Nog adres

Рæсугъд бæрæгбон «Сывæллæтты Чингуыты Къуыри»-йы цытæн

17-æм марты Сывæллæтты республикон библиотекæйы уагъд æрцыд рæсугъд, цымыдисон бæрæгбон. Ацы уагдоны кусджытæ нæ горæты 2-æм астæуккаг скъолайы ахуыргæнджытæ Къуылыхты Иренæ æмæ Кæркуысты Мзияйы ахуыргæнинæгтимæ цытджын æгъдауæй банысан кодтой «Сывæллæтты чингуыты къуыри»-йы бæрæгбон.
Мадзалмæ æрбацыдысты РХИ-йы Культурæйы министры хæдивæг Дзеранты Джульеттæ, ацы министрады библиотекæты куысты фæдыл сæйраг специалист Дриаты Нателæ, республикон централон библиотекæйы директор Кокойты Валерия, æвзæнгты республикон библиотекæйы директор Тъотъоты Ленæ, горæтон централон библиотекæйы директор Прокопенко Ирæ, сывæллæтты ныййарджытæ æмæ дзыллон информацийы фæрæзты минæвæрттæ.
Мадзал бацæуæн ныхасæй байгом кодта æмæ æрæмбырдуæвджытæн раарфæ кодта Сывæллæтты республикон библиотекæйы директор Джиоты Аллæ. «Мах абон нысан кæнæм ахæм бæрæгбон, кæцыйы фæнысан кæнынц æрмæстдæр сывæллæтты библиотекæтæ. Сымахæй алкæмæн дæр ис йæхи уарзон бæрæгбон. Чи уарзы Ног азы бæрæгбон, чи та — йæ райгуырæн бон. Сывæллæттæ, зæгъут ма сымах, чингуытæн дæр ис бæрæгбон? Ис, уыцы бæрæгбон хуыйны „Чингуыты номыбон“ (Книжкины именины). Абон нын 2-æм астæуккаг скъолайы сывæллæттæ равдисдзысты сæ арæхстдзинад».
Бæрæгбонон изæр амыдта ацы библиотекæйы кусæг Мæргъиты Маринæ. Уый цыбыртæй æрдзырдта ацы бæрæгбоны историйы тыххæй. «Æрвылуалдзæджы дæр, куыддæр каникултæ райдайынц, афтæ Уæрæсейы æппæт сывæллæттæ дæр фæнысан кæнынц «Сывæллæтты чингуыты къуыри»-йы бæрæгбон. Сывæллæтты чингуыты диссаджы бæрæгбон махмæ æрцыд дард хæстон 1943 азæй. Уæззау уавæртæ æвзæрста Советон Цæдис: Стыр Фыдыбæстæйон хæсты æртæ азы, хæлæддзагдзинад, уазал, æххормагдзинад. Хистæр кары адæм тырныдтой, цæмæй куыддæрты фæрогдæр кæной сывæллæтты цард, бахъахъхъæной сæ ацы тæссаг хæстон азты, уый æмбаргæйæ æмæ сывæллæттæн хæстон азты алкæмæй зындæр кæй у.
Хæст уыд карз æмæ тæссаг. Сывæллæттæн нæ уыд хъæлдзæг сабибонтæ, сæ сабибонтæ æрвыстой хæстон уавæрты. 1943 азы марты, хæсты тæккæ тæмæны хистæр кары адæм аскъуыддзаг кодтой сывæллæтты зæрдæтæ иу чысыл уæддæр ахъæлдзæг кæнын, уыдонæн бæрæгбон саразын, цæмæй сæ иу бон уæддæр фæиппæрд кæной хæсты тæссагдзинадæй. Фыссæг Лев Кассиль ахъуыды кодта, зæгъгæ, алцæмæй фылдæр сывæллæттæ уарзынц чиныг кæсын. Уæлдай тынгдæр та чингуытæ уарзтой хæсты сывæллæттæ. Бирæтæн сæ бон нæ уыд ахуыр кæнын, скъолатæ уыдысты пырх, нæ фаг кодтой ахуыргæнджытæ, цъус уыд сывæллæтты чингуытæ. Кассиль фæндон бахаста сывæллæтты чингуыты бæрæгбон ауадзын. Æмæ 23 марты Мæскуыйы Кремлы залмæ æрбацыдысты æрдæгæххормаг, мæгуырконд сывæллæттæ, фæлæ сæ цæстытæ æрттывтой цымыдисдзинад æмæ циндзинадæй. Ам сæм æнхъæлмæ кастысты сæ уарзон чингуыты фысджытæ. Уыдон сын радзырдтой сæхи, сæ чингуыты тыххæй, дзуаппытæ лæвæрдтой сывæллæтты фарстытæн.
Бæрæгбоны хайадисджытæ аскъуыддзаг кодтой æрвылаз дæр уалдзыгон каникулты рæстæджы «Сывæллæтты чингуыты къуыри»-йы бæрæгбон нысан кæнын. Æмæ æрмæст иу бон нæ, фæлæ æнæхъæн къуыри сывæллæтты библиотекæтæм цæуын, чингуытæ кæсын. Æрмæст Мæскуыйы нæ, фæлæ æнæхъæн бæстæйы. Афтæ фæзынд «Сывæллæтты чингуыты къуыри»-йы бæрæгбон.
Мадзал райдыдта зарæгæй, кæцы-йы азарыдысты 2-æм скъолайы 6-æм къласы ахуырдзаутæ. Уый фæстæ 2-æм астæуккаг скъолайы 2-æм æмæ 6-æм кълæсты ахуыргæнинæгтæ бакастысты æмдзæвгæтæ. Сæххæст кодтой цалдæр кафты. Мадзаламонæг сывæллæттæм лæвæрдта фарстытæ: «Сывæллæттæ, сымах кæсын уарзут?
Кæд уарзут, уæд „сывæллæты чингуыты бæрæгбон“ у, уæ бæрæгбон. Нæ царды нæ бон не суаид æнæ не ’нувыд хæлар — æнæ хорз чиныгæй. Уый тыххæй ирдæй фыст у Нина Найденовайы æмдзæвгæйы. Ис бирæ чингуытæ, уыдонæй алкæцы дæр махæн фæндаг гом кæны диссаджы бæстæмæ — чингуыты дунемæ». Сæ уарзон чингуыты тыххæй радзырдтой ахуыргæнинæгтæ. Лев Кассиль чиныджы тыххæй афтæ дзырдта: «Æз арæх хъуыстон, зæгъгæ, радио, кино æмæ телеуынынады æнусы литературæ сафы йæ раззагон роль, фæлæ æз æууæндын чиныджы тыхыл, уымæн æмæ чиныджы ницы баивдзæн».
Ацы аз чингуыты къуыри фылдæр баст уыд диссаджы сывæллæтты поэт Агния Бартойы сфæлдыстадимæ, кæцыйыл ацы аз сæххæст уыдаид 110 азы. «Агния Бартойы æмдзæвгæтæ мах кæнынц хъæздыгдæр, ахуыр нæ кæнынц, чиныджы руаджы кæнæм тыхджындæр æмæ зондджындæр. Нæ сабибонтæй фæстæмæ зонгæ кæнæм Бартойы цыппар рæнхъонтимæ», — дзырдта мадзаламонæг. 2-æм къласы сывæллæттæ бакастысты Агния Бартойы фыст æмдзæвгæтæ.
Мадзаламонæг уыци-уыциуты хуызы чингуыты тыххæй фарстытæ лæвæрдта сывæллæттæм æмæ сын уыдон дæр цингæнгæйæ дзуапп кодтой. Уагъд æрцыд викторинæ дæр. Ахуырдзаутæ дзырдтой æмбисæндтæ, куыд зæгъæм, «Зонд æнæ чиныгæй у, куыд цъиу æнæ базыртæй», «Бирæ хъæздыгдзинæдтæй иу хорз чиныг хуыздæр у», «Чиныг æвзарын хъæуы, куыд хорз хæлар, афтæ» æмæ æндæртæ. Мадзаламонæг: Сывæллæттæ сымахмæ алыхатт дæр чингуыты тæрхджытыл æнхъæлмæ кæсынц бирæ хорз чингуытæ, Æрбацæут нæм! Махæн алыхатт дæр æхсызгон у, сымах библиотекæйы уынын. Цас арæхдæр цæуат библиотекæмæ, уыйас уын фылдæр цымыдисон хабæрттæ радзурдзысты чингуытæ«.
Мадзалы кæронбæттæны сывæллæтты библиотекæйы директор Джиоты Аллæ ноджы иу хатт раарфæ кодта æрæмбырдуæвджытæн æмæ банысан кодта, зæгъгæ, «сывæллæтты чингуыты къуыри»-йы бæрæгбон фæуыдзæн 2-æм апрелы, фæлæ уый афтæ нæ нысан кæны æмæ уый фæстæ ахуырдзаутæ библиотекæмæ нал цæудзысты. Мах сæм æрвылбон дæр æнхъæлмæ кæсæм, нæ сын хæлæг кæнæм нæ хъусдард æмæ уарзондзинад. Мах сæ фæцайдагъ кодтам чиныг кæсыныл æмæ нæм уыдон дæр зæрдæрайæ цæуынц«. Уый ма уæлдай бузныджы ныхæстæ загъта 2-æм астæуккаг скъолайы райдиан кълæсты ахуыргæнæг Къуылыхты Иренæйæн йæ хъомылгæнинæгты библиотекæмæ кæй æрбакæны æмæ сæ чысылтæй чиныг кæсыныл кæй цайдагъ кæны, уый тыххæй. Æцæгæйдæр сывæллæтты библиотекæ ссис сывæллæтты уарзон уагдон, уымæн æмæ ма ам чингуыты йеддæмæ ахъазæн вæййы алыгъуызон хъæзтытæй. Иннæ ахæм сæ сæхимæ æлвасынц ам цы цæрæгойтæ ис, уыдон, куыд зæгъæм, тутитæ, чысыл уæртджын хæфсытæ. Уагдоны бахизæн дæр у рæсугъд фæлыст, æвæрд дзы ис чысыл фонтан дæр, кæцыйы уынд зæрдæйæн хæссы æхцондзинад.
Æнæ зæгъгæ, нын нæй библиотекæйы æнгом коллективы тыххæй дæр. Ам кусы 18 адæймаджы æмæ кæрæдзимæ дарынц уæздан ахаст. Журналисты куыст у ахæм æмæ йе службæйон хæстæм гæсгæ кæцы къуымы нæ балæууы, кæцы мадзалы нæ райсы хайад. Мах дæр ныр цалдæр хатты систæм æвдисæнтæ нæ горæты библиотекæты кусджыты хорз куыстæн. Арæх ауадзынц бæрæгбонон, юбилейон æмæ мысæн мадзæлттæ. Кæд сын чысыл мыздтæ ис, уæддæр сæ куыст æххæст кæнынц цæсгомджынæй. Æниу, сывæллæтты библиотекæйы кусджыты сæ директор Джиоты Аллæйы сæргълæудæй ныфс ис, æввахс рæстæджы сæ куыстмыздтæ кæй фæфылдæр уыдзысты, уымæй. Уымæн æмæ нæ республикæйы куырыхон Президент Тыбылты Леонид æрæджы адæммæ æмæ Парламентмæ цы Ныстуан сарæзта, уым ской кодта библиотекæты кусджыты чысыл куыстмыздты тыххæй дæр. Президент та йæ ныхасы хицау алыхатт дæр разыны.
Мадзалы ма раныхас кодта Культурæйы министры хæдивæг Дзеранты Джульеттæ дæр: «Тынг хорз изæр бацæттæ кодтат. Нæ рæсугъд сывæллæттæм кæсгæйæ мах дæр аныгъуылдыстæм не ’взонгады бонты. Стыр бузныг зæгъын алкæмæн дæр». Æрæмбырдуæвджытæн ма раарфæ кодта æвзæнгты республикон библиотекæйы директор Тъототы Ленæ дæр. Уый ма библиотекæйæн лæварæн æрбахаста йæ цардæмбал, Ирыстоны Фысджыты цæдисы æмсæрдар Хъазиты Мелитоны чингуытæ.
Джиоты Аллæ сывæллæттæн бакодта зæрдылдарæн лæвæрттæ. Мадзал рауад цымыдисон. Уæлдай æхсызгондæр та зæрдæйæн уыд, сывæллæттæ тынг кæй тырныдтой сæ номыртæ хорз сæххæст кæнынмæ. «Хонгæ кафт» тынг хорз акафыдысты Пухаты Эльбрус æмæ Джелдыты Вероникæ. Эльбрус æнæхъæн номыры йæ кафт æххæст кодта къахфындзтыл. Кæронбæттæны сывæллæттæ иумæ азарыдысты зарæг.

ДЖИОТЫ Е., ЧЕРТХЪОТЫ Ж.