Nog adres

КЪÆБЫСТЫ Зауыр - Рувас æмæ зыгъарæг

Аргъау-новеллæ
Раджы уыдис æви æрæджы, уый нæ зонын, фæлæ дын рувас æмæ зыгъарæг балымæн сты. Æниу, раджы кæй уыдаид, уый бæлвырд у, уымæн æмæ зæгъынц, зæгъгæ, рагæй, сæрдасæнау, рувас зыгъарæгмæ дары йæ дæндаг. Ацы хъуыддаг æмбæрста зыгъарæг æмæ йæ фæндыд рувасимæ йæ лымæндзинад фехалын, фæлæ йын уый гæнæн дæр нæ уыд. Гогызтæ давынмæ суанг Æрджынарæгмæ иу уыд сæ фæндаг. Зыгъарæг та цас гогыздавæг у, уый алчи дæр зоны. Æдтейæ лæууыд æмæ хъахъхъæдта. Исты тæссагдзинад-иу фæзынд, уæд-иу ын фехъусын кодта, æндæр ын ницы æххуыс уыд. Рувас та-иу ын йæ давæггаг фæллойæ æцæг æмбалы хай бакодта. Гъе, уый йæ иргъæвта сæ лымæндзинады фехалынæй.
Иу изæр та сæ æрхаста сæ фыдбылыз арыхъхъы ныхмæ.
- Де 'зæр хорз, мæ дзæбæх хо, - цыдæр мæллæг хъæлæсæй салам радта зыгъарæг.
- Гъе, мæ хуызæн æххормаг рувасыл ма-иу хорз изæртæ куы кæнид, уæд мæгуыр нæ уаид, - раст ын ахæм мæллæг хъæлæсæй дзуапп радта рувас дæр. Йæ хъæлæс зыгъарæджы зæрдæмæ нæ фæцыд æмæ йæ бафарста дисгъуызæй.
- Рагæй æххормаг дæ?
- Æндæрæбон стыр къæвда куы æрцыдис, - зæгъы рувас, - уæд арвæй хауд удæгас кæсæгтæ. Мæ амондæн фæдæн, иууыл фылдæр дзы кæм æр-калд, ахæм ран. Уæд дæр æххомаг уыдтæн æмæ уал дзы, зæгъын, мæхи афсадон, стæй дзы мæ хуынкъгоммæ дæр бафтауц кæндзынæн. Мæ хур акæн! Уыйбæрц рувæстæ æрæмбырд ис, æмæ мын сæ мæ дзыхæй дæр скъæфтой. Æмæ дзы хæргæ, цин дын афтæ фенон, фæлæ мын дзы бафтауц кæнынæн ницыуал фæуагътой.
- Ды амондджын дæ, мæ хо! - хъæрзæгау скодта зыгъарæг. Уыцы кæсагуарæн къæвдайы рæстæджы æз та æххормагæй хуыссыдтæн мæ лыстæны. Цы уары, уый кæцæй зыдтон æмæ… Куы банцад уарын, уæд ма рахызтæн. Федтон, рувæстæ кæсæгты куыд скъæфтой, уый. Иу гыццыл ма мæ дзы фæцис, æндæр… Гъе, æмæ уæдæй фæстæмæ дæн æххормаг.
- Уæдæ дæуыл дæр мæнæй хуыздæр бон нæй, фæлæ цæуæм æмæ кæд истæуыл фембæликкам, науæд афтæ æххормагæй Æрджынарæгмæ хæццæ дæр нæ бауыдзыстæм.
Ацыдысты æмæ фæрæстмæвæндаг сты: иу бæласы бын ссардтой заманайы мыды гуыл. Хинæйдзаг рувасмæ æрцыд, иунæгæй йæ куы бахæрид, ахæм хъуыды, æмæ афтæ зæгъы:
- Ацы гыццыл гуыл дыууæ æххомаг сырдæн ницы фаг у, мæ хо. Хъуыртхъом дæр дзы нæ бауыдзыстæм. Цæй, фæйнæ исты хъуыддаджы зæгъæм, æмæ диссагдæр чи зæгъа, уый йæ бахæрæд, стæй æфсæстæй йе 'мбалæн исты хæринаг самал кæнæд. Зыгъарæг зыдта, хинæй разилынмæ йыл кæй хъавы, уый, фæлæ йын æндæр гæнæн нæ уыд æмæ сразы ис. Загъта йын:
- Радзур дæ диссаг.
- Абон æлдараты фæскъул фæцæй-цыдтæн, - ницæй æнхъæлцау, бакæнæн нал уыд сæ хæрнæджы æнтыдтæн, зæрдæ фæуæззау. Карз æнтыды тæфæй уайтагъд фæрасыг дæн; абон изæрмæ мардтæн мæ сæрæй, æрдæбон фæуадзыг дæн, зилы ныр дæр ма…
Ацы ныхæстæм дын зыгъарæг йæ фæстаг къæхтыл алæууыд. Ныццу-мух кодта, зæххыл сæмбæлд æмæ далæ арыхъхъы былтыл фæтулы.
- Ох-хай, цы кодтай, цы? рувас йæ хæдфæстæ радзырдта рагъæй.
- Ох-хай, фæрасыг дæн, - загъта зыгъарæг, - дæ ныхæстæ карздæр арахъ-хъæй.
Рувас кæй фембылды ис, уый базыдта, фæлæ ахæм мыд ууыл ныууадза æдылы зыгъарæгæн, уый йæ нæ фæнды æмæ та йæм бахатыд:
- Иу фæлварæн ма саразæм.
- Саразæм, - сразы та ис зыгъарæг. Æндæр гæнæн ын нæ уыд: тыхæй дæр æмæ хиндзинадæй дæр уый рувасæн цы ракодтаид? Цы фæлварæн ма дæм ис?
- Бафынæй кæнæм æмæ чи хуыздæр фын фена, уый йæ бахæрæд.
Бафынæй сты, фæлæ æххормаг ахсæнимæ цас хъуамæ бафынæй уы-даиккой?
Уайтагъд фехъал сты æмæ зыгъарæг батагъд кодта:
- Дзур дæ фын.
- Диссаджы фын федтон, диссаджы, - райдыдта рувас. Иу хъæдрæбын дын мæ арс куы рацахсид æмæ мын зæндтæ амоныныл куы схæцид: «Дæ руаджы фесæфтис нæ цыт… Алкæмæ лæбурыс… Арæхстджын дзыхæй, афтæ-мæй нæ курыс, - архайыс тыхæй. Кад куы уаид нæ сæртæн ахæм фыдгуыбын… - Раст дын уыцы рæстæджы хæстæг кæцæйдæр уасæг фæдисы хъæр ныккодта. Цыма мæнмæ сидт, афтæ мæм фæкаст æмæ…
Ам зыгъарæг тынг ныххудт æмæ йын йæ ныхас фескъуыдта.
- Цæуыл худыс? дисгъуызæй йæм фæкаст рувас.
- Æз дын амæлон, мæ дзæбæх хо, - йæ худын фæурæдта зыгъарæг, - раст уыцы рæстæджы æз уæ цуры фæдæн фыны æгъдауæй. Арсæн куы загътай, о, о, ма рох кæн дæ дзырд, зæгъгæ, æмæ уасæг кæцæй уасыд, уыцырдæм куы атындзыдтай, уæд загътон, зæгъын, ныр йæ уасæджы фыдæй æфсæст уыдзæн æмæ ма цай æрцагурдзæн йæ зæрдæ. Гъе, æмæ цыма æз мыды бахордтон…
Ам дæр та фæхæрд ис рувас, фæлæ йæ басæттын нæ фæндыд æмæ…
- Иу хъуыддаг ма æрæфтыд мæ зæрды, кæд ма сразы уай, уæд…
-Разы дæн, - загъта зыгъарæг. Дзур, цы ма дæм ис.
- Чи кæд райгуырд, уый радзурæд æмæ, хистæр чи уа, уый бахæрæд мыд.
- Разы дæн. Дзур, кæд райгуырдтæ…
- Донæй хъаймæт куы æрцыд æмæ Хуыцау Нойæн куы загъта, алы мыггаг сырдтæй дæр дыгæйттæ æрбакæн дæ ковчегмæ, зæгъгæ, уæд мæ мад мæнæй æнæфæразгæ уыд. Дыккаг æви йын æртыккаг бон уым æз райгуырдтæн…
Ацы ныхæстæм зыгъарæг фестад. Рувасы йæ хъæбысы ныккодта æмæ кæуын райдыдта.
- Цы кодтай, мæ хо, цæуыл кæуыс?
- Куыд нæ кæуон, мæ хо? уынгæг хъæлæсæй дзуры зыгъарæг. Адæм мæнгæй нæ фæдзурынц, хох, дам, хохыл нæ сæмбæлдзæн, æдæр сырдыл кæддæриддæр сæмбæлдзæн… Дæ мад дæу куы ардта, уæдмæ æз ацы хъуыддаджы дæр фæлтæрд сылыстæг уыдтæн. Сырдтæ мæм бахатыдысты, цæмæй арæг рувасæн æвгъæдгæс уыдаин. Афтæмæй дын дæ гуырæбон æз тынг хорз хъуыды кæнын, æмæ мын æй нырмæ куыд никуы загътай?
Цы гæнæн ма уыд рувасæн? Йæ хиндзинæдтæ нæ атылдысты, тыхæй та йæ фæндгæ нæ кодта. Бирæ хæрзты йын бацыд зыгъарæг Æрджынарæгæй гогызтæ давгæйæ. Се 'хсæн хъаугъа ра-уайа, уый йæ нæ фæдыд æмæ…
Уырдыгæй йæхи айста, зыгъарæг мыд куыд адджынæн хæрдзæн, уый уынын æй нæ фæндыд…