Nog adres

Августы хæст, августы уæлахиз

Хуссарирыстойнаг адæм сæ хæдбардзинадмæ фæндагыл цæугæйæ, цы хъизæмайраджы бонтæ æмæ æхсæвтæ фервыстой 20 азы дæргъы, уыдон, зæгъгæ, алы бон дæр кинолентæтыл истой, уæд сæ рауадаид дунейы иууыл даргъдæр зындоны цаутæ æвдисæг киноныв. Чи фæнымайдзæн, цал æмæ цал æгъуыссæг æхсæвы нын арвитын кодтой нæ «дзæбæх» сыхæгтæ.
Уыцы æвирхъау августы фондзбонон хæсты ам, Хуссар Ирыстоны чи баззад, уыдон æй бахъуыды кæндзысты цæргæ-цæрæнбонтæм, уымæн æмæ ахæм диссæгтæн æнцонтæй ферохгæнæн нæй, абоны онг дæр æхсæвæй бонæй цыма нæ хъустыл æхстыты хъæр ауайы, афтæ нæм фæкæсы.
Августы хæсты рæстæджы хъайтардзинад чи равдыста, уыдонæй сæ иутæ сты Цхинвалы дзулфыцæн комбинаты кусджытæ. Ацы уагдоны коллектив сæ директор Цхуырбаты Вадимы сæргълæудæй иу сахат дæр сæ куыст нæ баурæдтой, афтæмæй нæмгуыты æмæ хъомысджын снарядты æхстыты бын удуæлдай куыст кодтой адæмы хæрзиуæгæн. Цхуырбайы фырт ма активон хайад райста хæстон архайдтыты дæр. Абон комбинаты директор æмæ иннæ кусджытæ мысынц уыцы удхайраджы бонтæ:
Цхуырбаты Вадим, дзулфыцæн комбинаты директор:
- 7 августы уавæр тынг æндыгъд кæй уыд, уымæ гæсгæ æз куысты баззадтæн талынгтæм æмæ стæй хæдзармæ рацыдтæн, фæлæ æрдæг сахат дæр нæма рацыд, афтæмæй райдыдтой тынг æхстытæ. Уайтагъд фæстæмæ раздæхтæн куыстмæ. Уыцы бон Присы бæрзæндыл лæууыдысты, æз кæмæн разамынд кодтон, уыцы 5-æм батальоны лæппутæ æмæ сфæнд кодтон исчердæмты сæм ссæуон æмæ сæ фарсмæ балæууон. Куыддæр Исахъы уынгыл цы сывæллæтты цæхæрадон ис, уыйонг ныхæццæ дæн, афтæ райдыдтой хъомысджын æхстытæ, къахдзæф акæнæн нал уыд размæ æмæ æз дæр дæлгоммæ схуыссыдтæн бардюрты цур мæ сæрыл мæ автомат æрæвæрдтон, афтæмæй. Нæ зонын цас рæстæг фæдæн афтæ, цы гæнæн ма мын уыд дарддæр мын цæуыны фадат кæй нал уыд, уымæ гæсгæ фæстæмæ раздæхтæн, куыддæрты æрбахæццæ дæн Исахъы æмæ Хъайтарты уынгтæ кæм иу кæнынц, уырдæм. Уым лæугæйæ æрбаййæфтон Битеты Валери, Гусаты Булат, Джиоты Азæмæт (Пантерæ), Зозиты Вася æмæ ма ноджы цалдæр лæппуйы. Уæдмæ рацийæ фехъуыстон, гуырдзыйы танктæ кæй æрбацæуынц, уыцы хабар. Мах бауынаффæ кодтам, цæмæй гуырдзиаг танктыл Тъбеты æрбахизæны сæмбæлæм. Уый æппæт лæппутæй нæм æрмæстдæр дыууæ гранатæхсæны уыд Джиоты Азæмæт æмæ Гусаты Булатмæ, иннæтæм та уыд автоматтæ. Уæдмæ фехъуыстам Багаты Амираны гуырдзиæгтæ кæй амардтой, уыцы уæззау хабар. Уымæн йæ мардбуар тыххæйты лæппутæ бахастой, æввахсдæр цы фондзуæладзыгон корпус уыд, уый бахизæнмæ. Схæццæ стæм сæнуадзæн заводы цурмæ æмæ уæдмæ Тъбеты æрцæуæнæй æрбазындысты гуырдзиæгты танктæ дæр.
Мах бадзырдтам, цæмæй гуырдзиæгты хъусдард нæхимæ раздæхтаиккам æмæ сæ уый тыххæй автоматтæй æхсын райдыдтам æмæ уыцы рæстæджы гранатæхсæн кæмæ уыд, уыдон та разæй цы танк цыд, уый фехстой æмæ йæ кæлмдзалх æрхаудта, дыккаг танкæн дæр йæ фæздæг скалд, фæлæ нæ уæдмæ уыдон дæр фæхатыдысты æмæ нæ комкоммæ танкæй æхсын райдыдтой. Бынаты хъæбатырæй фæмард Джиоты Азæмæт. Битеты Валери, Гусаты Булат æмæ æз мæхæдæг та цæфтæ фестæм нæмыджы схъистæй. Комбинаты кæрдзынуæйгæнæг Кокойты Ингæ уый куы базыдта, уæд нæм ралыгъд æмæ нæ бакодта йæ фатермæ æмæ нын уым нæ цæфтæ бабаста. Кокойты чызг нын нæ хъæдгæмттæ бабаста простынтæй, йæ хатæны къултæ иууылдæр уыдысты тугæй сæфт æмæ сæ хæсты фæстæ хынджылæг дæр кодта, зæгъгæ, мын мæ къултæ куыд фесæфтат, афтæ мын мæ фатер сцалцæг кæнут.
Цъус фæстæдæр Джиоты Азæмæты мардбуары æрбахастам сæнуадзæн заводы ныхмæ цы корпус ис, уый бацæуæнмæ. Уæдмæ нæ цурмæ æрбамбырд сты бирæ лæппутæ. Рацийæ фехъуыстам, гуырдзиæгтæ фæстæмæ кæй алæууыдысты, уый. Схызтыстæм фарастуæладзыгон корпусы сæрмæ æмæ сæм уырдыгæй биноклтæй кастыстæм æмæ афтæмæй кæрæдзийæн æмбарын кодтам, уавæр куыд у, лæппутæй чи кæдæм ацæуа æххуысмæ, уый. Цыбыртæй радзургæйæ, афтæ удхаргæнгæйæ арвыстон августы хæсты бонтæ.
Дзулфыцæн комбинаты кусджытæ равдыстой хъайтардзинад, уавæр тынг æндыгъд кæй уыд, уымæ гæсгæ, сæ æз тыхæй никæйы урæдтон, зæгъгæ дæр сын кодтон, кæй фæнды, уый ацæуæт йæ хæдзармæ, зæгъгæ, фæлæ уыдонæй йæ кусæн бынатæй змæлд дæр ничи фæкодта, афтæмæй лæггад кодтой сæ фæллад адæмæн. Кæрдзынгæнæн цехмæ нæмгуытæ куы хаудтой, уæд нæ кусæг Лолоты Валя йæ фарсмæ лæууæг æвзонг чызгæн, загъта, зæгъгæ, ды нырма æвзонг дæ æмæ дæхи фæсфæд бааууон кæн, æз мæхæдæг истытæ кæндзынæн. Æдæппæтæй нæ уагдоныл сæмбæлдаид 11 снарядæй фылдæр, æрмæст йæ агъуыстыл сæмбæлд авд минометон нæмыджы. Фæстæдæр нæ нæ республикæйы къухдариуæгад схорзæхджын кодта паддзахадон хорзæхтæй. Мæнæн мæхицæн радтой Кады орден æмæ иннæ кусджытæн та – кæмæн æхцайы преми æмæ кæмæн та - Кады грамотæтæ, æцæг кусджытæ æнхъæлмæ кастысты Хицауады ‘рдыгæй фылдæр хъусдард æмæ лæггадмæ, фæлæ цы гæнæн уыд, ууыл дæр хъæцыдысты.
Фæсхæст та, куыд Парламенты депутат, афтæ вокзалы цы æфтауцдæттæ ис, уым æххуыс кодтон гуманитарон æххуыс байуарынæн мæ районы цæрджытæн æмæ нын нæ хæдбардзинад кæй банымадтой, уый дæр фехъуыстон уым. Фæдзырдта мæм мæ бинойнаг æмæ мын загъта, зæгъгæ, ныртæккæ телевизормæ кастæн, Дмитри Медведев банымадта Хуссар Ирыстон æмæ Абхазы хæдбардзинад. Æз мæ хъустыл нæ баууæндыдтæн æмæ йæ афарстон, зæгъын кæд æй мыййаг раст нæ бамбæрстай. Уæдмæ ма уым мемæ чи уыд, уыдонмæ дæр райдыдтой дзурын æмæ арфæтæ кæнын сæ бинонтæ, сæ зонгæтæ. Нæ цинæн ма кæрон кæм уыд, кæрæдзийæн цæссыгкалгæ хъæбыстæ кодтам, никуы мæ ферох уыдзæн, уыцы бон.
Куымæридтаты Ленæ, дзулфыцæн комбинаты сæйраг инженер:
- Августы хæст мæ æрæййæфта хæдзары. Изæры телевизоры куы фехъуыстам Гуырдзыстоны тугмондаг президент Михаил Саакашвилийы хъусынгæнинаг, зæгъгæ, нын æгæрыстæмæй ирæттæ сæхæдæг куы æхсой нæ позицитæ, уæддæр махæрдыгæй иу æхст дæр нæ фæцæудзæнис. Ныхас хæйрæджы нæ уырны æмæ мах дæр кæд æххæстæй нæ, уæддæр цасдæрбæрцæй бауырныдтой йæ ныхæстæ, ахæм налат æмæ мæнгард разына кавказаг нæлгоймаг æмæ йæ ныхасы хицау ма разына, уый æнхъæл нæ уыдыстæм æмæ æрхуыссыдыстæм нæ уæтты. Фæлæ æрдæг сахат дæр нæма рацыд, афтæмæй фæцыд фыццаг тыхджын срæмыгъд æмæ ма нын цы базонын хъуыд, сайдæй ныл кæй рацыд, уый. Тагъд-тагъд фæгæппытæ кодтам æмæ ныллыгъдыстæм нæ ныккæндмæ, кæд дзы æдас нæ уыд, уæддæр нын æндæр гæнæн нал уыд. Мæ зæрдæ тынг æхсайдта комбинатмæ, кусын дзы 40 азы бæрц æмæ мын ссис мæ дыккаг хæдзары хуызæн. 9 августы мæ мæ сыхаг Хуыгайы фырт йæ машинæйыл ракодта куыстмæ æмæ фæндæгтыл цы федтон, уыцы ныв мæ цæстытæй никуы схицæн уыдзæн: уынгты алыгъуызон брон баррикадæтау калдæй лæууыдысты, æхстыты бын бахаудтам æмæ, чи куывта, уый махæн… бахызтæн комбинаты кæртмæ æмæ уым дæр федтон ахæм ныв, алырдыгæй алыгъуызон пырхæнтæ, авджы цъæлтæ, къулы сæрстытæ, бæлæсты цæнгтæ дæр зæххы фестадысты. Ам æрбаййæфтон нæ директор Цхуырбаты Вадимы, уымæн 8 августы фæцæф йæ риу, фæлæ уымæ нæ кæсгæйæ, лæууыд йæ кусджыты цур æмæ сын ныфсытæ æвæрдта. 7 августы сменæмæ цы кусджытæ æрбацыдысты, уыдон комбинаты æнæ улæфтæй кусгæйæ баззадысты 10-11 августмæ, чи сæ хъуамæ раивтаид, уыдонæн æрбацæуæн кæй нал уыд, уый тыххæй. Хæсты райдианы ардæм æрбалыгъдысты Нæузæххонты уынджы цæрджытæй ныккæндтæ кæмæн нæ уыд, уыдонæй бирæтæ æмæ хуыздæр фæуæд, чидæртæ дзы баивтой, сæ къæхтыл фырфæлладæй цы кусджытæ нал лæууыдысты, уыдоны.
MOV00126_9_0.jpg
Раппæлыны аккаг у газооператор Гæззаты Павлик, уый дæр хæст æрæййæфта йæ куысты уæлхъус, уымæн йæ иунæг фырт Инал хъæбатырæй фæмард æмæ йæ куы базыдта, уæддæр йæ куыст нæ ныууагъта, равдыста стыр фæразондзинад, зæгъгæ, мæ хъæбулæн ницæмæйуал баххуыс кæндзынæн, фæстæмæ йæ нал раздахдзынæн, фæлæ хæстфæллад адæм дзулцух ма хъуамæ баззайой. Кусджытæ нын кæй нæ фаг кодтой, уымæ гæсгæ хыссæлыгкæнæн аппартыл кусæг Тедеты Ирæ æрбакодта йæ чызг æмæ йæ лæппуйы æмæ йын æххуыс кодтой, цалынмæ иннæ кусджытæ не ‘рбацыдысты, уæдмæ.
Æвыдæй нæ аирвæзтысты комбинаты кусджытæ дæр, æртæ кусæгæй аластой кæрдзын Хъæдкуысты комбинаты районмæ æмæ фæндагыл сæ машинæйыл сæмбæлд хъомысджын снаряд, уый фæстиуæгæн фæмард сты Пухаты Эдуард æмæ Икъаты Алыксандр, шофыр Хъуылымбегты Вахтанг та сахъатджынæй баззад, бакъуырма ис æмæ уымæ гæсгæ йæ куыст ныууагъта.
Комбинаты кусæг, зынгæ ирон фыссæг Козаты Исидоры чындз, Плиты Мæдинæ та мын афтæ радзырдта:
- Æз цæрын Сталины уынджы 96-æм корпусы 25 фатеры æмæ хæст куы райдыдта, уæд æнæхъæн корпусы цæрджытæ сывæллонæй, сылгоймагæй иууылдæр ныххызтыстæм ныккæндтæм (нæ корпусы цæрджытæй ничи никуыдæм ацыд). Цы бонтæ æмæ дзы æхсæвтæ арвыстам, ууыл дзурын уæлдай у, ахæм рæстæджытæ нырæй фæстæмæ фервитæд нæ фыдбойнаджы сыхæгтæ. Дзырд дардыл у, фæлæ дын 9 августы, райсомæй куыддæр бон æрбацъæхтæ ис, афтæ куы ссудзид нæ хæдзары агъуыст. Арты æвзæгтæ балæбурдтой фатертæм дæр æмæ судзын райдыдтой. Мæнмæ мæ сыхаг æрбалыгъд æмæ мын загъта, дæ фатер дæр судзы, зæгъгæ. Зынгхуыссынгæнæн командæмæ бæргæ дзырдтам, фæлæ нын ничи сдзуапп кодта, æвæццæгæн, горæт иууылдæр зынджы хай кæй бацис, уымæ гæсгæ æндæр ран хуыссын кодтой зынгсирвæзт, уæд æз мæ фыртыхстæй адзырдтон дзулфыцæн комбинатмæ, зæгъын, кæд дзы донæй йедзаг машинæ ис, уæд нæм куы æрцæуид, кæннод иууылдæр нæ фатертæ бассудзысты. Дæс минут нæма рацыд, афтæмæй нæ уæлхъус æрбалæууыдысты донласæн машинæйыл ме ‘мкусджытæ Зозиты Уасил, Коцты Эрик æмæ Комаров Андрей, мæ дисæн кæрон нал уыд, семæ ма кæд уыд нæ директор Цхуырбаты Вадим дæр, кæцыты фендæй мæнæн мæ зæрдæ хурварс абадти, стыр ныфс нæ бацыди. Уыдон уайтагъд нæ сыхаг нæлгоймæгтимæ иумæ дон калын райдыдтой фатертыл æмæ зынгыл фæтых сты, ахуыссын æй кодтой. Афтæ, уыцы хуыцаусконд адæймæгты фæрцы аирвæзтысты нæ корпусы фатертæ. Фæлæ дзы уæдмæ цъыбыртты сыгъд баисты æхсæз фатеры, цалдæр та дзы æрдæгпырыхтæ ныисты. Бынтон басыгъд 5-æм уæладзыджы цæрæг Дзигойты Митяйы фатер дæр. Йе мкъай Розæ йæ фатермæ слыгъдис æмæ куыддæр дуар бакодта, афтæ арты æвзæгтæ æдтæмæ рагуылф кодтой, уый дæр ма дуар ахгæдта æмæ фæстæмæ ралыгъди. Сылгоймаг ма фыртыхстæй йæхи цы фæкодтаид, уый нал зыдта, йæ фатеры басыгъдысты, йæ рынчын фыртæн цы æхцайы капеччытæ фæтымбыл кодтой бинонтæ, уыдон дæр. Мах ма йæ сабыр кодтам, фæлæ йæ хатгæ дæр нæ фæкодтам, уый фырдиссагæй æдтæмæ æхсытыты бынмæ куыд алыгъд, уый. Бæргæ ма йæ агуырдтам, фæлæ… Цалдæр боны фæстæ йын йæ мардбуар цады ссардтам, сæмбæлдис ыл стыр снаряд æмæ мардæй уым ныххуадта.
Рухс кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ нын Уæрæсе нæ хæдбардзинад кæй банымадта, уый базыдтам нæ корпусы раз бадгæйæ, лæппутæ машинæтыл æд тырысатæ сигналгæнгæ куы цыдысты, уæд. Фырцинæй иууылдæр сылгоймагæй, нæлгоймагæй кодтам кæугæ.
Хæстæфхæрд Хуссар Ирыстон алæрдыгæй йæ туджы мæцгæ хъæдгæмттæй хъæрзыдта æмæ йын æвдадзы хосау фæци Стыр Уæрæсе йын йæ хæдбардзинад кæй банымадта, уый. Æппынфæстаг æфхæрд ирон адæмыл æрцыд стыр хæрзиуæг, сæххæст се ‘нусон бæллиц, сæ къухты бафтыд, уал азы дæргъы удуæлдай тох цæуыл кодтой, уый, ирон тугæй æлхæд сæрибардзинад. Кæй зæгъын æй хъæуы, ирон адæмы хъæдгæмттæ æгæр арф сты æмæ арф хъæдгæмттæ та тынг æрæгмæ гас кæнынц…æмæ кæддæр куы байгас вæййынц, уæддæр цæрæнбонтæм нысæнттæй баззайынц...
ДЖИОТЫ Екатеринæ