæстæ æрыгон лейтенант бахауд архайæг фронтмæ. Фыдызнаджы ныхмæ тох кодта æндæр æмæ æндæр фронтты. Йæ тохы фæндаг райдыдта горæт Сталингардæй 100 километры æддæдæр. Йæ бæрны цы взвод уыдис, уым службæ кодта 120 салдаты. Радтой сæм хæдтæхджыты, цæмæй фехстаиккой, уый чи бæрæг кодта, уыцы аппаратурæ, 4 сармадзаны æмæ 4 машинæйы. Се взводы уымæй кæстæр ничи уыд æмæ йæм аив нæ каст йе 'фсæддонтыл командæ кæнын, фæлæ афтæ амыдта æфсæддон дисциплинæ æмæ йын æндæр гæнæн нæ уыд. Сталингарды цур тохтæ дзы абон дæр нæ рох кæнынц.
Се 'фсæдтæ алæгæрстой Днепры фаллаг фарсмæ. Æрцахстой плацдармы гæппæл æмæ лæгдыхæй, тыхамæлттæй æнцадысты размæ. Æхсæв-бонмæ Днепрыл ластой алыхуызон катертыл, тъиуитыл пулеметтæ, минометтæ, рог сармадзантæ… Ластой салдаттæн сæхи дæр. Хид дзы нæ уыд æмæ йæ фаллаг фарс та нæ фаг кодта хæстон техникæ. Се 'фсæддон хæйттæ куыддæр фаллаг фарсмæ баирвæзтысты æмæ плацдарм чысыл куы фæфидар ис, уæд сæ сапертæ уайтагъд æрывнæлдтой понтонæй хид аразынмæ. Æмбæрстой, куыддæр сбон уа, афтæ йæ сæ уæлныхты кæй сисдзысты знаджы хæдтæхджытæ æмæ йæ бахъахъхъæнынмæ сæхи æрцæттæ кодтой. Сæ сармадзантæн скъахтой уæрмытæ æмæ цыппар сармадзаны дæр нытылдтой сæ бынæттæм.
- Никуы мæ ферох уыдзысты уыцы уысмтæ, - зæгъы Никъала. Æртæ бомбæзгъалæджы нæ милмæ систой. Алы бомбæйы срæмыгъдимæ зæхх æмризæджы рызт. Рыг æмæ-иу фæздæгæй хуры цæст нал фæзынд. Фæкастæн дæлæмæ æмæ ауыдтон, хид кæй фескъуыд дыууæ раны. Дон фæцæйласта цалдæр катеры, сæ уæлæ адæм, уæрдæттæ, бæхтæ. Сапертæ удуæлдайæ архайдтой хид сцалцæг кæныныл, уæлейæ та сыл ихуарæгау кодтой нæмгуытæ, калдтой сыл бомбæтæ. Чи фæцæф, уыдон згъæлдысты донмæ. Хид нал куыста æмæ уæд немыцаг бомбæзгъæлджытæ сæ тыхтæ радтой хиды æрдыгæй фæзуатмæ. Уæд радтон ног командæ æмæ ногæй сармадзанты æхст сцырын. Уæдмæ кæцæйдæр фæзындысты нæ куынæггæнджытæ æмæ сæ скуынæг кодтой. Иугæр Сталингарды цур тохты немыцæгтæ састы бынаты куы баззадысты, уæд не 'фсæддон дæлхæйттæ абырстой размæ, ныгуылæны 'рдæм. Бахæццæ стæм тохгæнгæ Болгаримæ, Румынмæ æмæ æрбахæццæ стæм Венгримæ. Уый уыдис 1945 азы 21 январы.
Иу рæстæджы та æхст сытынг. Нæ сармадзантæй иу нал скуыста. Æз æм разгъорстон ногуард митыл æмæ ма мæ 20 метры куыд хъуыд сармадзанмæ, афтæ мын, цыма, фæрæтæй мæ сины сæр исты фæцæф кодта ахъаззаг, ахæм рыст банкъардтон. Абон дæр ын ницы зонын, цы аскъуыд къахы мидæг, фæлæ ма ныр дæр мæ хъустыл уайы, сины сæрæй суанг зæвæтты онг дзы цыдæр зыр-зыргæнгæ кæй ацыд, уый. Цыма йын нырма дæр хъусын йæ уынæр, афтæ мæм фæкæсы. Æз ницыуал бамбæрстон. Ме 'мбæлттæ мæ рахастой сынтыл æмæ мæ бæхуæрдоныл куы ластой Венгрийы иу чысыл горæт Секеш Верхервармæ, уæд фырхуыссæгæй мæ рыст дæр ницæмæуал дардтон æмæ-иу тарффынæй адæн, стæй та-иу фехъал дæн. Афтæмæй нæ бахæццæ кодтой æфсæддон госпиталмæ, æхстыты бын нæ цардæн тас уæвгæйæ. Уым мын мæ синæй систой уыцы нæмыг æмæ мын операци цы хирург скодта, уый йæ ныхсадта, афтæмæй мын æй радта, мæнæ, зæгъгæ, де знаг. Уыцы нæмыг æз æрхастон Куатетримæ æмæ йæ мæ фыд æфснайдæй дардта чемоданы иннæ документтимæ, - йæ ныхасы кæрон балхынцъ кодта Никъала æмæ æнæхин худт бакодта. - «Арæх-иу ракуывта мæ фыд, чи мæ фæцæф кодта, уыцы немыцаджы цæрæнбон исты бадты рæстæджы фынджы фарсмæ». Æз нæ бамбæрстон Никъалайы дæлгоммæ ныхас æмæ йæм дисгæнгæ бакастæн. Уый мæ фембæрста.
- Нæ, нæ, мæ фыд-иу афтæ дзырдта, хорз, дам, дæ фæцæф кодта, æндæра ма иу чысыл æмæ дæ астæуы стæгыл куы сæмбæлдаид, уæд дæ афтид абадтаин.
Никъала куыддæр сдзæбæх, афтæ уайтагъд ссардта йæ дивизийы. Уыдон бахæццæ сты Австрийы онг. Уым æй æрæййæфта Уæлахизы бон дæр. Йæ хæстон сгуыхтдзинæдты тыххæй хорзæхджын æрцыд бирæ ордентæ æмæ майдантæй. Уыдоны нымæцы фыццаг æмæ дыккаг къæпхæнты ордентæй. Гæбæраты Никъала ма хæсты фæстæ дыууæ азы баззад æфсады рæнхъыты, стæй æрыздæхт йæ райгуырæн уæзæгмæ. Уый уыд 1947 азы. Уыцы аз уый ахуыр кæнынмæ бацыд Тбилисы паддзахадон университетмæ филологон факультеты уырыссаг хайадмæ. Студент ма куы уыдис, уæд фидæны ахуыргонд цымыдис кæнын райдыдта ирзонынады фарстатæм. Никъала æнтысгæйæ куыста ирон æвзаджы лексикологийы хицæн фарстатыл. Фæлæ уæддæр ирон æвзаджы арф æмбарынад, йæ лексикæйы æппæт сусæгдзинæдтæ æргом кæнынмæ йе 'взыгъддзинад уый равдыста, фæстæдæр ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат саразыны фæдыл хайады кусджыты сæргъ куы слæууыд, уæд.
Гæбæрайы фырт стыр куыст бакодта ирон æвзаджы структурæйы сæйрагдæр проблемæтæ, ирон дзырдарæзтады системæйы амæлттæ æмæ иртасыны фæдыл. Йæ фундаменталон монографи «Нырыккон ирон æвзаджы дзырды æмæ дзырд-арæзтады морфологион структурæ»-йы дунеон лингвистикон æмвæзадыл иртæст цæуынц ацы проблемæтæ.
Ирзонынады ма Никъала фыццаг хатт сарæзта «Ирон æвзаджы инверсион дзырдуат», кæцы стыр æххуыс у ирон æвзаджы дзырды æмæ дзырдарæзтады структурæ, йæ фонетикæ æмæ фонологи чи иртасы, уыцы ахуыргæндтæн.
Æдæппæт Гæбæраты Никъалайæн йæ фыссæн сисы бынæй рацыд 100 зонадон куыстæй фылдр.
Профессор Гæбæраты Никъала у Ирыстоны зындгонддæр ахуыргæндтæй сæ иу. Лæвæрд ын æрцыд зонады сгуыхт архайæджы ном. Хорзæхджын та æрцыд нæ республикæйы уæлдæр хорзæх Кады орденæй.
Никъалайæн йæ хъысмæт амондджын разынд канд зонады нæ, фæлæ царды дæр. Стыр Фыдыбæстæйон хæсты азты знаджы дæрæн кодта. Æрыздæхт æвыдæй, хæстон хорзæхтимæ. Æмæ абон махæн сæрыстырæй нæ бон дзурын у, Никъала йæ адæмæн стыр ахуыргонд æмæ уыимæ фарны лæгæй кæй басгуыхт. Йæ цард цæвиттойнаг у, канд йæ фæстæ чи цæуы, уыцы ахуыргæндтæн нæ, фæлæ махæй алкæмæн дæр.
БЕСТАУТЫ Валя