Nog adres

ЗЫН У МÆЛЫН…

bestau.jpg
Бестауты Гиуæргийы райгуырды 80 азы бонмæ
Æрцыд æмæ къуырийы фæстæ къухфыст цæттæйæ æрхаста, фæлæ йæ къахы рыст ницы фæхуыздæр, фыддæр цы фæци, уымæй дарддæр. Къухфыст дзæбæх хъулæттæй æрхаста, фæлæ мæ раппæлыд. Йæ фиппаинæгтæ дæр мын загъта: «Ды, текстæй дын мацы аирвæза, уымæй тæрсыс, алы дзырдыл дæр дæ уд хъарыс æмæ поэтикон формæтæ æнæфæивгæ рахæссыс, афтæмæй мидис хъахъхъæныс æмæ йæ поэтикон хуыз фæлурс рауайы. Ма тæрс, гуырдзиагау ын адекватон формæ куы ссарай, уæд дзы спайда кæн. Бараст сæ кодтон иу цалдæр раны. Æнæуый - хъочах! Хорз ыл фæтых дæ».
Кæй зæгъын æй хъæуы, «Стайы цармдарæджы» тæлмацгæнæг дын афтæ куы зæгъа, уæд дæ зæрдæ хуры фарсмæ куыд нæ абаддзæн, æмæ йын æз дæр: «Цæй, кæд Руставели нæу, аргъæуттæ цас зын тæлмацкæнинаг сты». Йе 'рфгуытæ фелхынцъ кодта: «Нартæ аргъæуттæ не сты, уый ды тынг хорз зоныс. «Нартæ» нæ адæмы, нæ рагфыдæлты хъайтарон царды биографи сты, ма дæ рох кæнæд».

Рацыд чиныг. Уый уыдис 1977 азы. Стыр тиражæй йæ рауагътам - 30 000! Фæлæ тагъд ауæй. Чиныгкæсæг ыл тынг хорз сæмбæлд. Фæлæ иу дзæбæх бон «Литературули Сакартвело» та Булкъаты Михалы рецензи ныммыхуыр кодта æмæ нын нæ циныл уазал дон раскъæрдта. Чиныг дæр критикæйы бын фæкодта. Тедеты Олгъæ ма йæхи тæлмацæй цалдæры «Нартæй» гуырдзиаг «Армагъани»-йы ныммыхуыр кодта æмæ уыдон та бынтон смам кодта чиныгкæсæгæн. Бестау тынг смæсты, «æрцæуæд уал ардæм, æз ын фенын кæндзынæн, чи нæ хузыдæр зоны гуырдзиаг æвзаг».
Булкъаты Михал Самтредиайы царди, кусгæ дæр уым кодта, фæлæ Цхинвалмæ арæх цыд, йæ чингуытæ дæр махмæ цыдысты мыхуыры.
Тагъд нæм фæзынд Михал æмæ йын Бестау аккаг фæци. Йæ фиппаинæгтæ йын дым-гæйæн арвыста: «Кæуылты хъуыддаг сарæзта сылгоймаг æртæ сывæллон хъомылгæнгæйæ æмæ бузныджы бæсты цыдæр дзырдтыл дзурыс æмæ фаутæ хæссыс æмæ дæ рох кæны, дæ разæй æз бакастæн тæлмац». Æз ницы загътон, кæмдæрты Михал раст уыд, кæмдæрты - нæ. Фæлæ дзы абон дæр бузныг дæн. Гъе, уал азы тæлмац фæкодтон, цал æмæ цал чиныг рауагътон нæ фысджытæн æмæ мын æппæлыны йедтæмæ афтæ ничи загъта: «Мæнæ дзы ацы дзырд, кæнæ ацы хъуыдыйад раст нæу, хуыздæр зæгъæн ын уыд». Раппæлын зæрдæйæн æхцон у, фæлæ дын исчи исты куы бараст кæна, исты куы бацамона, уый ноджы хуыздæр у. Æмæ мæм Михалы фиппаинæгтæй раст цы фæкаст, уыдон мæ зæрдыл бадардтон, «Нартыл» кусын райдыдтон лæмбынæгдæр. Абайты Васойы наукон куыстæй нарты фæдыл цы уыд, иууыл сæ сæрæй бакастæн æмæ дзы иу хай чиныгæн разныхасы бæсты бахастон, цæмæй гуырдзиаг чиныгкæсæг хуыздæр бамбæрстаид нæ кады эпосы гениалондзинад. Бестау уæд 'гас нал уыд. 1988 азы та дыккаг хатт рауагътам «Нартæ» ног тæлмацæй, Тугъанты Махарбеджы конд иллюстрацитимæ. Дзæнæты бадинаг Уанеты Александр та йын йæ нывæфтыдыл бакуыста æмæ фыццаг ра-уагъдæй дыккаг бирæ аивдæр рауад мидисæй дæр æмæ æддаг бакастæй дæр. Уый та 50 000 тиражæй рацыд, фæлæ тагъд ауæй ис. Æмæ ацы хъуыддаг Булкъаты Михалы фæрцы æрцыд. Критикæ æнæмæнгхъæуæг у литературæйы размæцыдæн. Бестау уый куыд нæ зыдта, фæлæ йын уæддæр хъыг уыд, кæмдæр, чизоны, раст уыд - ирон уæвгæйæ, Бестауы хуызæн гуырдзиаг æвзаг, фидарæй йæ зæгъын, дыккаг ничи зыдта. Бестау гуырдзиаг литературæ, æвзагзонынад афтæ биноныг сахуыр кодта æмæ дзырдтæ æрмахуыр уæрыккау йæ коммæ кастысты. Уыцы миниуджытæ æрмæст уырдыгæй нæ цыдысты, æмæ Бестау астæуккаг скъола гуырдзиаг æвзагыл кæй фæци медалыл, университет дæр - сырх дипломыл. Нæ. Уый поэтæй райгуырд, Хуыцæуттимæ дзурæн æвзаг, рухс зонд æмæ йын зæрдæ схай кодта йе сфæл-дисæг, уыимæ иумæ та куыстуарзондзинад. Æмæ йæ чи басастаид!
Æмдзæвгæтæ фыссын гуырдзиагау райдыдта æмæ йæ фыццаг къахдзæфтæй дисы бафтыдта йæ гуырдзиаг хæлæртты.
Йæ фыццаг рæнхъытæй фæстæмæ дисы æппæрста Бестау поэзиуарзджыты. Ирон поэтты стихтæ студентон бонтæй фæстæмæ тæлмац кодта, цыфæнды мæгуырау æрмæгæй дæр æрттиваг æмдзæвгæ цыд йæ къухæй. Цыппæрæм курсæй фидарæй аскъуыддзаг кодта, хъуамæ иронау фысса æмæ йæ мадæлон литераутрæйæн лæггад кæна. Афтæ дæр бакодта. Æрцыд йæ райгуырæн къуыммæ, уæхскуæзæй бавнæлдта нæ литературон цард фæхъæздыгдæр кæныны куыстмæ, фæлæ уый æппæт цæлхдуртæн уæйыг дæр нæ бафæрæзтаид - низæй, знагæй йын йæ авналæнтæ фæцыбыр кодтой. Цы йын бантыст, уый нæ литературæйæн ахъаззаг æмæ цæстуарзон хæзна у, æрттиваг хæзна!
Бестауæн йæ цард цыбыр уыд, фæлæ даргъ æмæ рухс фæд ныууагъта. Æмæ куы зæгъæм, уæд цы пайда у дæргъвæтин цард, кæд дæ адæмæн, дæ райгуырæн бæстæйæн ницы ахъаздæттаг у, уæд? Гиуæрги та йæ цыбыр цардæй йæхицæн дæр æнусон ном скодта æмæ ирон литературæйæн дæр.
Йæ царды фæстаг бонты низимæ тохгæнгæйæ дæр куыста, фыста æмæ йæ «Арты æртæхтæ» калдта. Мæскуыйæ куы æрцыд æмæ йæ низы хатт куы рабæрæг, куы йæ базыдта, ницыуал гæнæн дзы ис, мæлæтимæ тохы сæр æй бахъуыд, уæддæр нæ саст, йæ куыст кодта.
Рауагъдады коллектив тынг æнгом уыдыстæм, хæларæй, кæрæдзиимæ хъæрмудæй цардыстæм æмæ Бестауæн стыр кад кодтам. Йæ рынчыны бонты йын нæ бон куыд уыд, афтæ лæггад кодтам. Цæмæй йæ низыл ма хъуыды кодтаид, уый тыххæй-иу куысты фæстæ чысыл фынг авæрдтам, абадтыстæм-иу, нæ катай æмбæхсгæ хъæлдзæг гаджидаутæ уагътам. Тамада-иу нын Бестау уыд, уый размæ-иу дзæнæтыбадинаг Уанеты Шура уыд алы хатт дæр. Бестау нуазгæ нал кодта, фæлæ ахæм юморимæ куывта æмæ нæ худын кодта, цыма йæ не 'мбæрста, цæмæн тымбыл кодтам йæ алыварс афтæ арæх. Хатт-иу срæдыд йæ низы кой, фæлæ худгæйæ, худти мæлæтхæссæг низыл! Иу хатт йæ цæрæнбонæн куы куывтам, уæд Дзадтиаты Заретæ акуывта æмæ йæ нуазæн нæ банызта, афтæмæй йæ столыл æрæвæрдта. Мах ыл ныттыхæй стæм - Гиойы тыххæй куыд нæ нуазыс, зæгъгæ. Æмæ Бестау худгæ йæ сæрыл рахæцыд - ныууадзут æй, уымæн дæр мæ низ ис, нæ йын бæззы. Цæвиттон, Заретæйæн дæр йæ къахыл рак уыд, фæлæ йæ уымæн йæ рæстæгыл рабæрæг кодтой, операци йын сарæзтой æмæ, бирæ цæрæд, абон дæр æгас у.
Фæстаг гуырæнбон ма йын сарæзтой йæ бинонтæ 1978 азы 5 майы. Дардыл дзаджджын фынг равæрдтой, уæныг аргæвстой, иууылдæр дзы уыдыстæм æнæхъæн фысджыты коллектив. Бестау йæхæдæг лæггад кодта, риссаг къахимæ дæр кæстæрау лæу-уыд фынджы уæлхъус. Нæхи хъæлдзæг дардтам, фæлæ нæ алкæмæн дæр мидæгæй йæ зæрдæ кæрзыдта. Гафез æмæ Нафи заргæ дæр акодтой.
Бафæллад Бестау æмæ йæхи уатмæ байста. Мах, сылгоймæгтæ, сыстадыстæм, лæгтæ ма бадтысты. Куы рацыдыстæм, уæд уатмæ бакастæн, хуыссæныл уæлгоммæ бахауд, йæ уæлхъус - Сæлимæт. Хъæрзыд цъындцæстытæй. Сæлимæт нын йæ сæры батылдæй бузныг загъта æнæсдзургæ…
Уыцы бонæй фæстæмæ ма куыстмæ цыд, фæлæ куы машинæйыл, куы та фылдæр хæдзары куыста. Куыдфæстагмæ æрхауд. Арæх æм цыдыстæм, абæрæг-абæрæг-иу æй кодтам. Иу изæр æм æз æмæ Гиви бацыдыстæм. Растад уатæй, афтæ хъæлдзæгæй ныл сæмбæлд, ныфс мæ бацыд, фæхуыздæр ис, зæгъын. Фынгыл куы æрбадтыстæм, уæд мын мæ конд хæбизджынæй иу комдзаг акодта бузныджы нысанæн æмæ та мæ ахынджылæг кодта: «Афтæ, ды дæр мæнау цæхджынтæ уарзыс» - кæрдзын æм, æвæццæгæн, цæхджын фæкаст. Æмбæрстам æй, æгъдаумæ гæсгæ лæггад кодта бацæуæгæн æмæ тагъд рацыдыстæм.
Июлы мæйы тынгдæр стыхст, рыстытæ фæфылдæр сты, смæллæг, йæ цæстытыл дæр стых уыцы куыдзы низ.
Иу бон мын куысты фæстæ Заретæ афтæ: «Цом, Гиойы абæрæг кæнæм. Дысон æм уыдтæн, æвзæр у…»
Ацыдыстæм. Уатмæ куыддæр бахызтыстæм, афтæ Заретæмæ йæ уайдзæф фæраздæр: «Нæ дын загътон, макæмæн мацы схъæр кæн…». «Æз ницы загътон, Гио…». «Уæдæ Мери йе уоны каст, нæ?..»
Сæрыстыр уыд Бестау, нæ йæ фæндыд афтæ лæмæгъæй йæ æввахс æмгар дæр федтаид. Йæхиуыл йæ зæрдæ кæй дардта, уымæн дзырдта уыдонæй:
«Æз - историйы уырынгон;
Æз - цы тыхджындæр домбай;
Æз - Æнус-æнус æрыгон;
Æз - æнæмæлæты 'мбай».
Фæлæ ныр бамбæрста - йæ адзал æрхæццæ, фесты домбайæн йæ тыхтæ.
Афтæ онгмардæй йæ куы федтон, уæд иу уысм мæхæдæг фæфæсмон кодтон, фæлтау куы нæ рацыдаин. Йæхицæн ын зын сарæзтон æмæ мæхæдæг дæр фыртыхстæй цы фæуыдаин, уый нал зыдтон. Æввахс æм бацыдтæн, æргуыбыр æм кодтон уатмæ æмæ йын йæ мæллæг къух мæ русыл авæрд-тон. Мæ кæуын мæ хъуырмæ схæццæ, зæгъын, ницы сфæрæзтон æмæ мæ цæссыгтæ йæ уæлæ æрызгъæлдысты. Уый мæ хъусы хауд хъæлæсæй ба-дзырдта: «Мери, куыд зын у мæлын…»
ЦХУЫРБАТЫ Мери