Nog adres

«ЦАТЫР»-æй — ЦАРДМÆ

img_9049.jpgÆвдыст æрцыд Джусойты Нафийы номыл литературон премимæ
«Чиныг зонды скъола у», — зæгъы ирон æмбисонд. Æмæ, æцæгдæр, нæ дуджы цард цы уаид æнæ чиныг? Адæмы иргъæвын чиныг дæр куынæуал фæразы, уæд æнæ чиныг, æцæгæйдæр, куы бафтиккам нæ кæрæдзийы кæрдтыл. Фæлæ, табу Хуыцауæн, ис нын зонды скъола, уымæн æмæ нын ис чиныг æмæ чиныгкæсæг. Чиныгкæсæг кæм ис, уым æнæмæнг фыссæг дæр ис.
Æмæ РОКСАЛАНЫ «Цатыр» рухс куы федта, уæд ыл ирон чиныгкæсæг уайтагъд æрæвæрдта йæ цæст. Уыдис ын уæрæх презентаци «МЕДИА-ЦЕНТР «Ир»-ы. Уагъта йæ фыссæг, РХИ-йы Парламенты Ахуырад æмæ культурæйы комитеты сæрдар Гæбæраты Юри. Презентацийæ мыхуыр кæнæм иукъорд раныхасы.
Уæ бонтæ хорз иууылдæр æмæ нæм алæбон æгас цæут!
Абон ардæм æртымбыл стæм нæ хуыздæр фысджытæй иуы цинмæ æмæ Хъазиты Мелитоны номæй стыр бузныг зæгъын уе ’ппæтæн дæр, кæй нæм саккаг кодтад, уымæн.
Уæлдай бузныг зæгъын Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Тыбылты Леонидæн, ацы бæрæгбонмæ æрбацæуынæн рæстæг кæй ссардта, уый тыххæй.
Цæгат Ирыстонæй нæм Хъазиты Мелитоны ног чиныгыл бацин кæнынмæ æрцыдысты Ирыстоны адæмон поэт, Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат Ходы Камал, историон зонæдты доктор, профессор, РХИ-йы фыццаг Президент Цыбырты Людвиг, Ирыстоны адæмон поэт, Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат Дзасохты Музафер æмæ æндæр зынгæ уазджытæ.
Уый афтæ хъуамæ уа. Мах алы хатт дæр фæдзурæм, нæ Фыдыбæстæ бирæ кæй уарзæм, кæй йын кад кæнæм, фæлæ нæ хатт ферох вæййы, уыцы уарзт нæ сыхаг адæмтæн нæ литературæ, нæ аивад кæй æвдисынц, уыдоны фæрцы кæй стæм сæрыстыр.
Æмæ уыцы чингуытæй иу у «Цатыр». Уым Мелитон бавæрдта, поэтикон жанрмæ ны-вæфтыд литературæйы æмдзæвгæйæ пьесæмæ цы алыхуызон дæлжанртæ хауынц, уыдон иууылдæр. Дзæвгар дзы ис Фыдыбæстæйы уарзтыл, сæрибары сæрыл тохы, сабыр цардыл дзурæг, интимон темæ, хæлардзинад æмæ æндæр темæтыл фыст уацмыстæ.
Æмæ уыдон куынæ сты ахсджиаг, фæлæ ацы чиныджы сæйраг æндæр хъуыддаг у. Цæвиттон, мах арæх фæдзурæм, зæгъгæ, нæ нывæфтыд литературæ фæстæмæ алæууыд, рæстмæ чингуытæ нæм нал цæуынц мыхуыр... Фæлæ ацы чиныгимæ чи базонгæ уа, чи зоны, алчи йæ нæма бакаст, уый нал сразы уыдзæнис ахæм хъуыдыйыл. РОКСАЛАНЫ «Цатыр» нын фенын кодта, нæ литературæ размæ ныфсджынæй кæй цæуы.
Цæмæй нæ уыцы хъуыды хуыздæр бауырна, уый тыххæй фыццаг ныхасы бар радтæм Ходы Камалæн.
ХОДЫ Камал, Ирыстоны адæмон поэт, Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат

Иухатт иу делегацийы, зæгъгæ, не ’махастытæ хуыздæр кæныны тыххæй фембæлды иу фыссæгæн загътон, зæгъын, Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисимæ хъуамæ баиу уæм æмæ нымад уæм иу организацийыл.
Фыццаг ницы сдзырдта, фæлæ йын афтæ хъыг уыд, афтæ! Уый, дам, куыд у, уый фæстæ, зæгъы, артистты дæр бафæнддзæнис, цæ-мæй баиу уой, стæй — ахуыргæнджыты дæр...
Æмæ нæм нæ баиуы тыххæй иугæр не знаг мæсты кæны, уæд мах раст фæндагыл лæууæм. Раст санчъехтæ аразæм. Мæнмæ афтæ кæсы, Мелитоны чиныг «Цатыр»-ыл иумæ кæй цин кæнæм абон, уый дæр æнæмæнг уыцы санчъехтæм хауы.
Мах кæрæдзи уарзæм, ууыл нæ амиди кæнын нæ хъæуы. Уый нæ туджы ис. Æмæ Цæгаты чи ис курдиатджын адæм æмæ Хуссары чи ис курдиатджын адæм, уыдон никуы ахъуыды кодтой, Цæгат цауддæр у кæнæ Хуссар цауддæр у. Мах иууылдæр стæм иу адæм. Хорз стæм, æвзæр стæм, уæддæр иу адæм стæм. Æмæ иууылдæр нæ кæрæдзийыл кæй хæцæм, уый хорз у.
Ныртæккæ дæр, презентацийы размæ, ныхас кодтам Мелитонимæ нæ баиуы тыххæй. Хастам цæвиттонтæ, фысджыты цæдистæ, стæй Ирыстоны баиуы фарс чи сты... Нæ баиуы ныхмæ цахæм адæймæгтæ фæдзурынц...
Ам дæр ис ахæмтæ. Фæлæ Цæгаты цъус фылдæр сты. Æмæ уый дæр зæгъын хъæуы. Уыцы хъуыды цæмæй скуынæг кæнæм, не ’хсæн ын бынат мауал уа, ууыл архайын хъæуы.
Æвзонг нал стæм. Бынтон æнæниз дæр куыд рахондзыстæм нæхи. Аразын цы хъæуы, ууыл фæстæ хæцын не ’мбæлы. Мæныл дæр цъус нæ цæуы, фæлæ нын иумæйаг хабæрттæ куы вæййы, уæддæр архайын, цæмæй дзы хайад райсон. Уый не ’ппæты хæс у. Абон ардæм, ацы презентацимæ дæр уый тыххæй æрцыдтæн.
Мелитоны чиныджы мæм сæйраг раппæлинаг цы кæсы: йе ’мдзæвгæты бæрæг дары Ирыстоны хъысмæт. Зæгъæм, Ирыстоны бынтондæр чи нæ зоны, уый дæр «Цатыр» куы бакæса, уæддæр базондзæнис Ирыстоны хъысмæт: йæ тæригъæддаг хъысмæт дæр, йæ трагикон хъысмæт дæр, йæ фидауцджын хъысмæт дæр. Æмæ уымæй чиныг кæны ахсджиагдæр.
Цæмæй бирæ ма дзурон, уый тыххæй Мелитон чиныг «Цатыр» цы ’мдзæвгæйæ байгом кодта, «Мæ чиныг», зæгъгæ, уымæй æрхæс-дзынæн ахæм рæнхъытæ:

Систам Иры уæз нæ рагъмæ —
Махæн
цудыны бар
нæй!

Уыцы рæнхъытæ ныры фæлтæр, стæй нæ фидæны фæсивæд дæр тырысайæн куы хæссиккой, сæ зæрдæ æмæ йæ сæ хъуыдыйы куы дариккой, уæд, æвæццæгæн, нæ фæрæ-дииккам. Иры хъуыддæгты нын цудыны бар кæй нæй, ууыл нæ ахуыр кæны Мелитон. Уымæ гæсгæ нымайын ацы чиныг ахсджиаг хъуыддагыл. Гъемæ йæ Хуыцау фæндараст фæкæнæд!
ЦЫБЫРТЫ Людвиг, историон зонæдты доктор, профессор, РХИ-ы фыццаг Президент, Къостайы номыл сæрмагонд паддзахадон премийы лауреат

Æппæты фыццаг мæ фæнды банысан кæнын: мах цы стыр фыдтæ æмæ фыдбылызтæ федтам, уыдоны фæстæ мæнæ ахæм стыр презентацитæ æмæ культурон мадзæлт-тæ аразæм, уый тынг хорз хъуыддаг у. Уый нысан кæны, æмæ Республикæ йæ къахыл лæууы алырдыгæй фарс дæр. Уыцы хорз хъуыддаджы фæрцы абон Хъазиты Мелитоны чиныг «Цатыр»-ыл кæй цин кæнæм, уый мæ зæрдæ-мæ цæуы тыхджын.
Æвæццæгæн, ацы хъуыддаг традици суыдзæни. Уымæн æмæ, æрмæст Мелитоны чиныг нæ федта рухс, фæлæ нæм хорз чин-гуытæ ныммыхуыр фæстаг рæстæджы. Куы сæм æркæсай, уæд зæрдæ рухс кæны. Советон дугимæ абаргæйæ, ныры чингуытæн сæ полиграфион арæзт фæхуыздæр алыварсонæй. Уый раппæлинаг хабар у.
Фыццаджы мæ зæгъын фæнды уый, æмæ Мелитон у нæ интеллигенцийæн сæ раззагондæртæй, сæ хуыздæртæй иу. Æмæ йæ хуыздæрдзинад уый тыххæй нæу, æмæ зачъетæ дары кæнæ бæрзонд рæсугъд лæг у, фæлæ йын фæстаг ссæдз азы афтæ йæ цардмæ кæнæ йæ хъуыд-дæгтæм куы бакæсай, уæд алырдыгæй фарс дæр у цæвиттойнаг. Кæцыфæндырдыгæй йæ бацæв, уæддæр дзы банкъардзынæ лæджы тæф.
Йæхи куыд равдыста нæ тыхст заманы, йæ алы хъуыддаджы дæр цæвиттойнаг куыд уыд, тохы астæу куыд уыд иууылдæр æмæ йæ бон кæмдæриддæр уыд, уым архайдта, цæмæй ацы рæсугъд бон æрлæууыдаид. Æмæ уыдæттæн: кусгæ дæр кæн, æхсæнадон куыстæй дæр дæхи ма сай, ноджы уыдонимæ иумæ уыйбæрц зонадон æмæ литературон куыстыл æххæсс, уымæн хъæуы бирæ стыр тыхтæ. Фæстаг рæстæджы мæм афтæ кæсы, мæнæ вулкан куыд стоны, афтæ ацы лæгæн дæр, Мелитонæн, йæ курдиат срæмыгъта. Стæм хатт рауадзы дыгай-æртыгай чингуытæ дæр.
Цас диссаджы монографитæ ныффыссын ын бантыст, уый — Къостайыл, уый — Гафезыл, уый — Нигерыл, мæнæ Камалы тыххæй... Æмæ мæн фæндыд, цæмæй, — «Цатыр» цæмæн рахицæн кодтат? — дыууæ чиныгæн дæр, ома, хæстон поэзийы тыххæй йæ егъау монографи «Удæй зынаргъдæр — Сæрибар»-ыл дæр æрдзырдтаиккам. Уымæн хицæн презентаци кæм араздзыстæм.
О, æмæ йын бирæ æнтысы. Стæй у алыварсон: уый дын — драматургийы, уый дын — поэзийы, уый дын — прозæйы, уый дын — зонады... Алцæмæ дæр йæ ныфс хæссы. Æмæ ма афтæ искуы Ирыстоны Хуссары дæр, Цæгаты дæр искæй равдисын куы хъæуы, гъе, раныхас кæнын, искæмæн скад кæнын, уæд разæй тырысайау хæссæм Мелитоны. Уый тыххæй мæ фæнды, бирæ, бирæ йын бантыса ноджыдæр ардыгæй фæстæмæ.
Йæ дыууæ чиныджы дæр ын бакастæн: «Цатыр» æмæ «Удæй зынаргъдæр — Сæрибар». Æмæ, æцæгдæр, афтæ йæ уырыссагау куы зæгъæм, уæд сæ красной нитью проходит патриотизм. Афтæ тыхджын патриот кæй у, адæмыл йæ зæрдæ тыхджын кæй риссы, уый тыхджын зыны ацы чингуыты алырдыгæй фарс дæр. Стæм хатт, æгæрыстæмæй, йæ эмоцитæ фæтыхджындæр вæййынц йæ поэзийæ.
Æмæ уый дæр нысан кæны, афтæ тыхджын бирæ кæй уарзы йæ Ирыстоны, цæмæй йын йæ зæгъинæгтæ зæгъа иууылдæр, уый тыххæй ацæуы йæ зæрдæйы домæнты фæдыл:

Æз —
мæ Иры уды къæртт,
Ир
мæ сомыгæнæн мад у!
Уæд нывонд ын,
уæд мæ цард
Амæлын йæ номыл
кад у.

Ир,
мæ Ир -
мæ удлæууæн,
Æз
дæ дауджытæн нывонд дæн.
Нæй кæрон
мæ удхæрттæн —
Стыр Хуыцауы
стыр нывгонд дæ!

Хъизæмаргæнæг дзæнæт,
Уæд хатыр
дæ кæстæр сонтæн:
М’ алы зард,
мæ цин дæу уæнт;
Ратт мæнæн
дæ рын, дæ сонтæ!
(«Ир»)

Бирæ зæрдæмæдзæугæ уацмыстæ ба-кастæн «Цатыр»-ы. Æлхæнынц адæймаджы зæрдæ. Фæлæ мæ зæрдæмæ уæлдай тынгдæр фæцыдысты йæ кадджытæ «Мæ-гуыргуры фын» æмæ «Мæ чызджы фарстытæ».
«Мæгуыргуры фын» куы бакастæн, уæд... Хъуыдытыл фæдæн. Цас æнæаххос адæм сæнамонд сты ацы фæстаг удмарæн азты?! «Мæгуыргуры фын» куы кæсай, уæд фендзынæ, кæуылты рæсугъд, сыгъдæгуд сылгоймаг уыд æмæ ацы фæстаг рæстæджы цæмæ æрхаудта, мæгуыргуры онг куыд æрцыди...
Фæлæ, уæддæр, стырдæр нысаниуæг ис, æвæццæгæн ыл кусгæ дæр фылдæр бакодта, йæ кадæг «Мæ чызджы фарстытæ»-йæн, афтæ хуыйны иннæ кадæг. Куы йæ кæсай, уæд зæрдæ суынгæг вæййы:
Йæ цæссыгтæ згъалы мæ чызг:

— Чысыл,
æнахъом сабиты
хотыхджын гуырдзы цæмæн марынц?
— Саби нæ амæлы, —
сайын мæ хуры, —
саугалмæй тæрхъус,
бирæгъæй уæрыкк,
адæймаджы фыдхор
тугдзых лæгмарæй
чысыл сабитæ
дзæнæты цъæх нæумæ фæлидзынц тæргай.

Афтæ тыхджын сæ æвдисы æмæ йæ чи бакæса, уый, мæнæн уæлдай нæу Ирыстон, зæгъгæ, афтæ ничиуал ахъуыды кæндзæн. Ахæм факттæ æмæ дзы ахæм нывтæ ис, æмæ сыл авторимæ ды дæр ризыс æмæ риссыс. Уый та у фыссæджы иууыл стырдæр курдиат æвдисæг.
Æниу, æхсызгон хъуыддаг у, нæ хæлар, не ’фсымæрæн ахæм стыр æнтыстытæ кæй ис æмæ нæ фæнды, цæмæй уыцы уæлахизтæн ма уа кæрон!
ДЗАСОХТЫ Музафер, Ирыстоны адæмон поэт, Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат

Стыр хорз хъуыддаг у, абон нæ кæрæдзийы хорздзинадмæ чи бæллы, уыцы адæм кæй æрбамбырд стæм. Æрмæст уый йæхæдæг дæр у бирæйы аргъ. Мелитон ме ’рдхорд кæй у, стæй Ирыстонæн цы сгуыхтдзинæдтæ кæны, уыдон æз куы дзурон, уæд сымах зæгъдзыстут, æмæ сæ мах хуыздæр куы зонæм, зæгъгæ.
Мелитоны тыххæй бирæ дзурæн ис, стæй хорз дзурæн ис, æмæ цы зæгъай, уыдонæй иу дæр былалгъæй загъд нæ уыдзæн, фæлæ уыдзæн раст.
Мæнæ ацы чиныг «Цатыр» куы федтон, уæд мæ зæрдæ афтæ барухс, æмæ байрадтæн. Хуссар Ирыстоны бирæ азты чингуытæ бæгънæгæй цыдысты мыхуыр. Полиграфион æгъдауæй афтæ æгуыдзæг уыдысты, æмæ сæ зæрдæ мæгуыр кодта. Фæлæ ацы чиныг «Цатыр» куы федтон, уæд мæм дзы алыварсонæй дæр хуртæ ракастис.

«Цатыр» у бирæ азты фæллой, фæлæ йæ чи бакæса, уый, мæнмæ гæсгæ, æппæты фыццаг æрцæудзæни ахæм хъуыдымæ: ацы фыссæг чи у, уый æнæкæрон бирæ уарзы йæ райгуырæн бæстæ. Патриот кæй хонынц уырыссагау.
Æниу, уырыссаг нæ, фæлæ бердзенаг дзырд у, — «патрис» у фыдыбæстæ. Æмæ курдиатæн, мæнмæ гæсгæ, йæ ахсджиаг миниуджытæй иу у, адæймаг йæ райгуырæн бæстæмæ цы цæстæй кæсы, уый. Æмæ ацы чиныджы РОКСАЛАН йæхи æвдисы æцæг патриот æмæ æцæг поэтæй.
Ацы чиныджы æз бирæ хорз æмдзæвгæтæ бакастæн, фæлæ дис кæнын ноджы ма ахæм хъуыддагыл Мелитон, Цæгаты уа, Хуссары, кæцы ахсджиаг хъуыддаджы нæ уыдзæнис, кæм нæ зæгъдзæнис йæ ныхас, уымæй дæр барджын ныхас, ахæм нæй. Уæдæ, фынджы уæлхъус дæр æгъдау раттдзæнис, куыд æмбæлы, афтæ. Стæй мæнæ иуæй-иуы хуызæн «нæхъ-нæхътæ» нæ кæндзæни...
Чидæр афтæ загъта, ирон фынджы фарсмæ, дам, нæ баназдзæни мæнæ иу æдзæсгом, «нæхъ-нæхъ» кæнын, дам, йæ бон кæмæн у, уый. Мелитон та нуазгæ дæр бакæндзæни æмæ æгъдау дæр раттдзæни. Фæлæ мæм диссаг кæсы, уый бæрц ын куыд æнтысы? Фысгæ ма та кæд кæны? Æвæццæгæн, цыдæр хиндзинад зоны, фæлæ йæ не схъæр кæндзæни.
Мелитон алырдыгæй дæр у Ирыстонæн хъæугæ лæг. Ирыстоны ахæм лæгтæ фылдæр куыд уа, уый йын мæ зæрдæ зæгъы. Æмæ ацы ран иууылдæр Мелитоны хорздзинæдтыл дзурдзысты, фæлæ йæм æз иу аипп æрхæсдзынæн.
Мæнæ чиныг «Цатыр»-ы цъары цыппæрæм фарсыл йæ ныв «Лондон» фыстимæ куы федтон, уæд æй базыдтон — уым Университеты уыдысты Цыбырты Маринæ, Чилæхсаты Магрез æмæ Мелитон.
Æмæ сын æз афтæ — омæ, зæгъын, йæ ном «М» дамгъæйæ кæмæн райдыдта, уыдон кæд хуыдтат, уæд уын æз цы ракодтон, мæн цæмæн фæхъулон кодтат?
Уыцы аипп æм хæссын, æндæр ницы. Фæлæ йын уый дæр ныббарстон, мæ зæрдыл ирон æмбисонд «Иу рæдыд кæсæджы молло дæр кæны», зæгъгæ, мæ зæрдыл куы ’рбалæууыд, уæд.
ТЫБЫЛТЫ ЛЕОНИД, РХИ-ы Президент

Дзуринæгтæ мæм ис Мелитоны тыххæй бирæ.
Фыццаджы дæр уый æмæ, Мелитонæн æз стыр аргъ кæнын, куыд ирон адæймаг, афтæ. Мелитонæн æз аргъ кæнын, куыд диссаджы патриот, афтæ. Мелитонæн æз аргъ кæнын, куыд фыссæг, афтæ. Аргъ ын кæнын, æхсæнадон архайæг кæй у, уый тыххæй.
Мæхæдæг дæр мæнæ сымахмæ хъусын æмæ мын æхцондзинад уый дæтты, Мелитонæн уый бæрц кæй æнтысы. Ууыл æз цин кæнын æмæ абон дæр ме ’рбацыды сæр уый у, цæмæй сымахимæ иумæ мæ циндзинад равдисон, Мелитонæн абон йе сфæлдыстадон куыстытæн ахæм æмбæлон аргъ кæй цæуы æмæ йын фæстæдæр ноджы стырдæр аргъ кæй цæудзæни, уый тыххæй цæмæй байрайæм.
Мелитоны чингуытæ бирæ сты. Абон нæ размæ кæй рахаста, «Цатыр», зæгъгæ, уым бирæ хъуыды ис æвæрд æмæ куыд загътой Людвиг дæр, Музафер дæр, Камал дæр, афтæ нæ алыхуызон, алыварсон хъуыдытыл æфтауы. Æмæ ма æз ноджы дæр банысан кæндзынæн уый æмæ ацы чиныджы йæ патриотон зæрдæйы уаг Хуссар Ирыстонæй дарддæр кæй хæссы, æнгом бастдзинæдтæ нын цы бæстæтимæ ис, не ’махастытæ куыд сты семæ, суанг уырдæмыты дæр кæй æххæссы.
Мелитон йæ чиныджы кæны Приднестровьейы кой, Абхазы кой, Хæххон Карабахы кой. Æмдзæвгæты æнæхъæн циклты равдыста, мæнæ мах, нæ хæдбармæ цæугæйæ, цы зындзинæдтæ бавзæрстам нæ бæрзæйыл, уыцы дудгæбæттæй уыдон дæр кæй нæ аирвæзтысты, æмæ уыцы бæстæтæм Хуссар Ирыстон цы ахаст дары, уый.
Æз афтæ хъуыды кæнын: фыссæджы ам йæхи Ирыстонæн цы фарн фæнды, уый кæй зæгъы йæ зæрдæ, фæстаг азты тынг уæззау хъуыддæгты чи бахаудтой, уыцы æфсымæрон бæстæтæн дæр, цæмæй уой хæдбар, уыцы уæззау уавæрæй фервæзой рæстæгыл.
Нæ сайдзынæн никæй, къухтæ, æвæццæгæн, нæма бахæццæ сты, стæй рæстæг дæр нæ фæвæййы, цæмæй ацы чиныг йæ фыццаг фарсæй йæ фæстаг фарсмæ бакæса адæймаг иу æрбадтæн. Куы йæ райстон, уæдæй нырмæ ис мæ кусæн фынгыл. Райсын æй æмæ йыл фæцин кæнын, куыд ирон адæймаджы сфæлдыстадон куыстæн аргъгæнæг чиныг йæхæдæг, афтæ.
Фæнды мæ æнтыстытæ, Мелитон, дæуæн. Мæ ахаст, ноджы дæр дзурын, бæрзонд у дæумæ, уый тыххæй мæ фæнды зæгъын, дæ хуызæн разагъта фысджытæ æмæ адæймæгтæ нæм фылдæр куы уаид, уæд Ирыстон, æвæццæгæн, йæхи мæгуыр никуы схонид.
Мелитон, абон дæр нæхи нæ хонæм мæгуыр, фæлæ бонджын уыдзыстæм, ды æмæ дæ хуызæттæ махмæ ноджыдæр куы уой, уæд. Æнæмæнг афтæ хъуамæ уа нæ фидæн.
Æнтыстыты фарсмæ, æз хъуыды кæнын, адæймагмæ хъуамæ уа æнæниздзинад æмæ уыцы æнтыстыты фарсмæ ноджы рæзой æндæр æнтыстытæ. Уымæн æмæ, Мелитон, цы аразыс, уыдон ирон адæмы цæсты хауынц хорзырдæм. Уынæм æй, ды куысты сæр кæд не ’рлæууыс, уыцы бон, æвæццæгæн, дæхицæн никуы ныббарыс.
Æз æй зонын, уæззау уавæрты кусут. Нырма нæ бирæ хъæуы саразын, цæмæй уын уæ куысты уавæртæ, уæ царды хабæрттæ уой хорз æмвæзадыл, æмæ уæ уырнæд, уыцы хъуыдытæ нæм ис, æмæ сæ сындæггай араздзыстæм.
Мæнæ ахæм чингуытæ уадзыны тыххæй æз æнхъæлмæ кæсын, цæмæй нæм сымахæй хæццæ кæной хорз хъуыдытæ æмæ уыдон бындурыл аразæм, цæмæй нæм чиныг уадзыны хъуыддаг кæна хуыздæрæй-хуыздæр. Уый тыххæй æз сидын сымахмæ, интеллигенцийы минæвæрттæм, хъуамæ нæ куыст иумæ уа, нæ кæрæдзийы фарсмæ лæууæм æмæ нын, нæ кæрæдзийы фарсмæ лæугæйæ, ноджы фылдæр æнтыса нæ сæйраг хъуыддæгты æмæ нæм ноджыдæр рухс уыной «Цатыр»-ы хуызæн чингуытæ.
Сымахæн та мæ, мæнæ Мелитонæй райдайгæйæ, иууылдæр фæнды æнтыстытæ, цæмæй уæ къухы æфтой, чиныг рауадзынимæ баст чи сты, уыцы диссаджы хабæрттæ. Цы курдиат уæм ис, ууыл кусут, зонын æй, æмæ уыцы курдиат ирон адæмæн хардз æмæ рæсугъдæй пайдагонд цы цæуа, уыцы амонд уæ уæд.
Æнтыстытæ уын уæнт ноджыдæр.
КОЦТЫ СТАНИСЛАВ, РХИ-ы Парламенты уæды Сæрдар

Мелитон цæсгомджын адæймаг у æмæ алы хатт дæр, æмæ кæм уа, уым алы ран дæр фæкусы æнæзæрдæхудт æмæ цæсгомджынæй.
Мæнæ Музафер раст загъта: куыд, дам, ары рæстæг иу бынаты дæр, иннæ бынаты дæр, куыд æмбæлы, афтæ кусынæн, алы хъуыддагæн дæр. Ноджы ма уæ журнал «Ногдзау»-ы редколлегийы уæнг дæр у. Æмæ мæн уырны, уым дæр цæсгомджынæй кæй æвдисдзæнис йæхи. Уымæн æмæ йыл алы ран дæр цы хæс ис, уый зоны бæлвырдæй æмæ йын йе ’ххæст кæнын вæййы æнцондæр. Æнтысгæ дæр ын уымæн кæны.
Махмæ Парламенты, фылдæр уымæн цæуы йæ ныхас æмæ, цы хъуыддаджы тыххæй зæгъы йæ бæлвырд хъуыды, уый тыххæй дызæрдыгтæ нал фæхъæуы. Йæхицæн ницы фæдомы, фæлæ алы хатт дæр фæархайы, цæмæй иу кæнæ иннæ хъуыддаг скъуыддзаг цæуа рæстдзинады бындурыл.
Мæнмæ гæсгæ, Мелитонæн йæ бирæ чингуытæ уымæн æмбулынц, былдауæн ныхас сæ кæй нæй, фæлæ алы хатт дæр хъуыддагзонгæ, рæстаг аивадон ныхас кæй фæкæны. Æмæ уый хорз у.
Мелитоны, куыд фыссæг, афтæ нырмæ иууыл хуыздæр зыдтам хорз прозаикæй. Ирон чиныгкæсджытæн бирæ прозаикон уацмыстæ балæвар кодта. Уæлдайдæр, фæсивæдæн. Уый тыххæй йæ уарзынц.
Уæдæ, ирон нывæфтыд литературæйы фарстытыл цы бирæ уацтæ æмæ монографитæ фыссы, уыдонæн цъус рæстæг æмæ цъус тых нæ хъæуы. Хъуамæ æхсæвæй-бонæй æппынæдзух кæнай кусгæ.
Æмæ Ирыстоны тыххæй, йæ адæмы тыххæй Мелитон æппынæдзух кæны уыцы куыст, кæд æнцон нæу, уæддæр. Æрмæст дæр ахæм куысты фæрцы бацæудзæнис адæймаджы бон бирæ саразын. Уыцы хъуыддаг, мæнмæ гæсгæ, Мелитонæн тынг раппæлинаг у.
Уæдæ, йæ ацы гуырахстджын чиныг «Цатыр»-æй Мелитон ноджыдæр йæхи равдыста курдиатджын поэт æмæ йæ Райгуырæн бæстæйы стыр патриотæй. Уымæй дарддæр ма активонæй дзуры æмбæстагон фарстытыл, бирæазон гуырдзиаг-ирон конфликтыл, адæмты ’хсæн хæлардзинадыл, интимон темæйыл æмæ афтæ дарддæр.
Чиныджы мæм хорз цы кæсы — алы кары адæймаг дæр дзы æнæмæнг ссардзæнис, йæ зæрдæ цæмæй барухс уа, ахæм исты æмæ уый, мæнмæ гæсгæ, хорз у. Мелитон чиныгкæсджытæй æнæрæвдыд никæй ныууагъта, балхæдта дзы алкæй зæрдæ дæр, йæ бон куыд баци, афтæ.
«Цатыр», æрмæст Хъазиты Мелитоны æнтыст нæу, фæлæ махæй, йæ авторæн ын чи аргъ кæны, уыдонæй алкæй, стæй ма æз зæгъин, ирон литературæйы æнтыст дæр. Æмæ уый у, зæрдæ кæмæй рухс кæны, рухс фидæны хъуыдытыл нæ чи ’фтауы æмæ нын царды импульс чи дæтты, ахæм хабар.

АВТОРЫ КÆРОНБÆТТÆН НЫХАС
Адæймаг кадуарзаг, цытуарзаг уæвын йæ сæрыстыримæ йæ мады гуыбынæй рахæссы. Куыддæр райгуыры, афтæ йæ хъæрæй ныццарауы бæстæ ракæсут мæм, мæнæ уæ йæ фæзынды аккаг чи скодта, зæгъгæ.
Аивадон уацмыс куы райгуыры, кæмдæр, хуры тын ыл куы сæмбæлы, уæд ныккæсы йе сфæлдисæджы зæрдæмæ рухс. Уый фæстæ дзы йæ сæр бæрзæндты куы хæсса, уæд æм æнтыстмæ æнхъæлмæ кæсæн нал ис.
Фæлæ æртах дур хуынкъ кæны. Алæбон дын уыцы иухуызон ныхас куы кæной: «Дæхи адæммæ равдис!»; «Адæмæй цæмæй тæрсыс?!»; «Чи дæ цы хъуыды кæны, уый базон!» — уæд зæрдæ фыды мурæй уæлдай нæу.
Презентацитæ, кады нуазæнтæ, юбилейтæ хæрз стæм хатт вæййынц адæймаджы цæсгомæвдисæг. Уый дæр, æцæг стыр адæймаджы æцæг цæсгомæвдисæг. Уымæн æмæ, стыр адæймагæй æмбæлы раппæлын дæр. Нæ ирон адæмæй куы никæй уæлфадыл фæлæууай, уæд дын æргом æмæ раст ныхас бынтон стæм зæгъдзæнис. Æцæг, фегæр вæййæм.
Æмæ нæ æппæлæн æмбырдты лæгæй-лæгмæ цытæ фæдзурынц, уыдон, Абайты Васойы загъдау, фылдæр хатт бауырнынц нæхи дæр. Нæ зæрдæйы феввæрсæм нæхиуыл. Хиуыл феввæрсын та тынг хæцгæ æмæ æгъатыр низ у.
70-æм азты нын Мæскуыйы цы театралон труппæ ахуыр кодтой, уыдонæй дыууæ лæппуйы фæхъуырæй-хъуырмæ сты. Тыхджын æдыхы йæ хъæлæсы ахаста. Æдых æм бартхъирæн кодта: «Æз дын фенын кæндзынæн!»
Уый цы худæг фæкаст тыхджындæрмæ: цы, дам мын хъуамæ фенын кæнай лæгæй-лæгмæ мыл тых никуы фæуыдзынæ, чъылдымæрдыгæй ныццæвын та мæ дæ цæст нæ бауарздзæн, зæгъгæ.
Æмæ йын дыккаг æвиппайды раргом кодта йæ хæцæнгарз: дæ фæдыл зилдзынæн æппынæдзух, стаудзынæн дæ, æппæлдзынæн дын дæ алы æнæсæрфат, æдылы хъуыддагæй æмæ, дам, дæ бынсæфт фæкæндзынæн.
Адæймаг ацы цардмæ кæд æхсарджынæй, хъæргæнгæ фæзыны, уæддæр не ’нусон дунемæ фæцæуæм æхгæдцæстæй, æмырæй. Уымæн æмæ уæд базонæм, нæ бон цы уыд саразын æмæ аразгæ та цы скодтам.
Амондджын сты, сæ хъару, се ’рхъуыды, сæ хъуыддæгтæ сæ Фыдыбæстæн, сæ адæмæн парахатзæрдæйæ чи ныууадзынц. Æмæ уе ’ппæтæн дæр уыцы хорз уарзы мæ зæрдæ.