Nog adres

Иу фæдзæхст æвзонг зонадиртасджытæн

Фарон бакастæн «Хурзæ-рин»-ы (27 октябрь) Пæррæстаты Эльдæйы, Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институты зонадон кусæджы уац «Ирон ном - фыдæлтыккон скифаг номы фæдон».
Уац цымыдисаг у бирæ цæмæйдæрты, стæй Пæррæстон зæрдиагæй кусы ныр цалдæр азы нæ институты, æз та дзы мæ дæндаг рафтыдтон ныр дыууæ æмæ æртиссæдз азы дæргъы. Йе, æмæ мæ зæрдыл æрæфтыд иу чысыл фæдзæхст, иу фæндиаг ранымайон не 'взонг зонадиртасджытæн.
Цавæр у уыцы фæндиаг?
Хуымæтæджы хъуыддаг: иу уый, æмæ цы фыссыс, уый хъуа-мæ зонай бæстон йе 'ппæт къабæзтимæ. Фæлæ уый алчи дæр зоны æмæ йыл нæ дзурын. Сæйраг - искæй хъуыдыйы раз куы 'рлæууай, уæд уыцы хъуыдыйы хицау цыфæнды стыр зонды æмæ номы лæг куы уа, уæддæр дæм хъуамæ разына иу лæгдзинад, ома, уæззау фарст æрæвæрыны ныфс: цымæ раст у ацы хъуыды, ацы номдзыд ахуыргонды нымад?

Пæррæстон номдзыд ахуыргонд (сæрмагонд нæмтты истори æмæ мидисиртасæг) Никонов В.А.-йы нымадмæ гæсгæ тынг фидарæй уырнын кæны махæн: «Уырыссаг адæмы æппæты уарзондæр ном Иван уырыссаг æвзагмæ æппындæр ницы бар дары... цард ын радта дзуттаг Иоанн (Йоханан)...»
Æз кæсын ацы нымад æмæ йыл не 'ууæндын. Уымæн æмæ Йоханæнæй ницы хуызы ис саразæн Иван.
Æркæсæм ма дзырдмæ бæстондæр. Фыццаг уал фæбæлвырддæр кæнæм дзырды сконды мырты нымæц, равæрд æмæ мидис. Рагон дзырд кæддæриддæр райдайы æмхъæлæсонæй, стæй мырты 'рæнхъ арæзт вæййы æмбæрц хъæлæсонтæ æмæ æм-хъæлæсонтæй. Пæррæстон раст дзуры: «номæн ис йæхи фонетикон фæлыст, йæхи цæсгом». Уыцы фонетикон фæлыст зонады æвзагыл хуыйны «мырон фæтк» («звуковой закон»). Уыцы мырон закъонтæй æз ракодтон дыууæйы кой: дзырд райдайы æмхъæлæсон мырæй, дзырды мырон сконды æмхъæлæсон æмæ хъæлæсон мыртæ вæййынц æм-бæрц.
Ацы мырон фæткмæ гæсгæ ном Иван-ы рагон формæ у ви+вана. Ам ви у формант, ванна та - “саби”, “сывæллон”. Уый ныр дæр афтæ у, уырыссагау дæр æмæ иронау дæр. Куыд бадзуриккам ныртæккæ уырыссагау Иваны чызгмæ, хæрхæмбæлд куы фæуиккам, уæд? «Здравствуй, Ивано+вна». Ацы вна æххæстæй у вана=”чызг”, Иваны саби (чызг). Иронау дæр афтæ у: «Дæ бон хорз Аби+аn (=vana)=Абайы чызг (саби). Уырыссагау сылгоймаг æнæуый дæр она у, украинагау - вона.
Формант ви дæр фылдæр хатт ахæм функцийы вæййы дзырды мырысконды. Кæнæ та йæм рæвдауæн кæроны хуызы ба-цæуы. Зæгъæм, ТÆР у иронау “саби”, формант ви йæм куы бафтауай, уæд уыдзæн ТÆРАЙ, ома, æвзонг ЛÆППУ. Дзырд тæр-мæ фармант - ан куы бафтауай, уæд та рауайдзæн таран = (а рахызт и-мæ)=тырын - ома, æвзонг ЛÆППУ. Арæх æмбæлы Секъайы прозæйы. Дзырд Вана хицæнæй дæр æмбæлы нæлгоймаджы номы хуызы: Вано, Уана, Уане.
Уырыссаг ном Иван бынтон æмхуызон та у ирон ном Науи+ имæ, æрмæст фæлдæхт хуызы, инверсион формæйы: Иван = Нави = в ахызт йæ вариант у-мæ æмæ дзы рауад Науи, кæнæ Иуан, афтæ хуынди Ардасенты Хадзыбатыры фыд Науи.
Иу дзырдæй, уырыссаг ном ИВАН-ы дзуттагæй мурдæр ницы ис. Уыцы нымад сæрмагонд нæмттæ иртасæг линг-висттæ æрымысыдысты. Разы кæнын ыл не 'мбæлы.
Æмбарын æй, зын у, нырма фыццаг къахдзæф чи кæны æвзагзонынадмæ, уымæн номдзыд лингвисты нымадыл дызæрдыг кæнын. Фæлæ зонады фæндагыл цæуын куы сфæнд кæнай зæрдиагæй, уæд дзы æндæр гæнæн нæй.
Ирон лингвистикæйы ис иунæг ахæм ахуыргонд, дунейы ахуыр адæм кæй зонынц æмæ стыр аргъ кæмæн кæнынц. Уый у Абайты Васо. Æз йемæ зонгæ уыдтæн 1950 азæй фæстæмæ, раст æрдæг æнусы дæргъы. Мæнæй 25 азы хистæр уыд, фæлæ мæм хæлары цæстæй каст æмæ мæ мæлæты бонмæ мæнæн йæ алы хъуыды дæр у нымаинаг æмæ зæрдылдаринаг.
Гъе, фæлæ уый афтæ нæ амоны, æмæ йæ алы хъуыдыйыл дæр хъуамæ разы уон, дызæрдыггаг мæм дзы мацы кæса.
Мæнæ Пæррæстон нымайы: Васойы скифаг дзырд хаты ахæм дзырдтæ, «ирон лæгæн сæ нысаниуæг иттæг хорз æмбæрстгонд кæмæн у. Фæлæ дзы ис ахæмтæ дæр, иу бакастæй зын равзарæн чи у». Ахæм зынравзарæнтыл нымайы: Аспарук (йефс+рухс), Аспак (йефс), Анахарсис (æнæфхæлц), Спадин (æфсад)...»
Эльдæ раст дзуры, «Скифаг дзырдуаты» срасткæнинаг этимологитæ дзæвгар кæй ис, уымæй. Диссагæй дзы ницы ис - Васойæн йæ фыццаг фæлварæн уыд ирон дзырдтæ ахæм хуызы иртасыны хъуыддаджы.
Раст иртæст нæу дзырдуаты фыццаг дзырд Анарие - 'не мужчина. А - привативная частица 'не', 'без'. Др. иран а-паг-уа 'не мужчина'. Ахæм этимологи Васо райста уырыссаг номдзыд этимолог Фасмерæй. Фасмер ирон æвзагæй хæрзчысыл цыдæртæ зыдта æмæ йæ хъуыдыйы не 'рцыд, æппæрц-цаг хайыг йæ цыбыр хуызы ирон дзырдтæй æмхъæлæсон н-йæ чи райдайы, уыимæ кæй нæ иу кæны. Ахæм дзырдимæ иу кæны æххæст формæйы =æнæ. Васойæ бæс-тондæр ирон дзырды мырон фæтк нырма ничи зоны, фæлæ баууæн-дыд номдзыд лингвисты рæдыд этимологийыл æмæ йæ райста. Афтæмæй дзырд анар+ иедих кæнын хъæуы а+ nar+te нæ, фæлæ апа+рие æмæ йын агурын хъæуы æндæр этимологи.
Ахæм хуызы кæсын хъæуы, Эльдæ зынæмбарæн кæй хоны, уыцы скифаг дзырдты мидисмæ дæр.
Зæгъæм, скифты князы ном Аспака Васойы дзырдуаты (Фасмæры зондæй) нысан кæны «ос. Æфсæ 'кобыла'. Ам дзырддаг ницы ис, - мæнг хъуыды у: князь йæ дзидзидай лæппуйы ницы хуызы схуыдтаид бæх, уымæй дæр сыл бæх, евс. Ам мæ нымадæй дзырдæн (номæн) йæ раст хуыз (æнæ метатезæйæ) у aspa нæ, фæлæ sapa, ома Safa скифаг-ирон дауджытæй иу, kava та нысан кæны sava =sabi, ома, Аспак у скифаг-ирон бардуæгтæй иуы Сафайы фырт. Хуыцауы фырт - ахæм ном хорз фидауы князы лæппуйыл.
Дыккаг зынæмбарæн ном дæр фыццаджы хуызæн у, æрмæст номы дыккаг хай - Рук - нысан кæны 'солнце', 'свет' нæ, фæлæ: рук=рух=хур (фæлдæхт хуызы). Æмæ аsра та бæх нæ нысан кæны, фæлæ æмхъæлæсон П- йæн йæ вариант в куы сæвæрæм п-йы бæсты, уæд рауайдзæн асва=сава=васа, ном æнæхъæ-нæй уа» хур - 'святое солнце'. Васойы информацимæ гæсгæ Аспарук уыд «основатель болгарского государства на балканах» Паддзахад саразæгыл, йæ хицауыл ахæм бæрзонд ном «Святое солнце» хорз фидауы.
Æртыккаг ном Анахарсис. Уый уыд скифты паддзахы лæппу. Йæ мад грекъаг уæздæттæй. Иттæг хорз зыдта грекъаг æвзаг æмæ хъæздыг культурæ дæр. Нымад уыд рагон грекъаг паддзахады стыр ахуыр æмæ æгæрон зонды лæгыл. Æмæ паддзахы лæппуйыл чи хъуамæ сæвæрдтаид ахæм дæлæмæдзыд ном - æнæфхæлц? Уымæй дæр номы мырон сконды нæдæр Ц ис, нæдæр Т (хварТи-фæхæлц), стæй æмхъæлæсон мыр т-йæн нæй вариант ц.
Ацы диссаджы номæн ис бынтон æндæр мидис. Æнæфхæлц - æрымысгæ дзырд у, фæлæ йæ мидис раст æвдыст у уырыссагау 'неповрежденный'. Ирон-уырыссаг дзырдуаты æфхæлд 'поврежденный' 'ссадина'/ ахæм æфхæлд æрцæуы галы бæрзæйы цармыл, къæвдайы рæстæджы ифтыгъд куы уа, уæд; æфсондзы хъæбæр галы бæрзæйы хуылыдз царм бавдæрзы æмæ йæ фæхъæнтæ кæны.
Цы бар дары уый паддзахы фыртмæ? Уый ифтыгъд гал æмæ 'фсондз уынгæ дæр никуы фæкодта. Ном Анахарс+ис конд у æртæ хайæ: айна+харс+ис. Ана нысан кæны сывæллон (саби) - ваnа, ном Иваны куыд у, афтæ, æппæрццаг хайыг æнæ нæу. Харс та у скифаг хуыцауы ном. Киевы сæйраг хуыцæутты нымады (авд хуыцауы 'хсæн) ахста дыккаг бынат Перуны фæстæ. Нæ фыдæлтæ Сактæ йæ æрхастой Индияйæ æртæ мин азы размæ. Йæ кой фыццаг ракодта академик Обнорский æмæ загъта: ирон «хорз» æмæ уырыссаг «хорошо» у рацыдысты ацы хуыцауы номæй: харс='хорz, 'хорошо'. Дзырды кæрон - ис у грекъаг формант.
Афтæмæй Анахарс+исы ном нысан кæны: хуыцау Харс-ы саби (лæппу). Васойы тыхсын кодта, дзырд vапа (паuа=па) хуыцауы номы разæй кæй ис, уый. Уымæн æмæ иронау афтæ дзурæн нæй: фырт Харсы; хъуамæ уа Харсы фырт. Йе, фæлæ рагон заманы уыдис ахæм фæтк дæр дзырды сконды. Зæгъæм, авестæйы æвзагыл лæппуйы лæппу 'внук' хуыйны на+паТ, ныры иронау та =фæd+он, ома паТ+ан. Раивта Ана+харс (харз) дæр. Дзауы партийы нымæрдар Цыхуырбаты Алыксандры фыд хуынди Харз+еп.
Иу дзырдæй, мæ сæйраг зæгъинаг ранымадтон: фæнды мæ, цæмæй ирон фæсивæдæй зонад-иртасæн куыстæн йæ цард нывонд æрхæссын чи сфæнд кæна, уыдон Зонды ахсджиаг бынат ахса иу миниуæг - уды ныфсхастдзинад - зонадон рæстдзинад агурын æмæ ссарынмæ!
Ахæм миниуæг кæй зонд æмæ зæрдæйæн уа, уый æнæмæнг райхалдзæн йæ уды номыл исты ахсджиаг сусæгдзинад, цы зонады бындурты зила рæстдзинад, æцæгдзинад агурæг, уым.
Ахæм кæстæртæн, мæнæ Пæррæстаты Эльдæйæ райдайгæйæ, мæн, зæронд лæджы, фæнды зæгъын: рæствæндаг ут! Уæ балцы зынвæндæгтьл ныфс-хастæй цæут, номдзыд ахуыр лæгтæ уæ рацæуæнт.
НАФИ