Nog adres

Хъобангоймаг публицист

Хъаныхъуаты Иналы райгуырды 160 азы бонмæ
kanukov.jpg
Инал райгуырдис 1852 азы Цæгат Ирыстоны, Хъобангомы, Хъаныхъуаты хъæуы. Йæ фыд Дудар уыдис уæздæттæй, æлдæрттæй. Уымæ гæсгæ йæ лæппуйæн уыдис скъолайы ахуыр кæныны фадат. Инал ахуыр кодта Стъараполы гимназы, фæстæдæр та, Къоста кæм ахуыр кодта, уым. 1860 азы Иналы фыд æд бинонтæ алыгъд Туркмæ, фæлæ уым адæмы цард нæ фæцыд йæ зæрдæмæ æмæ фæстæмæ раздæхт Ирыстонмæ. Уæд та Иналæн фадат фæцис дарддæр ахуыр кæнынæн. Æцæг у, йæ ахуыры бонтæ арвыста мæгуырæй. Уымæн æмæ Туркмæ алидзыны рæстæджы сæ фæллой ныххæлæттаг, фæстæмæ куы æрцыдысты 1862 азы райдианы, уæд сын цагъартæ нал уыд, сæхи кусын бахъуыд. Инал йæхæдæг уый тыххæй афтæ фыссы: «Мæ фыд, æлдар амал ын кæй нал ис, йæ цагъартæ, раздæр ын йæ сау куыстытæ чи кодта, уыдон йæ къухы кæй нал сты, уый куы бамбæрста, уæд йæхæдæг æрæвнæлдта кусынмæ. Куыста æхсæвæй-бонæй, æвæллайгæ, ферох æй ис, кæддæр æрмæст йæ цъæх дугъон æмæ йæ гæрзтæм кæй зылд, сау куыстмæ та былысчъилæй кæй каст, уый.
Йæ диссаджы куыстуарзон æмæ æвидигæ хъаруйы руаджы нæ цард йæ къахыл лæууын райдыдта, фæлæ йæ уæлвæд уымæн Хуыцау йæ уд ахаста, æмæ уæд æппæт дæр æдзæллагмæ æрцыд».

Цыбыр рæстæджы фæстæ Иналæн амард йæ мад дæр, æмæ йæ кæстæр æфсымæримæ цардысты сидзæрæй, æвæгæсæгæй. Чизоны, Инал фæстæдæр дард Хурыскæсæнмæ кæй ахауд æмæ йæ фыдызæхмæ æрмæст йæ мæлæты размæ кæй æрцыд, уый дæр баст уыд ацы хабарыл: кæмæ цыдаид йæ фыдыуæзæгмæ?..
Ссæдзаздзыдæй, 1872 азы августы мæйы, Инал каст фæци Стъараполы гимназ æмæ бацыд æфсæддон скъоламæ. 1877 азы райста афицеры цин, архайдта 1877-1878 азты Турчы ныхмæ хæсты æмæ уый фæстæ службæйы фæдыл 1879 азы афтыд Сыбырмæ. Уым æфсады йæ службæ ныууагъта æмæ цард Владивостокы. Кодта рухстауæн куыст, уæлдай бирæ хъару бахардз кодта публицистикæйы. Курдиатджын публицист Хъаныхъуаты Инал суанг йæ амæлæты бонмæ фыста æмæ газеты мыхуыр кодта очерктæ, уацтæ. 1897 азы январы 23-æм бон Инал рараст Владивостокæй Ирыстонмæ, йæ райгуырæн бæстæмæ. Цыдис денджызыл - Сабыр Океан - Бæстыастæу денджыз - Сау денджыз æмæ бирæ бæстæтæ федта. Фæнд кодта, йæ балцы цытæ федта, уыдæттæ газеты ныффыссын очеркты хуызы, фæлæ йын нæ бантыст. Инал тынг фæрынчын рæуджыты низæй æмæ 1899 азы амард, йæ фыд фæстагмæ кæм цард, уым - Бруты хъæуы. Йæ иу æмдзæвгæйы Инал фыста:
- Ирыстон! Куыд рагæй бæллыдтæн дæ хæхтæм,
Куыд бирæ фæцардтæн Сыбыры тыхстæй!..
Куыд-иу хæлæг кодтон рæубазыр æврæгътæм!..
Мæ уынгæг фынты дыл, хъæбулау, тыхстæн.
Æмæ, æцæгдæр, Инал æрыгонæй фæхицæн Ирыстонæй. Йæ фыдыуæзæгыл зæрдæхцонæй ацæрыны фадат ын никуы фæци йæ амæлæты бонмæ. Сыбыр æмæ Дард Хурыскæсæны зæххыл арвыста йæ цард. Куыд мысыд йæ фыдызæхх, куыд адджын ын уыд райгуырæн бæстæ, уый тыххæй 1891 азы, Сыбыры уæвгæйæ, фыста:
«Абон ацыдтæн быдырмæ æмæ та мыл дывæр тыхджындæрæй ныззæй кодтой мæ рох мысинæгтæ. Цæргæстау мæ фелвæстой сæ базыртыл æмæ мæ ахастой дардмæ, мигъæмбæрзт хæхтæ æрвгъуыз кæм дарынц, уырдæм. Уыцы хæхтæ куынæ уаиккой, уæд мæ цардæн мур мидис æмæ нысан дæр нæ уаид… мæ бæллицтæ æдзух уыдонмæ тырнынц». Инал, йæ райгуырæн Ирыстонау, бирæ уарзта ноджы иу хъуыддаг - Рæстдзинад. Фыссæджы ахсджиагдæр миниуæгыл Инал нымадта рæстдзинад уынын æмæ уарзын, стæй рæстдзинад адæмы раз зæгъын фæразын, мæлæт дæм куы кæса уыцы дзырдæй, уæддæр. Инал фыста уый тыххæй. «Хъуамæ дæ уарзон идеалтыл рыг абадын ма уадзай, афтæмæй цæуай раст фæндагыл æмæ дæм хъуа-мæ кæддæриддæр уа уыйбæрц намыс æмæ æхсæнадон лæгдзинад, цæмæй рæстдзинад сдзурын фæразай: ома, хæрамы - хæрам рахонын, хæрзиуæджы - хæрзиуæг, давæджы -давæг, налат лæджы - налат».
Иналæн йæхимæ ахæм лæгдзинад кæддæриддæр уыд, кæд йæ цæрæнбонтæ зын уавæрты арвыста, у ы арвыста, уæддæр.
Цгъойты Клим