Nog adres

Тымбыл фынг/ Конституци хъуамæ уа æмбæлон закъæттæй фидаргонд

img_8305.jpgРеспубликæ Хуссар Ирыстоны Конституцийы райстыл 15 азы кæй сæххæст, уый тыххæй 7-æм апрелы Хуссар Ирыстоны Информаци æмæ мыхуыры информацион комитеты хъæппæрисæй ауагъдæуыд тымбыл фынг. Тымбыл фынджы куысты хайад райстой Хицауады уæнгтæ, Парламенты раздæры æмæ ныры сæвзæрстыты депутаттæ, эксперттæ, æхсæнадон организациты æмæ дзыллон информацион фæрæзты минæвæрттæ. Уагъта йæ Информаци æмæ мыхуыры паддзахадон комитеты сæрдары хæстæ рæстæгмæ æххæстгæнæг Джуссойты Нелли.
Мадзалы райдианы Джуссойты Нелли раарфæ кодта фыццаг, æртыккаг, цыппæрæм æмæ фæндзæм сæвзæрст Парламенты депутат, Парламенты экс-спикер Коцты Станиславæн йæ гуырæн боны цытæн. Уый фæстæ радзырдта Конституцийы нысаниуæджы тыххæй.
Джуссойты Нелли æрæмбырдуæвджытæн равдыста ног рауагъд Конституци æмæ банысан кодта, зæгъгæ, «рæстæгæй рæстæгмæ Конституцимæ бахастæуы барасткæнинæгтæ. Фæстаг хатт æм барасткæнинаг бахастæуыд 2014 азы. Барасткæнинæгтæ йæм хъуамæ хаст цæуой æрмæстдæр референдумы фæстиуæгæн, уыимæ иумæ Конституцийы фыст ис уагæвæрдтæ, кæцытæ нын бар дæттынц æрмæстдæр референдумы фæстæ хицæн уацтæм ивындзинæдтæ бахæссын».

Дарддæр ныхасы рацыд РХИ-йы Парламенты вице-спикер, фыццаг сæвзæрст Парламенты депутат Мамиты Инал. Йæ ныхæстæм гæсгæ 2001 азы 8 апрелмæ - цалынмæ РХИ-йы Конституци нæ райстой, уæдмæ стыр куыст бакондæуыд конституцион здæхты.
«Цалынмæ барадон ахастæй 2001 азы 8-æм апрелмæ нæ бахæццæ стæм, уæдмæ стыр куыст бакондæуыд. Æппæт куыстытæ райдыдтой 1990 азы августы, Республикæ Хуссар Ирыстоны тыххæй хæдбардзинады деклараци куы райстæуыд, уæдæй фæстæмæ. Уый уыд конституцион здæхты фыццаг документ, уый фæстæ 1992 азы райстæуыд дыууæ закъоны, кæцытæн уыд хъысмæт скъуыддзаггæнæн нысаниуæг», - загъта Мамиты Инал.
Дарддæр уый куыд банысан кодта, афтæмæй уыцы хъысмæтскъуыддзаггæнæн документтæй иу уыд закъон Республикæ Хуссар Ирыстоны экономикон суверенитет бахъахъхъæныны бындурты тыххæй.
Уыцы документы нысан æрцыд, Республикæйы территорийы зæхх, зæххы хуылф, зайæгойты æмæ цæрæгойты дуне, историон æмæ культурон æргъадтæ æппæтадæмон исад кæй сты, уый. Дыккаг закъон та уыд Республикæ Хуссар Ирыстоны территорийыл уæрæсейаг закъондæттынады аналогæй пайда кæныны тыххæй. Уый фæстæ уыцы дыууæ закъоны æвæрд æрцыдысты РХИ-йы фыццаг Конституцийы бындур, кæцыйыл уыцы рæстæджы паралеллонæй куыстæуыд.
Конституцийы тексты фыццаг вариант цæттæ уыд 1992 азы августмæ.
«Ацы ахсджиаг документыл, æвæццæгæн, бирæ фылдæр куыстаиккам, дзæнæттаг Гаглойты Хазби куынæ уыдаид, уæд. Уый бацæттæ кодта Конституцийы фыццаг проект. Æмæ йыл дарддæр райдыдтам кусын. Фыццаг Конституцийы проект, куыд æмбæлы, афтæ дунеон нормæ-тæм гæсгæ мыхуырæй рауагътам, цæмæй республикæйы цæрджытæ йемæ базонгæ уыдаиккой æмæ сæ фиппаинæгтæ загътаиккой, уый тыххæй. Иу мæйы дæргъы æмбырд кодтам фиппаинæгтæ. 40 авторы нæм фыстæй æрбар-выстой 70 фиппаинаджы. Уыдонæй мах равзæр-стам хуыздæрты æмæ сæ фенын кодтам фыццаг проекты авторæн. Цасдæр рæстæг ма бакуыстам проектыл æмæ та йæ дыккагæй ныммыхуыр кодтам», - радзырдта вице-спикер.
Йæ ныхæстæм гæсгæ, проект республикæ-йы цæрджыты зæрдæмæ куы фæцыд, уæд лæ-вæрд æрцыд конституцион къамисмæ æмæ 1993 азы ист æрцыд æппæтадæмон хъæлæсæп-пæрст - референдумы фæстиуæгæн.
Дарддæр раныхас кодта Хуссар Ирыстоны Коммунистон партийы лидер, фыццаг, æртыккаг, цыппæрæм æмæ фæндзæм сæвзæрст Парламенты депутат, Парламенты раздæры Сæрдар Коцты Станислав.
«Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституци у нæ республикæйы сæйраг закъон. 2001 азы ап-релы райстæрцæуæг Конституцийы проектыл куы куыстам, уæд уавæр уыд драматикон. Уымæн æмæ Парламент уыцы рæстæджы куыста Конституцийы йæхи вариантыл, Президенты командæ та - æндæрыл, афтæмæй æмбæстагон хæсты райдайынмæ бирæ нал хъуыд. Республи-кæйы сæйраг документыл Цыбырты Людвигимæ куыстам Цæгат Ирыстоны уæды президент Дзассохты Александрмæ дæр.
Парламент цы вариантыл архайдта, уый уыд лæмбынæг куыст. Мах нæ хистæр æмбал Мамиты Иналимæ стыр куыст бакодтам. Куыстам æн-æрынцойæ», - бахахх кодта Коцты Станислав.
Йæ ныхæстæм гæсгæ, республикæйы Конституци райст æрцыд 2001 азы 8 апрелы æппæтадæмон уынаффæйы фæстиуæгæн.
«Абон кусæм, нæ къухы цы ис, уымæ гæсгæ. Уæд дæр æмæ ныр дæр бирæ фиппаинæгтæ уыд, фæлæ уыдон скъуыддзаг цæудзысты референдумæй, уымæй дæр бавналæн цы уацтæм нæй, уыдонæн фæивæн нæй æнæ референду-мæй, бавналæн кæмæ уыд, уыдон ивд æрцы-дысты», - бахахх кодта Коцты Станислав.
Дарддæр раныхас кодта фыццаг сæвзæрст Парламенты депутат, постконфликтон æрбæс-тонкæнынады фæдыл РХИ-йы Президенты æххæстбарджын Джиоты Мурат.
Уый банысан кодта, зæгъгæ, «æцæгæйдæр, нæ республикæйы историйы Конституцийы райст тынг ахсджиаг цау уыд, уымæн æмæ нын Конституци кæй ис, уый у паддзахаддзинады иу-уыл стырдæр атрибуттæй иу. «Мах нæ паддзахады арæзтадмæ куы æрæвнæлдтам, уæд цыды-стæм къахдзæфгай, дуджы домæнтæм гæсгæ».
Джиоты Мурат дæр банысан кодта РХИ-йы фыццаг Конституцийыл, дзæнæттаг Гаглойты Хазбийы æгæрон куыст.
«Мæрдты дзæнæты бадæт Гаглойты Хазби. Уый тынг бирæ бакуыста нæ Конституцийыл. Уæд мах фæлтæрддзинад истам кусгæ-кусын æмæ нын юристты зонындзинæдтæ, сæ компетенци тынг ахсджиаг уыд” - загъта уый.
Джиоты Мураты хъуыдымæ гæсгæ, нæ Конституцийы фыццаг вариантæн аргъ нæй, уыцы Конституци æвæрд æрцыд 2001 азы Конституцийы бындур. «Банысан кæнын ма хъæуы уый дæр, æмæ нæ республикæйы хæдбардзинады акт райсыны фæстæ 1993 азы 2 ноябры Конституцийы райст уыд ахсджиаг къахдзæф нæ паддзахады юридиконæй сбæлвырд кæныны хъуыддаджы».
«Конституци куы истам, уæд-иу алы депутат дæр сыстад æмæ иннæты къухæмдзæгъдимæ бацыд æмæ-иу йæ къух æрфыста Конституцийыл. Банысан ма кæндзынæн уый дæр, æмæ сæйраг дебаттæ цыд республикæйы æдзухæй цæрыны цензыл», - загъта Президенты æххæст-барджын .
Джиоты Мураты ныхæстæм гæсгæ, уæдæй фæстæмæ рацыд рæстæг, нæ паддзахадон арæзтады æрцыд ивындзинæдтæ, Конституцимæ хаст æрцыдысты барасткæнинæгтæ æмæ 2001 азы бахъуыд ног Конституци райсыны сæр. Конституцион къамис куы бакуыста, уæд Централон æвзарæн къамисæн бахæс кодта, цæмæй ауагъдæуа референдум.
«1999 азы æз уыдтæн къамисы сæргълæууæг. Банысан кæнын мæ фæнды уый, æмæ уыцы рæстæджы нæ адæмы политикон культурæ уыд тынг бæрзонд. Дæс азæй чысыл фылдæр рæстæджы дæргъы мах ауагътам æртыккаг референдум. Уымæ та алкæцы паддзахад цæттæ нæ вæййы, æгæрыстæмæй, стыр политикон традицитæ кæмæн ис, уыдонæй дæр. Закъондæттынадмæ гæсгæ, Централон æвзарæн къамис æппæтдæр сарæзта, цæмæй референдум æмбæлон æмвæзадыл ацыдаид, уый тыххæй. Банысан кæнын мæ фæнды уый дæр, æмæ республикæйы территорийыл æдзухæй цæрыны цензы тыххæй ныл алырдыгæй æнцадысты, фæлæ Централон æвзарæн къамисы функцитæм нæ хауд исты ивындзинæдтæ Конституцийы текстмæ бахæссын. Нæ хæс уыд æмбæлон æмвæзадыл референдум ауадзын, æмæ ахæм æмвæзадыл дæр ацыд.
Мадзалы раныхас кодта Республикæ Хуссар Ирыстоны фыццаг æмæ цыппæрæм сæвзæрст Парламенты депутат Уалыты Розæ.
«2001 азы 8 апрель æцæгæйдæр нысани-уæгджын бон у. Ферохгæнæн нæй уыцы лæппуты, кæцытæ уыцы рæстæджы æрбамбырд сты æмæ куыстой республикæйы Конституцийыл. Уыдон уыдысты уыцы адæймæгтæ, кæцытæ арæзтой Хуссар Ирыстоны паддзахаддзинад, уыдон куыстой лæмбынæг, документы алы къæдзыджы дæр бæрæг кодтой. Уæд стыр куыст бакондæуыд. Абоны паддзахаддзинадмæ æнцо-нæй не 'рцыдыстæм. Уымæ нæ æркодта хъомысджын тых, кæцы æрбаиу кодта лæппуты», - банысан кодта Уалыты Розæ.
Уый куыд загъта, афтæмæй Конституцийæн бындур æвæрд æрцыд 1993 азы.
«Мах хъуамæ зонæм нæ республикæйы сæйраг закъон - Конституцийы рæзты истори. Конституци хъуамæ уа алы хæдзары дæр, алчи дæр хъуамæ зона йæ паддзахады закъæттæ. Хуссар Ирыстоны алы адæймаг дæр, æвæццæ-гæн, зоны, Конституцийæн бын æвæрд кæй æр-цыд 1991 азы, 1993 азы та къухæмдзæгъд æмæ цины хъæртимæ нæ къухтæ æрфыстам ацы диссаджы документыл. Уæдæй райдыдта Хуссар Ирыстоны паддзахаддзинад», - загъта Уалыты Розæ.
Дарддæр йæ хъуыдытæ загъта Хуссар Ирыстоны фæсарæйнаг хъуыддæгты министр Цхуырбаты Къазбулат дæр.
«Республикæйы Сæйраг закъоныл чи бакуыста, уыдонæй сæрыстыр хъуамæ уæм æмæ уыдоны тыххæй дзурæм нæ зæнæджы зæнæ-гæн. Мæн стыр бузныг зæгъын фæнды уыдонæн, кæцытæ райдыдтой аразын Республикæ Хуссар Ирыстоны паддзахаддзинад. Сæ куысты тыххæй сын мæ сæрæй ныллæг кувын, уымæн æмæ, æвæццæгæн, юристтæ чи не сты, уыдон нæ бамбардзысты, закъон саразын куыд зын у, уымæй дæр æнæхъæн паддзахады Конституци», - банысан кодта Цхуырбаты Къазбулат.
Йæ ныхæстæм гæсгæ, республикæйы Сæйраг закъон у ахæм закъон, кæцымæ гæсгæ хъуамæ кусой Республикæ Хуссар Ирыстоны æппæт закъæттæ, нормативон-барадон акттæ, æхсæндунеон бадзырдтæ. Уыимæ иумæ Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрад у ахæм орган, «кæцы дзуапп дæтты æнæхъæн паддзахады æхсæндунеон-бадзырдон куыстæн, фæлæ мæ фæнды банысан кæнын уый, æмæ ацы Конституцийы тексты нæй иумиагæй ист нормæ, кæцы хауы паддзахады æндæр закъæтты сæргълæууæг æхсæндунеон бадзырдтæм. Ныфс мæ ис, уыцы нормæ Конституцийы иннæ редакцимæ бахаудзæн», - бахахх кодта фæсарæйнаг хъуыд-дæгты министр.
Мадзалы йæ хъуыдытæ загъта фыццаг æмæ фæндзæм сæвзæрст Парламенты депутат, политолог Кокойты Геннади дæр.
Уый параллелтæ сарæзта АИШ æмæ Хуссар Ирыстоны конституциты 'хсæн, ома, кæд АИШ-ы фыццаг конституцимæ йæ сырæзтæй фæстæ-мæ хæрзчысыл барасткæнинæгтæ хаст æрцыд, уæд нæ республикæйы Конституцимæ та хаст æрцыд 26 барасткæнинаджы, уый та хорз хъуыддаг нæу.
«Иу кæнæ иннæ документы, уымæй дæр Конституцийы хорздзинад ис йе стабилондзинады. Нæ республикæйы Конституцийыл куы дзурæм, уæд уымæ 15 азы дæргъы бахастæуыд 26 барасткæнинаджы. Кæй зæгъын æй хъæуы, ууыл хъæудзæн бакусын», - загъта уый.
Кокойты Геннади куыд банысан кодта, аф-тæмæй 1993 азы референдумы рæстæджы 90 проценты хъæлæс радтой республикæйæн парламентон формæйы къухдариуæгкæнынады формæйы тыххæй.
«Абарынæн æрхæсдзæн уый, æмæ 2001 азы республикæйæн президентон къухдариуæгкæнынады варианты тыххæй схъæлæс кодтой 67 проценты. Уый дзурæг у нæ адæмы бæрзонд политикон цæттæдзинадыл. 33 процентæн сæ зæрдæмæ нæ цыд къухдариуæгкæнынады президентон формæ», - банысан кодта Кокойты Геннади.
“Республикæйы Конституци хорз фидар хъуамæ уа æмбæлон конституцион закъæттæй, сæрмагондæй та - Президенты, Парламенты тыххæй закъæттæй, кæцытæ, æвæццæгæн, ба-зæ уаиккой хицауады алы къабазы хæслæвæрдты реалонæй дих кæнынæн”, - бахахх кодта Кокойты Геннади.
Йæ рады политикон парти «Иудзинад»-ы лидер, фыццаг сæвзæрст Парламенты депутат Кокойты Зураб куыд радзырдта, афтæмæй 1993 азы Конституцийæн дæр æмæ 2001 азы Конституцийæн дæр ахсджиаг нысаниуæг уыд не 'взонг республикæйы рæзты.
«Нæ Конституци у куыстхъом. Нæ Сæйраг закъон кусы æмæ Парламенты кусгæйæ дæр æмæ Хицауады кусгæйæ дæр куыстам Конституцимæ гæсгæ», - банысан кодта Кокойты Зураб æмæ йæ ныхасмæ бафтыдта, зæгъгæ, Президент дæр æмæ Парламент дæр Конституцимæ барасткæнинæгтæ кæй хæссынц, уый дæр нормалон у. Уый тыххæй кусы конституцион къамис дæр, кæцыйæн къухдариуæг кæны Хуссар Ирыстоны Президент Тыбылты Леонид.
Тымбыл фынджы куысты иннæ хайадисджытæ дæр банысан кодтой Республикæ Хуссар Ирыстоны Сæйраг закъон - Конституцийы ахс-джиаг нысаниуæг æмæ сæ мысинæгтæ радзырдтой, 2001 азы Конституцийыл куы куыстой, уыцы рæстæджы тыххæй.

ОСИАТЫ И.