Nog adres

Президент Тыбылты Леониды Ныстуан Ирыстоны адæммæ æмæ Парламентмæ

Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Тыбылты Леониды Ныстуан РХИ-йы адæммæ æмæ Парламентмæ

Фарн уæм бадзурæд, мæ зынаргъ æмбæстæгтæ!
Республикæ Хуссар Ирыстоны Парламенты цытджын депутаттæ!
Цытджын æмбæстæгтæ!

Мæнæн æхсызгон у сымахимæ, адæмы минæвæрттимæ фембæлын, кæцы мæныл баууæндыд паддзахадæн разамынд кæнын, адæм, кæцы сæ Сæйраг Закъонмæ гæсгæ сты суверенитетхæсджытæ æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны хицауиуæгады иунæг гуырæн.
Республикæ Хуссар Ирыстоны Президенты æххæстбартæ æххæст кæнгæйæ, кæцытæ бæлвырд сты Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституцийы, сидын сымахмæ ахæм Ныстуанимæ.
Цæуы 2016 азы дыккаг мæй. Мах бацыдыстæм паддзахадон арæзтады фæндагыл æмæ нæ дарддæры рæзтæн фидар экономикон базæ саразыны радон этапмæ. Ацы фæндагыл мах — Хуссар Ирыстоны паддзахадон хицауиуæгады æппæт æртæ къабазы, цæуæм æмвæндæй, нæ иумæйаг архайд, мах чи сæвзæрста, уыцы адæмимæ æмразыкæнгæйæ, кæцыйæн мах хæс у лæггад кæнын æмæ кæцыйæн мах хъуамæ дæттæм хыгъд. Куыд бæстæйы Президент, афтæ æз кæддæриддæр мæ зæрдыл дарын уыцы бæрндзинады æмвæзад, кæцыйы хæссын Конституцимæ гæсгæ. Тоталитаризмы ныхмæлæууæг æмæ куысты коллегиалон формæтæ æмæ методты фæдфæ-дылон фарсхæцæг уæвгæйæ, æз уыимæ иумæ курæг дæн, цæмæй уæ зæрдыл дарат, æрмæстдæр Президент кæй у паддзахады сæргълæууæг æмæ кæй хæссы, йæ бæрны йын кæй бакодтой, уыцы бæстæйы æмæ йæ чи сæвзæрста, уыцы адæмы тыххæй æххæст бæрндзинад. Уымæ гæсгæ сидын Парламенты разамынад æмæ депутаттæм, цæмæй ра-хизæм куысты конструктивондæр форматмæ ахсджиагдæр паддзахадон фарстатæ скъуыддзаг кæнгæйæ.

Цытджын бæрзонд æмбырд! Нæ бæстæйы паддзахадон арæзтады æмæ экономикон рæзты ног ахсджиаг хæстæ скъуыддзаг кæнынмæ æрæвналгæйæ, æз хъуыды кæнын, ис, ивгъуыд азы мах цы фæндагыл рацыдыстæм, уымæн иумæйаг фæстиуджытæ саразыны æнæмæнгхъæуындзинад, объективон аргъ скæнын хъæуы къухыбафтгæ æнтыстытæн, критикон анализ саразын хъæуы, бынат кæмæн уыдис, уыцы цухдзинæдтæ æмæ згъуыдтæн, ноджы ма иу хатт æруынаффæ кæнæм ацы азæн нæ плæнт-тыл.
2015 аз махæн йедзаг уыд, куыд ног æнтыстыты циндзинадæй, афтæ бынат кæмæн уы-дис, уыцы цухдзинæдтæ æмæ згъуыдты хъыгдзинадæй дæр. Мах цытджын æгъдауæй нысан кодтам нæ паддзахаддзинады 25 азы бон, Стыр Фыдыбæстæйон хæсты советон адæмы Уæ-лахизы 70 азы бон. 9 майы Республикæйы столицæйы Театралон фæзуаты «Æнæмæлгæ полчы» рæнхъыты рацыдысты 4000 адæймаджы бæрц, сæ фыдтæ æмæ уыдоны фыдты — хæсты хайадисджыты портреттимæ. Æнусы цыппæрæм хай сæххæст Хуссар Ирыстоны парламентаризмы историйыл. 2015 азы республикæйы æхсæнад уæрæх банысан кодта зонадон ирзонынады патриарх Джусойты Нафийы æмæ нæ паддзахады бындурæвæрджытæй сæ иу, стыр политикон æмæ æхсæнадон архайæг Гасситы Знауыры райгуырды 90 азы бон. Æмæ, æппынфæстаг, ивгъуыд азы 18 марты Мæскуыйы уæлдæр æмвæзадыл къухтæ фыст æрцыдысты Уæрæсейы Федераци æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны ’хсæн Æмцæдисад æмæ интеграцийы фæдыл бадзырдыл, кæцыйæн махæн ис хъыс-мæтхæссæн нысаниуæг.
Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Тыбылты Леониды Ныстуан РХИ-йы адæммæ æмæ ПарламентмæИвгъуыд азы иумиаг æнтыстыл æз нымайын Хуссар Ирыстоны бирæ хъизæмæрттæ бавзарæг зæххыл сабырад бахъахъхъæнын æмæ æрфидар кæнын.
Нæ адæмæй хуыздæр чи зоны сабырадæн аргъ, адæймаджы цардæн аргъ, кæцы бафæ-рæзта цалдæр хæсты хъизæмæрттæн. Мах дарддæр дæр не ’мцæдисон Уæрæсеимæ иумæ æппæт дæр араздзыстæм нæ бæстæйы сабырад æмæ æдасдзинад бахъахъхъæныны фæдыл.
Республикæ Хуссар Ирыстоны æддагон политикæйы хæстæ бæлвырд цæуынц йæ национ æмæ паддзахадон интерестæй. Уый, фыццаджыдæр, у фидар сабырад æмæ æдасдзинад, социалон-экономикон рæзт сифтонг кæнын, иууон алайнаг национ тыгъдад сфидар кæнын, историон цивилизацион иумиагдзинад бахъахъхъæнын æмæ Уæрæсеимæ ахастытæ фидардæр кæнын, нæ бæстæйы дунеон позицитæ фидардæр кæнын.
Райгондæй банысан кæн-дзынæн, национ æмæ паддзахадон интерестæ реализаци кæныны фæдыл мах кæй æнцой кæнæм нæ сæйраг стратегион партнер — Уæрæсейы Федерацийы ’рдыгæй æмбарынад æмæ æххуысыл. Æмæ æнæнхъæлæджы нæу, политикон æгъдауæй нæ бæстæйы æдасдзинады æмæ социалон-экономикон рæзты хæсты æппæт комплекс æвдыст кæй æрцыд Республикæ Хуссар Ирыстон æмæ Уæрæсейы Федерацийы ’хсæн Æмцæдисад æмæ интеграцийы фæдыл бадзырды.
Бадзырды даргърæстæгон перспективæйы арæзт æрцыд Хуссар Ирыстон æмæ Уæрæсейы Федерацийы ’хсæн ахастыты формат, кæцы бæрæг кæны дыууæфарсон ахастыты æввахс характер, хъахъхъæнынады æмæ æдасдзинады иууон тыгъдад саразын. Уый дзурæг у æнгом интеграцийыл, дыууæ паддзахады ’хсæн стыр æууæнкыл. Æнæмæнгхъæуæгыл нымайын бамбарын кæнын, ацы бадзырд кæй нæ ивы, нæ бæстæты ’хсæн уартæ 2008 азы 17 сентябры къухтæ фыст кæуыл æрцыдис, Хæлардзинады, æмгуысткæнынады æмæ кæрæдзийæн æх-хуысы уыцы бадзырды. Уый ничи аивта. Ныры Бадзырд йæ мидисмæ гæсгæ уый кæны дарддæр, Республикæ Хуссар Ирыстон æмæ Уæрæсейы Федерацийы ’хсæн интеграцийы ноджы бæрзонддæр æмвæзад бæлвырддæр кæнгæйæ.
Ныртæккæ куыст цæуы Бадзырд реализаци кæныны фæдыл, куыст цæуы сразыдзинæдтæ æмæ плæнттæ бакусын æмæ сыл къухтæ æрфыссыныл къорд ахсджиаг здæхтыты.
Уыимæ иумæ мах хъуамæ нæ зæрдыл дарæм, нæ бæстæйы ныхмæ ног агрессийы тасдзинад бынтондæр иуварс кæй нæма ’рцыд. О, 25 азы дæргъы мах хъахъхъæд цæуæм Стыр Уæрæсеимæ æмбæлон бадзырдон хæсты руаджы. Фæлæ мах не стæм, цæрæг кæм нæй, ахæм сакъадах æмæ иуварс нæ лæууæм дунеон геополитикон процесстæй. Бæрæг политикон тыхтæ раздæрау хæцынц Гуырдзыстоны æвварс йæ реваншистон тырнынæдты, уыдоны ’рдыгæй кæрон нæй иууыл ногдæр историйы бæлвырд факттæ фальсификаци кæнынмæ бафæлвæрдтытæн. Ууыл дзурæг у Гаагæйы дунеон уголовон тæрхондоны фæндон, цæмæй райстæуа Гуырдзыстоны хъаст, кæцыйы 2008 азы августы Хуссар Ирыстоны цаутæ, документалон æгъдауæй фидаргонд факттæм нæ кæсгæйæ, фæлварынц се сзыгъуыммæ кæныныл æмæ агрессорæй равдисой Гуырдзыстоны нæ, фæлæ Уæ-рæсейы. Уыимæ ницы дзурынц 100 минæй фылдæр тардгонд ирæтты тыххæй. Ахсджиагыл нымайын дунеон æмæхсæнадæн «гуырдзиаг демократийы» æцæг цæсгом фенын кæнын. Уымæ гæсгæ сидын Парламентмæ æмæ курæг дæн, цæмæй цæттæгæнæн куыст бачындæуа æмæ уый фæстæ Уæрæсейы Федерацийы Паддзахадон Думæмæ æркæсынмæ бавдыст æрцæуа, Гуырдзыстон 1920, 1989-1991 æмæ 2008 азты хуссар-ирыстойнаг адæмы ныхмæ цы геноцид сарæзта, уый банымайыны тыххæй. Уыимæ мах нæ зæрдыл дарæм, 4 азы фæстæ сæдæ азы кæй сæххæст уыдзæн хуссайраг ирæтты геноцидыл.
Нæй гæнæн æмæ мах ма тыхсын кæной Ныгуылæйнаг бæстæты лидерты сарæхуæвæг домæнтæ, цæмæй Уæрæсе аива йæ уынаффæ нæ республикæ банымайыны тыххæй.
Мах тыхсын кæны, иумиагæй сисгæйæ, дунеон уавæр цæхгæр кæй фæвазыгджындæр, Украинæйы, Сирийы, æппæт Æввахс Скæсæны цаутæ, Уæрæсейы арæнтæм НАТО кæй æввахс кæны, нæ хуссайраг сыхæгты антиуæрæсейаг æмæ антиирон хæстон риторикæ дарддæр кæй кæны. Мах иууылдæр нæ хъус дарæм, абон дунейы цы процесстæ цæуынц, уыдонмæ. Хæстон архайдтытæ сытынг сты Æввахс Скæсæны, террористон тасдзинад æнкъардæуы алыран дæр. Нæ хуссайраг сыхаг нæ уадзы йæ милитаристон плантæ æмæ нæ разы кæны тыхæй не спайда кæныны тыххæй сразыдзинадыл къух æрфыссыныл.
Уыцы уавæрты мах ноджы карздæ-рæй æнкъарæм, нæ рагон бæллиц — Стыр Уæрæсеимæ баиу уæвыны æмæ дихгонд ирон адæмы проблемæ аскъуыддзаг кæныны æнæмгхъæуындзинад.
Бæрæг у, æрмæстдæр афтæмæй мах кæй райсдзыстæм даргърæстæгон — дæсгай æмæ сæдæгай азты гарантитæ нæ æдасдзинад æмæ сабырадон рæзтæн.
Уымæ гæсгæ ацы аз мах фæнд кæнæм Уæрæсейы фарсимæ консультацитæ адарддæр кæнын референдум ауа-дзыны фарстайы фæдыл. Фарсты æппæт ахсджиагдзинад æмæ деликатондзинад æмбаргæйæ, æмæ не стратегион партнерæн дунеон аренæйыл вазыг-джындзинæдтæ нæ аразгæйæ, æз нымайын афтæ, æмæ референдум хъуамæ уагъд æрцæуа сæрмагонд формæйы.
Уымæ гæсгæ каст цæуы нæ Конституцийы текстмæ хицæн нормæ бахæссыны тыххæй хъæлæс кæныны фарст, кæцы РХИ-йы Президентæн фадат ратдзæн Уæрæсейы Федерацимæ бахатын ахæм фæндонимæ, цæмæй Хуссар Ирыстон райст æрцæуа Уæрæсейы Федерацийы скондмæ, куыд ног субъект, афтæ.
Афтæмæй мах райсдзыстæм фидар конституцион бындуртæ, цæмæй фарст æвæрд æрцæуа Уæрæсейы скондмæ бацæуыны тыххæй æмæ уыимæ уæрæсейаг фарсы нæ хæсджын кæндзыстæм, цæмæй уайтагъд мадзæлттæ райсой нæ референдумы фæстиу-джыты фæдыл. Дарддæр уæрæсейаг фарсы разыйæ махæн фадат уыдзæн æвæстиатæй Уæрæсейы скондмæ бацæуыны тыххæй бацæуыны инициативæимæ ралæууын.
Цы загъдæуыд, уымæ гæсгæ ма мах хъæуы нæ паддзахаддзинад фидардæр кæнын дæр, йæ арæнты æнæфехалындзинад ифтонг кæнын. Уымæ гæсгæ æнæмæнгхъæуæгыл нымайын арæны сæрты хизыны системæ æрбæстон кæнын. Æнхъæлмæ кæсын æмразыгонд æмæ конкретон фæндæттæм республикæйы æмбæлон службæтæй.
Афтæ ма фæсарæйнаг партнертимæ æндæр æмæ æндæр бæрцæй контакттæ чи аразынц, РХИ-йы уыцы министрадтæ æмæ ведомствотæн зæгъын ахæм фæндон, цæмæй куыст активондæр кæной нæ традицион партнертæ Абхаз, Приднестровье, Хæххон Къарабах, Уæрæсейы Федерацийы субъекттæ æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, æфсымæрон Цæгат Ирыстон-Аланиимæ хæларадон бастдзинæдтæ фидардæр кæныны фæдыл. Базарадон-экономикон æмæ культурон бастдзинæдты ахсджиагдзинад махæн у сæйраг æмæ сæ дарддæры рæзты фадаттæ ис.
Сидын республикæйы дипломатон минæварадтæм, цæмæй архайой ног экономикон партнертæ агурыныл, инвестортæ æрбакæныныл, фыццаджыдæр, ирон диаспорæйы минæвæрттæй. Диаспорæ кæддæриддæр уыд зынгæ фактор æдзухон бастдзинæдтæ сын ис сæ Фыдыбæстæимæ, зæрдæбынæй йыл тыхсгæйæ æмæ æппæт амæлттæй уымæн æххуыс кæнгæйæ. Информацион технологиты æнусы, кæцытæ дæрддзæг къаддæр кæнынц сæдæгай, мингай километртæ, æдзух кæрæдзийы хабæрттимæ зонгæ кæнын ссис царды нормæ æмæ уый аразы ног фадæттæ нæ алы æмбæстаджы хайадистæн бæстæйы хъуыддæгты, райгуырæн бæстæйæ цасфæнды дард ма уа, уæддæр. Диаспорæйы минæ-вæртты куыст фæактивондæр кæнын, уыдоны Фыдыбæстæйы хæрзиуæгон хъуыддæгтæм бакæ-нын у нæ æддагполитикон ведомствойы куысты ахсджиаг хай.
Цытджын коллегæтæ, æмбæстæгтæ! 2008 азы октябрæй уагъд цæуынц Фæскавказы æдасдзинад æмæ стабилондзинады фæдыл Женевæйы дунеон дискусситæ. Гуырдзыстоны ми-нæвæрттæ Женевæйы фембæлдтыты æппæт амæлттæй фæлварынц, цæмæй иуварс алæууой тыхæй не спайда кæныны тыххæй юридикон æгъдауæй хæсджын чи кæнынц, ахæм бадзырдтыл къухтæ æрфыссынæй. Дискусситы Хуссар Ирыстон, Абхаз æмæ Уæрæсейы адресыл абсурдон азымтæ кæнгæйæ. Гуырдзыстон ницæуыл нымайы лигъ-дæтты фарстыл уынаффæ кæнын, политизаци йæ кæнгæйæ, æрвылаз дæр ИНО-йы Генералон Ассамблеямæ радон резалюци бахæсгæйæ, кæцыйæн хъарынц проблемæйы бынтондæр зыгъуыммæ трактовкæ.
Фæлæ уæддæр мах стыр нысаниуæг дæттæм Женевæйы форматæн, кæцы фæзуат сарæзта дунеон æмвæзадыл проблемæйыл уынаффæ кæнынæн æмæ фадат радта аргументон æгъдауæй нæ позици æмбарын кæнынæн, алыгъуызон инциденттыл дзурынæн, махæн ахæм ахсджиаг фарстытæ æрæвæрын, куыд гуырдзиаг ахæстæттæй РХИ-йы æмбæстæгты ссæрибар кæнын æмæ æбæрæгæй сæфт æмбæстæгты агурын.
Бирæ рæстæджы дæргъы нæ ныхмæлæуджытæ титаникон пропагандистон тыхтæ хардз кæнынц, цæмæй дунеон æмæхсæнадмæ сæвзæра згъуыммæ стереотиптæ Хуссар Ирыстонмæ ахасты. Уыцы стереотиптæ асæттын, нæ бæстæйы адекватонæй, позитивонæй разынын кæнын у ахсджиаг хæс, æддагполитикон фадыджы чи кусынц, æппæт нæ уыцы ведомствотæн.
Республикæйы æдасдзинад сифтонг кæныны, нæ Гарзджын тыхты хъысмæты темæйы алыварс фæстаг рæстæджы цæуынц алыгъуызон дам-думтæ, сæ алыварс чидæртæ барæй уавæр карздæр кæнынц. Æвæццæгæн, хъæуы зæгъын ацы фарсты фæдыл.
Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституцион фæткмæ æнæфæхилындзинад, йæ суверенитет, паддзахадон æмæ территориалон æнæхъæндзинад, йæ Гарзджын тыхты хъахъхъæнынхъомдзинад сифтонг кæнын — æппæт уыцы фарстытæ мах хæссæм паддзахады на-ционалон интерестæм æмæ паддзахиуæгады æнæдызæрдыг приоритетмæ. Хъахъхъæнынады стратегион нысан та бæрæг кæнæм бæстæйы сабыр æмæ динамикон социалон-экономикон рæзтæй, йæ æдасдзинад сифтонг кæнынæн уавæртæ саразынæй.
Республикæ Хуссар Ирыстоны хъахъхъæнынады нысæнттæ къухты бафтын кæнын æххæст цæуы æфсæддон политикæ реализаци кæныны фæлгæтты, уыцы нымæцы Уæрæсейы Федерациимæ раздæр къухтæ фыст кæуыл æрцыдысты, уыцы дыууæфарсон дунеон бадзырдты бындурыл.
Ныртæккæ цæттæ цæуы Уæрæсейы Федерацийы Гарзджын тыхты скондмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны гарзджын тыхты хицæн дæлхæйтты бакæныны тыххæй уæлæмхас сразыдзинады проект, бæрæг цæуы сæ архайды, пайда сæ кæныны æмæ ифтонг кæныны фæтк. Мах нымайæм афтæ, æмæ республикæ æмæ йæ адæм хъуамæ фидар хъахъ-хъæд цæуой æддагон агрессийы тасдзинадæй. 2008 азы августы цаутæн объективон анализ ирдæй æвдисы, æнæмæнгхъæуæг кæй у, цæмæй республикæйæн уа, уадз, чысылнымæц дæр уæт, фæлæ национхæстон баиугæндтæ, арæхстджын, мобилон, хорз хотыхджын, хæххон уавæрты æмæ цæрæн бынæтты уавæрты хæстон архайдтытæ эффективонæй æххæст кæнынæн профессионалон æгъдауæй цæттæ чи уой. Ахæм структурæйæн йæ бон хъуамæ уа хæстон хæстæ скъуыддзаг кæнын, зынгæ тыхтæ æмæ уæрæхмасштабон хæстон архайдтытæ райтынг кæнын, уыимæ ма аккаг ныхкъуырд радтын диверсион-террористон акттæн æмæ провокацитæн, Уæрæсейы Федераци йæ Гарзджын тыхтæй куыд не спайда кæна, афтæ.
Зæрдыл лæууын кæнын, РХИ-йы Президент Республикæйы Парламентмæ кæй арвыста сидт, сразыдзинады проектыл æруынаффæ кæныны æнæмæнгхъæуындзинады тыххæй, æппæт депутатты хайадистæй. Æнхъæлмæ кæсæм ацы фарсты фæдыл Парламенты рекомендацитæм. Афтæ ма зæрдыл лæууын кæнын, 2012 азы растдæр нæ куырдиат-мæ гæсгæ, Уæрæсейы Федерацийы Президент В.В. Путинимæ нæ фембæлды рæстæджы къухтæ кæй бафтыд аивын, нæ размæ чи куыстой, уыдон сæ къухтæ кæуыл æрфыстой, уыцы документы, кæцымæ гæсгæ РХИ-йы Гарзджын тыхтæ зынгæбæрцæй хъуамæ фæкъаддæр уыдаиккой. Уæд махæн нæ къухты бафтыд не ’фсад бахъахъхъæнын. Æмæ абон дæр уагъд цæуы æмбæлон куыст.
Нæ разы цы хæстæ лæууынц, уыдон æнтысгæйæ сæххæст кæнынæй ныфс æвæрæн ис æрмæстдæр канд æддагон нæ, фæлæ мидæггагон æдасдзинады уавæрты рæстæджы. Абон махæн нæ бон у фидарæй зæгъын, ивгъуыдмæ кæй ацыдысты уыцы тар рæстæджытæ, мах куы цардыстæм криминалы сытынгдзинады уавæрты, хисæрмагонд инициативæ, амалиуæгад æмæ бизнес райтынг кæнын баст уыдысты зынгæ тасдзинадимæ. Уый у махæн нæ иумиаг уæлахиз, кæд æмæ хауы бæстæйы барадхъахъхъæнæг органты комкоммæ компетенцимæ, уæддæр.
Барадхъахъхъæнæг органтыл дзургæйæ, мæ бон нæу ма зæгъон, æрæджы чи фæмард, республикæйы уыцы Генералон прокурор Цгъойты Мерабы стыр ролы тыххæй. Уый æцæгæйдæр у, нæ бæстæйæн баххæстгæнæн кæмæн нæй, ахæм зиан. Мераб Ильяйы рухс номæн кад кæнгæйæ, мæн ныфс ис, йæ коллегæтæ кæй дарддæр кæндзысты криминалы ныхмæ æнæкомпромиссон тох.
Барадхъахъхъæнæг службæтæ хауынц æхсæнадон царды ахæм къабазмæ, кæцыйы æнтысгæ куыстæй бирæбæрцæй æвдисы æхсæнады цард, æн-æниздзинад æмæ фæрныгад. Махæй алчидæр хъуамæ йæ зæрдыл дара, мидхъуыддæгты органты, прокуратурæйы, тæрхондонон органты куыст алчидæр кæй уыны, республикæйы цæрджыты æрвылбон дæр хъуыддаг вæййы семæ, аргъ сын кæнынц æхсæнады æнæниз-дзинады тыххæй сæ эффективон куыстмæ гæсгæ.
Тæрхондоны, мидхъуыддæгты органты, прокуратурæйы æмæ æндæр ты-хон структурæты æмархайдæн ис æвæрццаг фæстиуджытæ, бæстæйы криминогенон уавæр фæхуыздæр кæнынæн ахъаз кæнгæйæ. Статистикæмæ гæсгæ саразгæ фыдракæндты, уæлдайдæр та уæззау хуызы фыдракæндты бæрæггæнæнтæ ныллæгдæр кæнынц. Уыимæ мæ бон нæу æмæ ма банысан кæнон барадхъахъхъæнджыты куысты лæмæгъ куысты фæрстæ дæр. Уый фыццаг рады хауы барадхалынæдты æмæ фыдракæндтæ ма æруадзыны фæдыл фаг профилактикон куыст кæй нæ цæуы, уымæ. РХИ-йы Мидхъуыддæгты минист-рады куысты фыццаградон хæстæй иу у наркотикон фæрæзтæ æнæзакъонæй æрзылды æмæ экономикон фыдракæндты ныхмæ тох фæтыхджындæр кæнын. Фаг эффективонæй пайдагонд нæ цæуы дзыллон информацийы фæрæзты æндæвдад, æмбæстагон æхсæнады институттимæ, æндæр æхсæнадон организацитимæ æмархайды гæнæнтæ. Республикæйы цæрджыты бындурон уайдзæфтæ хауынц мидхъуыддæгты органты куысты фæндагон змæлды æдасдзинад сифтонг кæныны къабазмæ.
Фæндагон змæлды уагæвæрдтæ чи халы, уыдоны ныхмæ тох æрмæст расыг шофырты бæрндзинадмæ æркæнын æмæ автотранспортон фæрæзтæй номырты райсыныл ма хъуамæ фæуд кæ-на. Æнæмæнгæй дæр фæндвидарæй кæрон скæнын хъæуы уагæвæрдтæ халыны æндæр цаутæн. Уæлдай хъусдард здахын хъæуы тыхон структурæты кусджытæй фæндагон змæлд халджыты ныхмæ бæрндзинад фæкарздæр кæнынмæ. РХИ-йы Мидхъуыддæгты министрады къухдариуæгады хъусдард здахын хъæуы Паддзахадон автоинспекцийы æмæ иумиагæй Мидхъуыддæгты министрады кусджыты сæрмагонд сконды ’хсæн хъомылгæнæн куыст фæтыхджындæр кæныны æнæмæнгхъæуындзинадмæ. Æвæццæгæн, хъæуы æмбæлон контроль сфидар кæнын машинæ скъæрыны бартæ дæттыны тыххæй, автоскъолайы ахуыры гъæд фæбæрзонддæр кæнын. Æмбæрстгонд нæу уый дæр, 9 сахатæй фæстæмæ чи æмæ цæмæн ахицæн кæны светофортæ, Цхинвалы адæм тынг кæм змæлынц, уыцы уынгты.
Ранымад фарстытæ не сты æмбæлон службæты комкоммæ хæс? Ау, паддзахады сæргълæууæг хъуамæ ахæм конкретон хæстæ дæтта уыцы здæхтыты фæдыл. Фылдæр ныфс нæ ис Цхинвалы аппаратон-программон комплекс «Æдас горæт» Цхинвалы ныббиноныг кæнынæй уынгты видеохъусдарды камерæтæ æмæ фиксаци сывæрынимæ.
Банысан кæнын мæ фæнды уый дæр, æмæ къухтæ æрфыссынмæ цæттæ кæй у РХИ-йы Мидхъуыддæты министрад æмæ УФ-йы Мидхъуыддгты министрады ’хсæн сразыдзинад иумиаг информацион-координацион центры тыххæй. Æнхъæлын афтæ, æмæ йыл къухтæ фыст куы æрцæуа, уæд уый фæахъаз уыдзæн республикæйы фыдракæндты ныхмæ дарддæр эффективонæй тох фæбæрзонддæр кæнынæн.
Цытджын хæлæрттæ! Æдасдзинады проблемæтæм мах кæсæм экономикон æндидзынады проблемæтимæ æнæаскъуыйгæ бастдзинады, хæслæвæрдтимæ, кæцытæ нын нæ разы æвæрынц нæ бæстæйы æндидзынады бирæазон процессы кæройнаг этап. Ацы аз æндидзынгæнæн процесс æнтыстджынæй фæуын, ахæм хæслæвæрд ис махæн иумæ. Ма-хæн нæ бон нæу æгæронæй æндидзын кæнын, афон у рæзтмæ, аразынмæ рахизынæн. Мах хæсджын стæм, цæмæй сæххæст кæнæм адæмы ныфсытæ. Уый тыххæй нын ис æнæмæнгхъæуæг уавæртæ. Фыццаг æмæ сæйраг уавæр сты адæм сæхæдæг, нæ куыстуарзаг адæм, кæцытæ æцæг уарзтæй уарзынц сæ бæстæ æмæ тырнынц тагъддæр æй сæндидзын кæнынмæ.
Æндидзынгæнæн процесс æнтыстджынæй фæуыны æндæр ахсджиаг уавæр у, æндидзынад куыд цæуы, ууыл æмбæлон контроль сифтонг кæнын. Сымах куыд зонут, уымæ гæсгæ мах сарæзтам сæрмагонд штаб Инвестицион программæ реализаци куыд цæуы, ууыл контроль кæныны фæдыл, кæцыйæн рабадт вæййы æрвылкъуыри дæр РХИ-йы Президенты кæнæ Хицауады Сæрдары сæрдариуæгадæй. Ахæм контроль нын фадат радта Уæрæсейы рахицæнгонд финансон фæрæзтæй нысанмæздæхтæй пайда кæнынæн. Райгондæй мæ фæнды банысан кæнын, зæгъгæ, фæстаг дыууæ азы Уæрæсейы Федерацийы Нымайæн палатæйы специалисттæ не сбæрæг кодтой Хуссар Ирыстонæн уæлдæрзагъдгонд æххуыс радтыны уавæртæ гуымирæй фехалыны факттæ. Республикæйы æхсæнад хорз зоны, зæгъгæ, фæстаг азты Хуссар Ирыстоны паддзахадон хицауиуæгады æххæстгæнæн органтæ сæ архайды бындуриуæг кæнынц «2030 азмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны социалон-экономикон рæзты стратегийы тыххæй» РХИ-йы Закъоныл æмæ 2015-2017 азты Республикæ Хуссар Ирыстоны социалон-экономикон рæзтæн ахъазгæнæг Инвестицион программæйыл. Ацы бындурæвæрæг документты ахсджиаг бынат ис чысыл æмæ астæуккаг бизнесы рæзтæн, æмбæстæгты сæрмагонд инициативæ æмæ амалиуæгадæн стимул дæттынæн. Инвестицион программæйы фæлгæтты 2016 азы экономикæйы реалон секторы рæзты проекттæн паддзахадон финанскæнынадæн æрвыст цæуынц æхцайы фæрæзтæ 533 милуан сомы. Уый хъуамæ хорз уавæртæ сифтонг кæна бизнес-æхсæнады рæзтæн æмæ республикæмæ инвестициты æрбацыд фæбæрзонддæр кæнынæн. Ацы нысæнттæн нæ уæрæсейаг партнертæ сарæзтой Инвестицон агентад, кæцыйæ цымыдисгæнæг инвестортæн сæ бон суыдзæн кредитон фæрæзтæ исын азы 10% фидгæйæ. Уыи-мæ приоритет лæвæрд цæудзæн уыцы проекттæн, кæцытæ здæхт сты хъæу-уонхæдзарадон продукци ногæй бакусыны фæдыл куыстуæттæ сорганизаци кæ-нынмæ æмæ бынæттон хомысы бындурыл продукци уадзынмæ.
Ныртæккæ хицауады æркæсынмæ ис æхсæз ахæм проекты. Ныридæгæн дзы иу хорзыл нымад æрцыд. Уый хауы Цхинвалы фыдызгъæлкуыстгæнæн комплекс саразыны фæдыл «Евродон»-ы компанийы къордмæ. Дыккаг проект у æхсыр-товарон фермæ Знауыры районы Аунеуы хъæуы, æртыккаг хауы 67 гектары фæзуатыл интенсивон дыргъдæттæ ныккалынмæ æфснайæн инфраструктурæимæ, цыран цæудзæн 3500 тоннæйы дыргътæ æмæ æфснайæны нырыккон уавæртимæ. Уæлдай банысан кæнын мæ фæнды ахæм проект, куыд Дзауы районы Къодибыны хъæуы бальнеологон хосгæнæндоны арæзтад. Мах нæ зæрдыл дарæм уый, æмæ ам раздæр дæр кæй уыд хосгæнæндон, фæлæ куыдфæстагмæ æдзæллаг уавæрмæ æрцыд. Æмæ мæнæ ныр æвзонг энтузиастты къорды тыхтæй уым арæзт цæуы ног нырыккон комплекс «Нагутни»-йы донæйхосгæнæндоны аналог-тæм гæсгæ. Уым куыстытæ æххæст æрцыдысты 60%. Ныртæккæ бадзырдтæ уагъд цæуынц Инвестагентадимæ проекты кæронмæ сфинанс кæныны тыххæй. Мах хъуамæ алыварсонæй æххуыс кæнæм ахæм инициативон адæймæгтæн. Æндæр проект, кæцы йæхимæ здахы республикæйы æхсæнады хъусдард, у базальт ногæй бакусыны организаци. Бæрæг у уый, æмæ ацы æрмæг хъæуæг кæй у сæудæджерады. Банысан кæндзæн, ацы проект нымад цæуы инновационыл.
Æхсызгонæй мæ фæнды банысан кæ-нын, махмæ дæр фердæхтджын адæй-мæгтæ активондæрæй кæй æвдисынц сæ инициативæ, чысыл æмæ астæуккаг бизнес цадæггай ахсы бæстæйы æхсæнадон-экономикон царды уæлдай фидардæр позицитæ. Фæстаг азты фылдæр адæмы фæнды, цæмæй сын уа сæхи хъуыддаг. Уый афтæ дæр хъуамæ уа. Мах уым уынæм даргъæмгъуыдон перспективæйы республикæйы экономикæйы бындур. Уый хынцгæйæ, мах араздзыстæм хæрзвадат уавæртæ бизнесы рæзты тыххæй. Фаг у банысан кæнын, зæгъгæ, 2015 азы регистраци æрцыдысты уый размæ азимæ абаргæйæ 7,5% фылдæр хъалонфидджытæ. 17% фæфылдæр хъалонты æмбырд. Махмæ бакуыст æрцыд РХИ-йы ног кодекс, цыран хынцыд сты специалон хъалонты режимтæ, кæцытæ хуымæтæгдæр кæнынц хъалонæвæрд, зæгъæм, хъæууонхæдзарады продукци уадзджытæн. Уыимæ иумæ, æз нымайын, зæгъгæ, нæ хъалонты органтæ сæ архайдæй æххæстæй не ’ххæссынц республикæйы хъалонæвæрды ба-зæйыл. Раздæрау махмæ ис хисæрмагонд фæрæзты хыгъдæй бюджеты æфтиæгты хай баххæст кæныны резервтæ. Цæмæннæ хъуамæ дæттæм стимул бынæттон продукци уадзæгæн, зæгъæм уыцы минералон дон, æндæр рæттæй йæ стыр бæрцтæй цæмæн хъуамæ ласæм уый бæсты? Бынтондæр æмбæрстгонд нæу, сæхи хæлцадон пункттæ кæмæн ис, уыцы ахуыргæнæн æмæ хосгæнæн уагдæттæ æмæ æндæр структурæтæм цæ-мæн ласынц дыргъты дæттæ, уыдон цæ-мæй арæзт сты уый нæ зонгæйæ æмæ стыр æргътыл, æмæ нæ консервтæара-зæн заводы экологион æгъдауæй сыгъдæг æмæ аслам продукци та хъæуæг нæу? Хъуыды кæнын, ацы фарстытæм цымыдисдзинад кæй равдисдзысты æмбæлон службæтæ. Республикæйы хъалонты службæтæ æппынфæстагмæ, хъуамæ бамбарой æхсæнады сæ бынат æмæ роль! Гæнæн ис æмæ нæ абхазаг коллегæтæй куысты фæлтæрддзинад райсынæн уа йæхи хъуыды? Не ’нкъардæуы хъалонты æмæ фиддонты фæдыл комитеты æмæ РХИ-йы Экономикон рæзты министрады æнгом иумиаг æмархайд сæрмагонд инициативæ æмæ амалиуæгады стимул кæныны хайы.
Республикæйы экономикæ æндидзынады æмæ дарддæры рæзты хæстæ æвæрынц бæрзонд домæнтæ бæстæйы бангон секторы раз, цыран рæзты здæхтыты приоритетондæртæй сæ иу у чысыл æмæ астæуккаг бизнесæн æххуыс кæныны фæдыл проекттæ финанскæныны тыххæй кредитон организациты хайадист.
Ныртæккæ Хуссар Ирыстоны бангон секторы æвдисынц РХИ-йы Национ банг, гом акционерон æхсæнад «Акционерон Æфснайæн банг» æмæ ООО «Дунеон хыгъдон банг». Нæ бæстæйы чысыл амалиуæгады субъекттæн кредиттæ дæтты, сæйраджыдæр, Национ банг, æмæ цæрджыты фæлхасгæнæг кредиттæ та — Ак-ционерон Æфснайæн æмæ Дунеон хыгъдон бангтæ.
Уæлдæрзагъдгонд бангты эффективон архайд баст у Хуссар Ирыстоны чысыл æмæ астæуккаг бизнесы рæзтимæ. Абон махæн æнцон нæу республикæйы бангтæм бæрзонд домындзинæдтæ бавдисын, раздæры къухдариуæггæнджытæй сын цы уæззау бынтæ баззадысты, уый хынцгæйæ. Уыимæ иумæ, мæ бахъуыд комкоммæ зæгъын, зæгъгæ, индивидуалон амалиуггæнджытæй бирæтæн бангон кредиттæ райсын практиконæй сæ бон нæу, куыд бангтæн сæхи сæрмагонд фæрæзты къуындæгдзинады, афтæ кредиты бæрзонд проценты тыххæй дæр. Уымæ гæсгæ æз дзурын республикæйы бангты къухдариуæггæнджытæм, цæмæй ноджыдæр иу хатт лæмбынæг сахуыр кæной, цы кредиттæ дæттынц, уыдоны проценттæ фæкъаддæр кæныны гæнæнтæ. Уый сараздзæн хæрзвадат уа-вæртæ чысыл æмæ астæуккаг бизнесы стимулæн æмæ иумиагæй нæ бæстæйы экономикæйы рæзтæн. Паддзахады æмæ банг-регуляторы фыццаградон хæс у республикæйы цæрджыты амалиугадон архайдæн æххуыс кæнын аслам кредитон фæрæзтæй.
2015-2017 азты Инвестпрограммæ реализаци кæныны фæлгæтты мах хъæуы 38 проекты среализаци кæнын, кæцыты нымæцы сты республикæйы горæты æмæ районты социалон-нысаниуæджы объектты арæзтад. Ацы нысæнттæн хицæн цæуы 9,12 миллиард сомы. Æмæ кæд нырма æрмæстдæр иу аз рацыд æртæазон Инвестпрограммæйæ, уæддæр махæн нæ бон у йæ реализацийæ æн-къаргæ фæстиуджытæ банысан кæнын. Аивгъуыйгæ азы Цхинвалы хæрзарæзт æрцыдысты горæты авд централон уынджы, республикæйы горæтты æмæ районты эксплуатацимæ лæвæрд æрцыдысты скъолайы æмæ скъолайы агъом-мæйы уагдæттæ. Ног арæзтад æмæ æндидзынгæнæн процесстæ уагъд цыдысты дæрддаг Ленингоры æмæ Къуайсайы. Ацы аз фæнд кæнæм эксплуатацимæ Цхинвалы ног дзулфыцæн куыстуаты ног бæстыхай эксплуатацимæ радтын. Куыстуаты план кæнæм ног ифтонггæрзтæй сифтонг кæнын, кæцы фадат ратдзæн куыстуаты бæрæг куысты ахадындзинад æмæ рауадзгæ продукцийы гъæд фæбæрзонддæр кæнын, афтæ ма йын йæ ассортимент фæфылдæр кæнын.
2015 азы нысангонд æрцыд сæудæ-джерадон продукцийы гуырахсты æмæ сæудæджерадон характеры лæггæдты рæзт. Фаг у банысан кæнын, зæгъгæ, БТК-4-йы азы хатдзæгтæм гæсгæ ацы бæрæггæнæн фæфылдæр 2,6 хатты, дыууæ хатты сырæзтысты арæзтадон æрмæджыты рауагъды бæрæггæнæнтæ, æмæ 123% та — дзулфыцæн сæудæджерады продукцийы рауагъд. Заводтæ «Электровибромашина» æмæ «Эмальпровод» хайгай сæ профилтæ фæивыны фæстæ æр-бæстон кодтой продукцийы рауагъд, кæцы хъæуæг у æрмæст нæ республикæйы нæ, фæлæ ма æддагон базары дæр.
Хуссар Ирыстоны социалон-экономикон рæзты темптæ фæтагъддæр кæныны тыххæй æнæмæнгхъæуæг у сæудæджерад рæзын кæнын, конкурентон продукци уадзын, кæцы хъæуæг уа æддагон базары, уыимæ фадгуыты мультпликативон эффект хынцгæйæ. Чи ныддаргъ, уыцы мидцоппайы сæрты ахизын махæн баххуыс кæндзæн нырыккон ифтонггæрзтæй, технологитæй пайда кæнгæйæ кондадты рæзт, кæцытæ бындуриуæг кæнынц бынæттон хомысы ресурстыл. Номхуындæй, уымæн йæ бон у сифтонг кæнын перспективæйы экономикон рæзт. РХИ-йы Хицауадæн мæ фæнды зæгъын, цæмæй тагъддæр æркæсой Цхинвалы хъæдкуысты комбинаты бизнес-проекттæм, ногæй бакусыны комплекс «Æлутон-Хуссар Ирыстон», мæ Бæгъиаты суары завод æмæ æндæртæм.
Æрхæсгæ фарстытæ хынцгæйæ, кæ-цытæ ахъаз кæнынц нæ экономикæйы рæзтæн, мах бæрæг кæнæм бæстæйы экономикон рæзты сæйраг здæхтытæ. Уыдонæй сæ сæйрагдæртæ сты:
Гидроэлектроэнергетикæ. РХИ-йы сæудæджерадон куыстуæтты куысты рентабелондзинад фæбæрзонддæр кæнын æмæ энергетикон æдасдзинады рæзты нысанæн æмæ «Чысыл Леуахи æмæ Стыр Леуахийы цæугæдæттыл гидрогенерацийы объектты арæзтады тыххæй» 2015 азы 12-æм ноябры РХИ-йы Президенты Барамындмæ гæсгæ план кæнæм æмбæлон инвестицион проекты реализаци. Уым ис Зонкъары ГЭС-ы комплексон арæзтад, Чысыл Леуахийы цæугæдоныл 6,4 МВТ хъомысадимæ æмæ Стыр Леуахийы цæугæдоны чысыл электростанцты каскады комплексон арæзтад. Электроэнергийы хисæрмагонд ратæдзæнтæ нæм кæй ис, уымæ гæсгæ Хуссар Ирыстон аслам электроэнергийæ сифтонг кæндзæн бæстæйы экономикæйы æмæ цæрджыты, стимул ратдзæн къорд ног кондадтæ сорганизаци кæнынæн. Уый фадат ратдзæн чысыл æмæ астæуккаг куыстуæттæн хæрдзтæ фæныллæгдæр кæнынæн, ног куысты бынæттæ саразынæн. Курæг дæн РХИ-йы Хицауадæй, цæмæй æдзухон контролмæ райса ацы проекты реализаци.
Карьерты архайд. Уый у бирæварсон æмæ риссаг темæ, фæлæ ацы сферæйы хъуамæ æркæнæм æмбæлон фæткмæ. Мах æнæархайды ахаст дарæм уымæ, æмæ республикæйы цæугæ-дæтты донбылгæрæтты фактон æгъдауæй кæй бацахстой хицæн фердæхтджын адæймæгтæ. Уыдон æнæ контролæй исынц инертон æрмæджытæ, иуæй-иу хатт уымæй бæстæйы экологийæн зиан æрхæссгæйæ. Фæлæ цымыдисон у уый, ацы карьерты хицæуттæ æмгуыст кæнынц РХИ-йы æрдзхъахъхъæныны комитетимæ æмæ сæ архайдæй цахæм фæрæзтæ цæуы республикæйы бюджетмæ? Серьезонæй æркæсын хъæуы карьер-тæм нæ ахастмæ, паддзахады æмæ раст амалиуæггæнæджы интерестæм гæсгæ сын сæ функци саразын хъæуы закъон-мæ гæсгæ. Цæмæдæр гæсгæ уыдон нæ кусынц пайдайы къахæггæгты гуырæн бынæтты бакусыны идеяйыл, кæцыты зынгæ хай фаг ахуыр нæ цæуынц сæудæджерады сæ спайда кæныны тыххæй. Уыцы аххосагмæ гæсгæ махмæ арæзтадон æрмæджыты рæзт у лæмæгъ. Уыимæ, Хуссар Ирыстоны фæкъуындæггонд территоримæ нæ кæсгæйæ, сæ рауадзыны тыххæй ис хомысы зынгæ фæсауæрцтæ.
Нуазыны æмæ минералон дæттæ уадзын. Фæстаг азты дунейы гъæдджын нуазыны æмæ минералон дон тынгæй-тынгдæр агурынц. Къорд бæстæты дон у паддзахадон къазнæ баххæст кæныны серьезон гуырæн. Нæ бæстæйы сæудæджерады ацы фадыджы рæзтæн ис æппæт æнæмæнгхъæуæг уавæртæ. Хъæуы æрмæст фердæхтдзинад.
Хъæуы æрмæст фердæхтдзинад. Уырны мæ, хæрдзтæ, кæцытæ баст сты сæудæджерадонæй дон уадзыны лицензи кæнын, сертификаци æмæ æндæр статьятæ сорганизаци кæнын раст менеджментмæ гæсгæ сæ хæрдзтæ кæй бам-бæрздзысты. Паддзахад хъуамæ алыварсонæй æххуыс кæна ацы сферæйы инициативæйæн, цæмæй æхцатæ ма атæдзой цæугæдонмæ.
Индустриализацийы плæнттæ куыстгонд цæуынц архайды æндæр здæхтытæн зиан ма æрхæсгæйæ. Зæгъæм, мах дарддæр кæнæм цæрæнуаты арæзтады программæ реализаци кæныны процесс. Ацы аз кæронмæ фæуыдзæн Октябры уынджы кæрон дыууæ фарастуæладзыгон хæдзары реконструкци æмæ Хъайтарты уынджы райдайдзæн микрорайоны арæзтад фондз цыппаруæладзыгон хæдзарæй. Ноджы ма иу цæрæн микрорайоны арæзтад райдайдзæн Гаглойы фырты уынджы кæрон.
Ацы аз нæ бæстæйы царды æрцæудзæн нысаниуæгджын цау — эксплуатацимæ лæвæрд æрцæудзæн Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон драмон театры ног бæстыхай. Республикæйы æхсæнад цымыдисæй кæсы ацы объекты арæзтадмæ. Уыцы иурæстæджы ре-конструкци æрцæудзæн бæстыхайы цур сквер. Мах ма æрæвналдзыстæм Цхинвалы Мæскуыйы уынджы егъау университетон комплексы арæзтадмæ.
Мах хъуамæ нæ тыхтæ радтæм нæ адæмы царды уавæртæ фæбæрзонддæр кæныны здæхтмæ. РХИ-йы Экономикон рæзты министрады фыццаградон хæсыл æз нымайын æндæр ведомствотимæ раст, алыварсонæй бындуриуæгджын программæ бакусын, кæцы нæ бæ-рæг æмгъуыдты ракæнид экономикон рæзты æндæр, уæлдай бæрзонддæр æмвæзадмæ.
Æрдзон-климатон уавæртæ махæн фадат дæттынц сæудæджерадон кондад, курортологи æмæ туризм сорганизаци кæнынæн, хъæууон хæдзарады къорд сæйраг къабæзтæ рæзын кæнынæн. Уымæн æмæ, номхуындæй, аграрон сектор уыд æппæт рæстæджыты дæр Хуссар Ирыстоны экономикæйы бындур. Нæ хъæууон хæдзарады кусджытæ фылдæр рахастой хъæууон хæдзарады фадыджы хъæздыг традицитæ, фæнды фосдарды кæнæ зæххы куысты.
Фæлæ, номхуындæй, хъæууон хæдзарад у абон Хуссар Ирыстоны экономикæйы уæлдай проблемондæр фадыг. Фæстаг азты фадыджы бавæрд æрцыд 114 милуан сомы бæрц. Уæ зæрдыл уын лæууын кæнын, Хуссар Ирыстоны хуымгæнæн зæххыты иумиаг фæзуат кæй у 17,5 мин гектары, уыдонæй ивгъуыд аз хуымгонд æрцыд 2 мин гектарæй фыл-дæр, ома, 12,5%. Хъæздыг зæххыты иннæ хайы хуым кæныны бæсты хызтысты фос. Æдзух нæм къаддæр кæны ставд æмæ лыстæгкъах фосы нымæц. Бæрæ-гæй фылдæр кæны мæргътæ æмæ хуыты нымæц.
Æппынфæстагмæ, мах хъæуы зæххытæ паплой кæныны хъуыддаг равзарын! Ам хъæуы æмбæлон фæтк сæвæрын. Æз æнхъæлмæ кæсын оперативон информацимæ, цахæм фæзуæттæ æмæ цы уавæртыл лæвæрд æрцыдысты æмæ кæмæн, афтæ ма уымæй паддзахады бюджетмæ цы æфтиаг бацыд. Мах хъуамæ банымайæм, зæгъгæ, бæстæйы экономикæйы аграрон сектор нырма дæр ис стагнацийы уавæры, уый хынцгæйæ æз сидын сæвзæргæ уавæрæй рахизыны тыххæй иумиаг фæндæгтæ ссарынмæ.
Уымæ гæсгæ фæндон хæссын, цæмæй Республикæ Хуссар Ирыстоны Хицауад лæмбынæгæй æркæса республикæйы хъæууон хæдзарады хъуыддæгты уавæрмæ, цы финансон фæрæзтæ цæуы хицæнгонд, уыдон раст бахынцгæйæ. Æнæмæнгхъæуæг у, цæмæй дыууæ азæй фылдæр куыстгонд чи нæ цæуынц, уыцы зæххы фадгуытæ ист æмæ ногæй уæрст æрцæуой. Хорз уаид, фермерон хæдзарадтæй дарддæр ма хæдзариуæгады æндæр формæтыл дæр хъæууон фæллойгæнджытимæ ауынаффæ кæ-нын. Иу дзырдæй, æнцой бадгæйæ нæй æнхъæлмæ кæсæн, æттейæ нæм исты ивддзинæдтæ æрбацæудзæн, зæгъгæ, уымæ. Куыстмæ æрæвналын хъæуы сфæлдыстадон æгъдауæй, бæстæйы аг-рарон фадыджы цы даргъ æндзыгдзинады æмгъуыд сæвзæрд, уымæй рахизыны сæраппонд агурын æмæ ссарын хъæуы фæндæгтæ. Республикæ Хуссар Ирыстоны Хицауад æмæ Хъæууон хæдзарады министрадмæ æнхъæлмæ кæ-сын конкретон, бындур кæмæн ис, ахæм фæндæттæ æрбадæттынмæ.
Цытджын бæрзонд æмбырд! Мах аразæм социалондзинадмæ здæхт паддзахад. Уый тыххæй мах иу æмæ дыууæ хатт нæ дзырдтам æргом. Нæ адæм ак-каг сты, цæмæй Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституцийы æвдыст чи у, ахæм аккаг цардæй цæра, æмæ мах хæсджын стæм, цæмæй йын уыцы барæй спайда кæныны фадат саразæм. Махæн фидарæй нæ бон зæгъын у, нæ адæмы цардыуаг фæбæрзонддæр кæныны фæндагыл æнæфæиппæрдæй кæй цæуæм. Æмбарæм æй, бюджетон æндыгъдады конкретон уавæрты махæн æнцон нæу уæлæмхас хæрдзтимæ баст проекттæ æххæст кæнын, фæлæ бæстæйы къухдариуæгад агуры уæлæмхас фадæттæ не ’мбæстæгты цард фæхуыздæр кæныны тыххæй. Фыццаджыдæр уый хауы хъæууон цæрджытæм. Уыдон тыххæй арæзт цæуынц ног фæндæгтæ æмæ цалцæг цæуынц, цы фæндæгтæ сæм ис арæзт, уыдон, æвæрд цæуынц хидтæ, электрификацигонд цæуынц цæрæн пункттæ. Мах хорз хъуыды кæнæм Ногхъæуы цæрджыты цинæйдзаг цæсгæмттæ, аслам æрдзон газ сæм куы бахæццæ, уыцы бон. Ис нæм дарддæр дæр республикæйы хъæутæ газæй ифтонг кæныны фæнд.
2016 азы хъæууон цæрджытæн æмæ газæй ифтонг цы хæдзæрттæ не сты, уы-дон цæрджытæн электроэнергийы аргъ фæкъаддæр чындæуыд 2 сомы онг квт/сахатæн. Уый у паддзахадон бюджетæн уæлдай уæз, фæлæ мах уыцы хæрдзтæ кæнæм, уымæн æмæ цæуæм цæрджыты цардыуаг фæхуыздæр кæныны æмæ сæ фæрныгад фæфылдæр кæныны фæндагыл. Уыцы нысаныл кусы бæстæйы комплексон газификацийы хъуыддаг дæр. Куыд зонæм, афтæмæй цæрджыты, социалон фадыджы, сæудæджерадон æмæ хъæууонхæдзарадон кондады газæй сифтонг кæныны хъуыддаг æххæстгонд æрцыд æрмæстдæр Республикæйы сæйраг горæты. Мах фæд-фæдылонæй æххæст кæнæм 2017 азмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны Энергетикæйы рæзт æмæ газæй ифтонг кæныны паддзахадон фадыгон программæ, æмæ уый ратдзæн нæ хъæдтæ хъармкæныны нысанæн куынæг кæнынæй. Куыд зонæм, афтæмæй уыцы аххосæй ныртæккæ лыг цæуы 6, 4 мин кубометры хъæдæрмæг афæдзы дæргъы, уый, хъуыддагон хъæдæрмæджы 1200 кубометры куынæ нымайæм, уæд.
Зынаргъ æмбæлттæ! Хуссар Ирыстоны бюджетон фадыджы кусджытæн сæ фылдæр хай махмæ архайынц ахуырад æмæ зонады системæйы. Æмæ фаг уыдзæн, абон астæуккаг ахуырадон уагдæтты цы мин æмæ æрдæг ахуыргæнæджы кусы намысджынæй, уыдоны кой ракæнын. Уыдон сты нæ интеллигенцийы раззагон къорд, уыдон сты хистæр фæл-тæры зонадон-педагогон æмæхсæнады традицитæ хъахъхъæнджытæ. Хуссар Ирыстоны педагогон фадыджы кусджыты бæрзонд дæсныдзинад фидаргонд æрцыд, ивгъуыд аз цы аттестаци уагъд æрцыд, уый фæстиуджытæм гæсгæ, цыран ахуыргæнджыты 80% разындысты сæ категориты аккаг. Махæн ис æппæт бындуртæ дæр, цæмæй уæм сæрыстыр нæ республикæйы педагогон корпусæй.
Мах хъуамæ не ’ппæт дæр æмбарæм, зæгъгæ, абон республикæйы æрыгон æмбæстæгты æнæхъæн фæлтæр, хæстон фыдазты æмæ æрхъулайы азты куы рахъомыл, уæд æхсæнады уæлдай тынгдæр хъæуы ахуыргæнæджы цæнгты хъару, рæзы хъомылгæнæг æмæ рухстауæджы нысаниуæг. Растдæр ацы уавæр хынцгæйæ, республикæйы къухдариуæгад сæрмагонд хъусдард здахы æхсæнады царды ацы фадыгмæ. Уымæн æвдисæн сты, азæй-азмæ фылдæр чи кæны, ахуырады фæдыл уыцы капиталон хæрдзтæ. Афтæ, 2015 азы Республикæ Хуссар Ирыстоны Паддзахадон бюджеты тыххæй Закъонмæ гæсгæ ахуырады системæйы фæдыл хицæнгонд æрцыд 232 милуан сомы бæрц, Республикæ Хуссар Ирыстоны Хицауады фæсауæрцон фондæй цы 5,6 милуан сомы рахицæн чындæуыд, уый куынæ нымайæм, уæд. Уый радта скъолайон æмæ скъолайы агъоммæйы ахуырадон уагдæтты материалон-техникон базæ æмæ ахуыргæнджыты куысты уавæртæ бæлвырд фæхуыздæр кæныны фадат. Мах чысылгай фылдæр кæнæм ахуыргæнджыты куыстмызд, цæмæй уа Уæрæсейы Цæгат Кавказы федералон окруджы ахуыргæнджыты мызды бæрц. Æппæт уыдæттæ æркод-ой уымæ, æмæ махмæ бæлвырд фæбæрзонддæр ахуыргæнæджы дæсныйады кад. Уый тыххæй фаг уыдзæн, ныртæккæ скъолаты куысты бынæттæм бацæуыны тыххæй ерыстæ уагъд кæй цæуынц, уый кой ракæнын. Фондз азы размæ та махмæ уыдæттæ нæ уыд. Университеты æвзонг рауагъдонтæй бирæтæ абон цæуынц республикæйы ахуырадон уагдæттæм кусынмæ.
Стыр аргъы аккаг у, Республикæ Хуссар Ирыстоны Ахуырад æмæ зонады ми-нистрад æмæ Тыбылты Алыксандры номыл Хуссар Ирыстоны Паддзахадон университет 2015 азы сæ уырыссаг коллегæтимæ бастдзинæдтæ сфидар кæныны сæраппонд цы куыст бакодтой, уый. Уый сæраппонд активонæй спайдагонд æрцыд, 2015 азы 18 марты Республикæ Хуссар Ирыстон æмæ Уæрæсейы Федерацийы æхсæн Æмцæдисад æмæ интеграцийы тыххæй цы бадзырд райстæуыд, уый фадаттæй. Сæрмагондæй, уыцы бадзырды бындурыл нæ министрад сæ уæрæсейаг коллегæтимæ сарæзтой æмæ æххæст кæнынц Республикæ Хуссар Ирыстоны скъолайы агъоммæйы æмæ иумæйаг ахуырады хызæг модернизаци скæныны нывæст. Уымæй дарддæр ма арæзт æрцыд Республикæ Хуссар Ирыстоны ахуырады гъæд фæхуыздæр кæныны æмæ Республикæ Хуссар Ирыстонæн ирон æвзаджы рæзты æмæ уырыссаг æвзаг хуыздæр ахуыр кæныны программæтæ сæххæст кæнынæн ахъазгæнæг мадзæлтты нывæст. Уый æттейæ ма арæзт æрцыд кæрæдзийы æхсæн ахуырады тыххæй бæлвырдгæнæнтæ æмæ ахуырадон къæпхæнтæ æмæ зонадон нæмттæ нымайыны тыххæй Æхсæн-паддзахадон сразыдзинад. Цæгат Кав-казы федералон университеты специалисттимæ иумæ цæттæгонд æрцыд 2016-2017азты мадзæлтты нывæст ахуырад æмæ зонады министрад æмæ Цæгат Кавказы федералон университеты æхсæн æмархайды фæдыл. Уæ хъусдард ма аздахут Республикæ Хуссар Ирыстоны Ахуырад æмæ зонады министрад æмæ нæ университеты архайды ацы фарсырдæм, уый у нæ уæрæсейаг коллегæтимæ куыд кусын хъæуы, уый цæ-виттон. Республикæйы паддзахадон хи-цауады органтæм дæр сидын ацы фæл-тæрддзинадæй спайда кæнынмæ.
Цы дæтты ахæм æмгуыстад? Иумæ-йагæй кæуыл бакуыстæуыд, модернизацийы уыцы нывæзты фæлгæтты ныридæгæн цæуы куыст бындурон ахуырадон уагдæттæ саразыныл, Цъорбисы ас-тæуккаг скъолайы хуызмæ гæсгæ, стажировкæйон фæзуæттæ аразыныл, Гуфта æмæ Бехъмары скъолаты куыд у, афтæ, «сабидон-скъола», зæгъгæ, ахæм хуызæджы уагдæттæ аразыныл, Къостайыхъæуы астæуккаг скъолайы бындурыл арæзт куыд цæуы, афтæ, чысылкомплектон хъæууон скъолаты комплект кълæ-стæ саразыныл æмæ а.д.
2015 азы баконд æрцыд стыр гуырахстджын куыст, ахуырады системæйы тыххæй Инвестицион программæйы нысангонд цы уыд, уымæй. Банысан кæндзынæн, æрмæстдæр эксплуатацимæ лæвæрд цы объекттæ æрцыд, уыдонæй цалдæр. Уыдон сты Къуайсайы горæты æмæ Хъорнисы хъæуы астæуккаг иумæйагахуырадон скъолаты, афтæ ма Дменисы хъæуы ног скъолайы агъоммæйы уагдоны бæстыхæйтты арæзтад. Капиталон цалцæг æрцыдысты Цхинвалы 11-æм астæуккаг скъолайы æмбырдгæнæн æмæ спортивон залтæ. Ацы ран ма ифтонг æрцыдысты предметон хатæнтæ æмæ хæрзарæзт æрцыд скъолайы алыварс дæр. Уымæй дарддæр ма ахæм куыстытæ æххæст æрцыд Цхинвалы 12-æм астæуккаг скъолайы, стæй Ле-ингоры гуырдзиаг скъолайы.
Хъуыддагмæ ахæм ахаст æнæразынгæ нæ фæци ахуырадон-хъомыла-дон процессыл дæр. Республикæ Хуссар Ирыстоны Ахуырад æмæ зонады министрадæн 2015 аз нысангонд уыд не скъоладзауты хайадистæй ерысты, фестивальты, æркастыты хайад исын. Уыдæтты фæдыл афæдзы дæргъы иттæг лæмбынæгæй дзырдтой республикæйы дзыллон информацион фæрæзты. Ахадгæ æнтыстытæ нæ къухты бафтыд «Ирон æвзаг бахъахъхъæнын, ахуыр кæнын æмæ рæзты фæдыл Республикæ Хуссар Ирыстоны Паддзахадон программæ» сæххæст кæныны хъуыддаджы дæр. Министрад активон хайад исы Хуссар Ирыстоны экономикæ æмæ социалон фадыгæн дæсны кадртæ бацæттæ кæныны хъуыддаджы дæр. Афтæ ивгъуыд азы дæргъы республикæйы министрадтæ æмæ ведомствоты куырдиæттæм гæсгæ арæзт æрцыд паддзахадон закъаз æмæ æттаг-политикон квотæйы фæлгæтты ракуырдæуыд 66 бынаты бакалаврæты, специалитет æмæ магистратурæйы программæтæм гæсгæ, 16 бынаты ракуырдæуыд аспирантурæйы зонадон-педагогон кадртæ бацæттæ кæныны програм-мæмæ гæсгæ. Уымæй дарддæр ма Цхинвалы бирæпрофилон колледжы конд æрцыд 4 ног фæдыздæхты. Фæнды мæ, цæмæй Республикæ Хуссар Ирыстоны Ахуырад æмæ зонады министрад сæ хъусдард аздахой ахуырады гъæдмæ, стæй хицæн дисциплинæтæ куыд амынд цæуынц, уымæ.
Республикæйы къухдариуæгад æдзухдæр стыр нысаниуæг дæтты ирзонынады фæдыл зонадон раиртæстытæн. Республикæйы раззагондæр зонадон центр у Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институт. Йæ кусджытæ фæстаг азты дæргъы бакодтой стыр куыст. Фаг уыдзæн сæ ахæм фæллæйтты кой ракæнын, куыд Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуаты радон томты, Хуссар Ирыстоны топонимийы, «Экономика Южной Осетии»-йы дыууæтомоны рацыд. 2014 азы институты кусджытæй цалдæрæн сæ фæллæйтты тыххæй лæвæрд æрцыд Къостайы преми, Гаглойты Юри та нымад æрцыд Кавказы хуыздæр историкыл. Институты кусджытæ æххæст кодтой Ирон æвзаджы рæзты паддзахадон программæ-йы зынгæ хай.
Уыимæ иумæ сæ иувæрсты ахизæн нæй институты иуæй-иу цухдзинæдтæн дæр.
Тынг фæстиат кæны Хуссар Ирыстоны историйы ахуыргæнæн чиныг, æмæ ныртæккæ ис нырма аппробацийы стадийыл, афтæмæй та йæм рагæй æнхъæлмæ кæсынц республикæйы скъолатæ. Республикæйы зонады раззагондæр центр — Уанеты Захары номыл зо-над-иртасæн институты фарсмæ балæууыны сæраппонд мах бахастам фæндон, цæмæй арæзт æрцæуа Институты рæз-ты программæ. Гъе, фæлæ ныр рацыд афæдз æмæ æрдæгæй фылдæр, фæлæ уыцы программæ нæма æрбавдыстæ-уыд. Цымæ институт æппын ницы хъуаг у, паддзахады ’рдыгæй йæ ницы æххуыс хъæуы? Æви институты нæ фæнды, зонады рæзты фæндæгтæ куыд уыны, уый паддзахадæн раргом кæнын? Республикæ Хуссар Ирыстоны Президенты Администрацимæ хæссын фæндон, цæмæй йæ хъус æрдара ацы хæсмæ æмæ йыл бакусой институты къухдариуæгадимæ иумæ.
Республикæйы ахсджиаг зонадон-ахуырадон центртæй дыккаг та у Тыбылты Алыксандры номыл паддзахадон университет. Уый æнæхъуаджы нымад нæу кадрты куырдадзыл, йæ агъуыстæй рацыдысты нæ интеллигенцийы бирæ зынгæ минæвæрттæ. Абон университет æнтысгæйæ æгас кæны йæ хæстон хъæдгæмттæ æмæ ныфсджынæй кæсы йæ фидæнмæ. Университеты фондз факультеты ахуыр кæны дыууæ мины æмæ æрдæг ахуырдзауы. Уæлдай хъусдард здæхт цæуы ахуыргæнæджы дæсныйад фæ-бæрзонддæр кæныны фарстытæм. Æрмæстдæр ацы азы фыццаг кварталы Тыбылты Алыксандры номыл ХИПУ-йæ, ректор йæ къух цы сразыдзинæдтыл æрфыста, уыдоны фæлгæтты ногæй бацæттæ кæныны æмæ сæ дæсныйад фæбæрзонддæр кæнынмæ Уæрæсейы уæлдæр ахуыргæнæндæттæм æрвыст æрцыдысты университеты 17 æрыгон ку-сæджы. Райзæрдæйæ мæ фæнды баныан кæнын, ивгъуыд аз нæ университет кæй сси Евразийаг университетты ассоциацийы уæнг, йæ ректор та — Уæрæсейы ректорты Цæдисы ассоциацигонд уæнг. Æз уый афтæ нымайын, æмæ нæ университетæн, йæ сæргълæууæг Тедеты Вадимимæ æмæ йæ профессортæ æмæ ахуыргæнджыты скондимæ йе ‘нтыстытæн аргъгонд кæй æрцыд.
Нæ бæстæйы сæйраг закъон алкæмæн дæр дæтты æнæаргъ медицинон æххуысы гаранти. Не ‘мбæстæгты æнæниздзинад хъæхъхъæныны хъуыддаг кæддæриддæр уыд бæстæйы къухдариуæгады ахсджиагдæр хæс. Афтæ йæ нымайæм абон дæр. Райзæрдæйæ мæ фæнды банысан кæнын Хуссар Ирыстоны ацы социалон фадыджы хорз размæ-цыд. Зæгъдзынæн æрмæст уый, æмæ республикæйы æппæт стационарон æмæ амбулаторон хосгæнæн уагдæттæ дæр æххæстæй ифтонг кæй сты æппæт æнæмæнгхъæуæг хостæ æмæ хардзгæнæн æрмæджытæй. Ацы хæрдзты тыххæй республикæйы бюджетæй хицæнгонд æрцыд 120,4 млн сомы. Уыцы нымæцæй 60 млн сомы хардз æрцыд цæрджыты хатыраккаг хайы хостæй сифтонг кæныны фæдыл, ома, лæвары хуызы. Амбулаторон хосгæнинаг чи у, ахæм æмбæстæгтæ та нæ республикæйы ис 4170 адæймаджы. Уыдон сты онкологион, сæкæрнизæй, гепатитæй рынчынтæ, афтæ ма æртæаздзыд кары онг сывæллæттæ æмæ не ’мбæстæгты æндæр къордтæ.
Ивгъуыд азы Республикон соматикон рынчындоны хос цыд 9000 рынчынæн, арæзт æрцыд 832 операцийы. Уыдон хорз æвдисæйнæгтæ сты, æмæ дзурæг сты нæ медицинон кусджыты хорз ном æмæ цæрджытæн медицинон лæггæдты бæрзонд æмвæзадыл. Уый мидæг æз уынын канд министры нæ, фæлæ ма рынчындоны сæйраг дохтыры стыр æнтыст дæр. Уый бирæ хъарутæ хардз кæны, йæ дæлбар объекты цы зындзинæдтæ æв-зæры, уыдон аиуварс кæныны сæраппонд. Уыимæ иумæ мах нырма бахъæуы иуæй-иу рынчынты Хуссар Ирыстонæй æдтæмæ арвитыны сæр. Зæгъæм, уæрæсейаг æмбæстагдзинад кæмæн ис, ахæм рынчынтæй сæдæмæ æввахс мах арвыстам хос кæнынмæ, Беслæны чи ис, Цæгат Кавказы уыцы бирæпрофилон медицинон центрмæ. Уымæй дарддæр ма уæрæсейаг æмбæстагдзинад кæмæн нæй, сæдæ ахæм рынчынæй фылдæр мах арвыстам уæрæсейаг клиникæтæм бæрзондтехнологион медицинон æххуыс райсынмæ. Банысан кæндзынæн уый, æмæ ацы хæрдзты фæдыл мах кæй ра-хицæн кодтам 8 млн сомæй фылдæр бюджеты фæрæзтæй. Мæнмæ афтæ кæсы, æмæ ацы проблемæ мах аскъуыддзаг кæндзыстæм, Дзауы поселочы иукъорд амалиуæггæнæджы хъæппæрисмæ гæсгæ цы нырыккон медицинон уагдон бакæ-нинаг стæм, уый саразгæйæ. Уымæ цымыдисдзинад равдыстой корейаг инвестортæ. Махæрдыгæй дæр сын уыдзæн æппæт æнæмæнгхъæуæг æххуыс. Уыдонимæ мæнæн уыд цалдæр фембæлды. Ныридæгæн ифтонгады иу хай æрбалас-тæуыд. Уый уыдзæн хосгæнæн-профилактикон уагдон иууыл раззагондæр ифтонгадимæ, уыцы нымæцы магнитон-резонансон томограф дæр. Уый скусыны руаджы цæрджыты нал бахъæудзæн республикæйæ æдтæмæ цæуын, уыцы нымæцы Гуырдзыстонмæ дæр, бæрзондтехнологион басгæрстыты тыххæй.
Азæй-азмæ хуыздæр кæны Хуссар Ирыстоны æнæниздзинад хъахъхъæныны материалон-техникон базæ. Афтæ, тагъд æххуысы станцæн балхæдæуыд, сæ аргъ 4 млн сомы кæмæн уыд, санитарон транспорты 5 ахæм иуæджы. Азы фæуды мах цытджын æгъдауæй байгом кодтам Къуайсайы медсанхайы бæстыхай. Ныртæккæ тагъд темптæй арæзт цæуы Цхинвалы бирæпрофилон рынчындоны бæстыхай медицинон реабилитацион центримæ. Ацы аз уый райст æрцæудзæн эксплуатацимæ. Рæхджы мах æрæвналдзыстæм Гуырæн хæдзары ног бæстыхайы арæзтадмæ, гемодиализ æмæ центрон стерилизацигæнæн хайад кæм уыдзæн, ахæм операцион-хирургион корпусы арæзтадмæ æмæ йæ ифтонг кæнынмæ. Ацы ран æвæрд уыдзæн компьютерон томограф дæр. Чысыл фылдæр æмгъуыдмæ та Цхинвалы саразинаг стæм туберкулезы ныхмæ диспансер æмæ психиатрион рынчындон.
Республикæ Хуссар Ирыстоны Æнæ-низдзинад хъахъхъæнын æмæ социалон рæзты хаххыл ма 2015 азы республикæ-йы бæлвырд хатыраккаг къордæн бачындæуыд материалон æххуыс. Уыцы адæ-мы нымæц уыд 1595. Уымæй дарддæр ма 1025 адæймаджы хицæнтæй райстой материалон æххуыс æдæппæтæй — 12 млн сомы.
Абон Хуссар Ирыстоны æмбæстæгты æнæниздзинад бахъахъхъæныныл на-мысджынæй кусынц 1677 медицинон кусæджы, уыцы нымæцы — алыгъуызон дæсныйады 310 дохтыры. Махæн зындгонд у, республикæйы хосгæнæн уагдæт-ты квалификациджын кадртæй сифтонг кæныны здæхты РХИ-йы Æнæниздзинад хъахъхъæнын æмæ социалон рæзты ми-нистрад цы стыр куыст кæны, уый. Фаг у зæгъынæн уый дæр, æмæ фарон куыс-тæй ифтонг æрцыдысты 24 дохтыры, уыдонæй 22 уыдысты медицинон уæл-дæр ахуыргæнæндæтты æвзонг рауагъдонтæ. Уымæй дарддæр ма 23 дохтыры æрвыст æрцыдысты Уæрæсейы Федерацийы раззагон клиникæтæм сæ квалификаци фæбæрзонддæр кæнынмæ. Уыимæ иумæ министрады къухдариуæггæнæг Кулиджанов Григорийæн æмæ йæ коллегæтæн хæс кæнын, цæмæй æппæт тыхтæй дæр архайой бæрæг дæсныйады дохтырты хъуагдзинад аиуварс кæныныл. Зонын æй, ныртæккæ республикæ-йы нæ фаг кæнынц психиатртæ, нейрохирургтæ, фтизиатортæ, дадзинты хирургтæ, наркологтæ, гематологтæ æмæ аф-тæ дарддæр. Чизоны, ахъуыды хъæуы, цы дохтыртæ нæ фаг кæнынц, уыдон республикæйы æддейæ æрхоныныл дæр?
Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент дæр æмæ æнæхъæнæй республикæйы къухдариуæгад традиционæй сæ хъус лæмбынæг дарынц националон культурæйы рæзты фарстатæм. Афтæ уыд фарон дæр. 2015 азы культурæйы домæнтæн рахицæн æрцыд æдæппæт 127,3 милуан сомы, уыцы нымæцы 90 милуан сомы — РХИ-йы Паддзахадон бю-джеты фæрæзтæй æмæ 7,6 милуан сомы та — РХИ-йы Президент æмæ Хицауады резервон фондтæй. Уый стыр суммæ у. Мах хорз хъуыды кæнæм РХИ-йы Культурæйы министрады ауадзгæ масштабон концерттæ æмæ хиирхæфсæн мадзæлт-ты. Нæ паддзахады аивадуарзджытæ никуы ферох кæндзысты Уæрæсейы Федерацийы культурæйы зынгæ архайджытæ Иосиф Кобзон, Сергей Безруков, Михаил Пореченков, Гергиты Ларисæимæ, оперон зарæггæнджытæ Джиоты Вероникæ æмæ Амага Готтиимæ æмæ æндæртимæ фембæлдтытæ. Иумиаг концерт уыд Хуссар Ирыстон, Абхаз æмæ Цæцæны Республикæты кафджыты къордтæн. Ног программæимæ хуссарирыстойнаг сценæмæкæсджытæн концерт равдыста Галаты Барисы номыл зард æмæ кафты паддзахадон ансамбль «Симд». Вазыгджын уавæрты кусы Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон драмон театры труппæ дæр. Уымæ нæ кæсгæйæ, уый æнтыстджынæй рæзын кæны ирон драматургийы традицитæ. Республикæйы сфæлдыстадон коллективтæ сæ аивад системонæй æвдисынц республикæйы концертон фæзуæттыл æмæ алыгъуызон фестивалтæ æмæ æндæр мадзæлт-ты. Мах стыр æхсызгонимæ нысан кæнæм, нæ аивадæн фидар фидæн кæй ис, уый. Уымæй нын ныфс æвæры фидæны культурæйы архайджыты рæзгæ фæлтæр, кæцыты цæттæ кæнынц Культурæ-йы министрады ахуыргæнæн уагдæттæ.
Сæ бæрзонд аивадæй нын нæ зæрдæ барухс кодтой нæ дæсны нывгæнджытæ дæр. Фæнды мæ банысан кæнын Европæйы ирон культурæйы бонты Хуссар Ирыстоны нывгæнджыты хайадист, кæцы сорганизаци кодта Бельгийы Æнæхицауадон организаци «Æндидзын — Возраждение» зынгæ энтузиаст Пухаты Родионы сæргълæудæй.
Хуссар Ирыстоны æхсæнад республикæйы сырæзты 25 азмæ райста диссаджы лæвар — Республикæ Хуссар Ирыстоны Паддзахадон музей, кæцы дзуапп дæтты нырыккон домæнтæн, кæцытæ фæдомдæуынц ахæм хуызы уагдæттæй. Республикæйы районты центрты æмæ хъæуты æндидзынц культурон-рухсадон уагдæттæ.
Ацы ныхæстæ уый нæ нысан кæнынц, æмæ Культурæйы министрады нæй æнæаскъуыддзаггонд проблемæтæ. Мах ныр дæр уыдонæй ахсджиагдæрыл нымайæм районты куыст. Æмбæрстгонд у, республикæйы центр бæстæйы культурон центр дæр кæй у. Фæлæ уый ма хъуамæ лæмæгъ кæна кæнæ рохуаты ма хъуамæ ныууадза хъæуты культурон-рухсадон уагдæтты куыст. Басæттын ыл хъæуы, ис ахæм цаутæн бынат. Культу-рæйы министрады зæрдыл æрлæууын кæнын хъæуы уый дæр, æмæ йæ дæлведомствойон уагдæтты иуæй-иу коллективты моралон-психологион климаты фæхуыздæр кæнын кæй хъæуы. Хæслæвæрд дæттын Хицауады Сæрдары хæди-вæг Пухаты Эрикæн, цæмæй Финансты министр Хæбæлаты Азæимæ æмæ Культурæйы министр Остъаты Мадинæимæ бакусой æмæ æрбавдисой культурæйы кусджыты куыстмызды фарст аскъуыддзаг кæныны тыххæй фæндæттæ.
Сæрмагонд хъусдарды аккаг у фæсивæдимæ куыст. Республикæйы фæсивæдон политикæйы къухдариуæгадæн ахсджиаг нысаниуæг лæвæрд цæуы. Конституцион домæнты реализацийы тыххæй мах æппæт тыхтæй дæр архайæм, цæмæй æвзонг адæймæгтæн уавæртæ саразæм алыварсон хъомылад æмæ ахуыр райсыны тыххæй, афтæ ма сæ сæ курдиатмæ æмæ квалификацийы æмвæ-задмæ гæсгæ кусæн бынæттæй сифтонг кæныны тыххæй. Бар-æнæбары дæр ыл басæттын хъæуы, уыцы здæхты раздæ-ры азты кæй æруагъдæуыд æнæсис-темондзинад, кæцыйы фæстиуæгæн алы хатт нæ ахъуыды чындæуыд, нæ абитуриентты Уæрæсейы престижон ахуыргæнæндæттæм арвитыныл, кæцытæн абон нæй куыст. Афтæмæй мах арæх сæмбæлæм ахæм проблемæимæ, кæцыйы фæстиуæгæн уæрæсейаг уæлдæр ахуыргæнæндæтты æвзонг рауагъдонтæ цы дæсныйад райстой, уый фæдыл куыст куынæ ссарынц, уæд сæ бар-æнæбары дæр бахъæуы Хуссар Ирыстонæй ацæ-уыны сæр. Æндæр категори сты æгуыст æвзæнгтæ, кæцытæ, кадрон резервы ба-зæйы уæвгæйæ, мæйæ мæймæ æнхъæлмæ кæсынц куыстмæ. Фаг у банысан кæнынæн уый дæр, æмæ ахæм æв-зонг адæймæгтæ махмæ регистрацигонд ис 500 адæймаджы.
Кæй зæгъын æй хъæуы, æвзонг лæппутæ æмæ чызджыты æгуыстдзинады мах нæ быхсдзыстæм.
Æз афтæ нымайын, æмæ ацы фæзынд у социалон фыдракæнд æмæ йæ ныхмæ тох хъæуы æппæт мадзæлттæй дæр, кæд уыцы процесс вазыгджын æмæ дæргъвæтин у, уæддæр. Растæндæр уыцы нысан ис «Паддзахады кадрон политикæ фæхуыздæр кæныны мадзæлттæ æмæ æвзонг специалистты куыстæй сифтонг кæныны тыххæй» РХИ-йы Президенты барамындæн дæр, кæцы райстæуыд 2015 азы 15 декабры. Ивгъуыд азы марты мæйы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, бюджетон сферæйы бæрæг æрцыд 1100 адæймаджы, кæцытæ куыстой дыгай кæнæ фылдæр бынæтты. Уыдоны нымæцы 965 адæймаджы куыстой дыгай бынæтты, 93 — æртыгай, 11 адæймаджы та куыстой цыппæргай бынæтты. Уыимæ иумæ рабæрæг бюджетон сферæйы 2,5 мин адæймаджы, кæцытæ уыдысты пенсион кары. Уыдон фактон æгъдауæй фæсивæды куыстæй сифтонг кæныны тыххæй резерв не сты?
Фæсивæдон политикæйæн ахсджиаг у æвзонг лæппутæ æмæ чызджытæн культурон улæфт сорганизаци кæнын. Уый тыххæй бæстæйы къухдариуæгады тых-тæй арæзт цæуынц æнæмæнгхъæуæг уавæртæ.
2015 азы республикæйæн нысаниуæгджын цау уыд Цхинвалы спортивон комплекс «Олимп» бакæнын, кæцыйæн, специалистты хъуыдымæ гæсгæ, æмбал нæй Цæгат Кавказы. Ам æппæт уавæртæ дæр ис спорты бирæ хуызтæй активонæй архайынæн. Дæргъвæтин «улæфты» рæстæджы кусын райдыдта ленкгæнæн бассейн «Дельфин», горæт Къуайсайы баконд æрцыд спортивон зал, кæцы ифтонг у алыгъуызон тренажертæй.
Хъусдард аздахын мæ фæнды, РХИ-йы Президенты резервон фонды фæ-рæзтæй дзæвгар хай æрвыст кæй цæуы фæсивæды хъуагдзинæдтæн. Ноджы ма банысан кæндзынæн уый дæр, æмæ ныртæккæ Президенты бахæсмæ гæсгæ арæзт æрцыд кусæгон къорд æввахс æр-тæ азæн фæсивæдон политикæйы реализацийы программæ бацæттæ кæныны фæдыл. Ацы ахсджиаг документы нысан уыдзысты идеологион, социалон-эко-номикон æмæ фæсивæдон политикæйы æндæр аспекттæ. Æз афтæ нымайын, æмæ фæсивæды ’хсæн хъомыладон куысты мах хъуамæ активондæрæй спайда кæнæм нæ традициты монон нормæтæй, фыццаджы фыццаг та — ирон æгъдауæй.
Уый æрмæст Фæсивæдон политикæйы фæдыл комитетмæ нæ хауы, фæлæ ма хауы æндæр министрадтæ æмæ ведомствотæм дæр, кæцытæн ахаст ис рæзгæ фæлтæры хъомыладмæ. Афтæ у нæ фидар позици, кæцыйыл хæст уы-дзыстæм дарддæр дæр.
Афтæ ма Фæсивæдон политикæ, спорт æмæ туризмы фæдыл комитеты хъусдард здахын уымæ, æмæ фæсивæдон политикæ ма хъуамæ æрлæууа æрмæст масштабон концерттæ æмæ спортивон мадзæлттæ уадзыныл. Комитеты æрдыгæй уыцы хъуыддаджы æм-барынад рæзы азæй азмæ. Зæгъæм, Хуссар Ирыстоны минæвæрттæй 60 æвзонг адæймаджы систы уæрæсейаг алыгъуызон форумты хайадисджытæ. Иннæ азтимæ абаргæйæ, уый у бирæ фылдæр. Зонын æй, ацы аз фæсивæдон форум ауадзынвæнд кæнынц махмæ Хуссар Ирыстоны. Уырны мæ, Комитеты коллектив Зассеты Сергейы сæргълæудæй æмбæлон хатдзæгтæ сараздзæн ацы хæслæвæрдæй æмæ РХИ-йы Ахуырад æмæ зонады министрадимæ, æндæр ведомс-твотимæ æнгомæй кусгæйæ, архайдзæн, фæсивæдон политикæйы проблемæты комплекс аскъуыддзаг кæныныл.
Цы мадзæлттæ исæм, уымæ нæ кæсгæйæ, Президенты посты рæстæгæй рæстæгмæ фæзынынц æмбæстæгты хъæстытæ куыд центры, афтæ бынæтты дæр иуæй-иу къухдариуæггæнджыты архайды кæнæ ницы аразыны тыххæй. Куырдиæтты фылдæр хай Президенты, Хицауады Сæрдары кæнæ Парламенты Сæрдары номыл цæмæн сты, кæд æмæ уыдон скъуыддзаг хъуамæ цæуой бынæтты. Фæлæ сæ не скъуыддзаг кæнынц! Уымæн æвдисæн сты сфæлхатгонд куырдиæттæ. Адæммæ кæнæ сæ куырдиæттæм æмбæ-лон ахаст цы чиновниктæ нæ дарынц, уыдоны ныхмæ ист цæудзысты карз ма-дзæлттæ. Мах нæ бауадздзыстæм хицауиуæгады адæмæй фæиппæрд кæнын, æмæ уый алкæйы зæрдыл дæр лæууæд!
Æнгæс хæс лæвæрд æрцыд РХИ-йы Президенты Администрацийы Контролон управленийæн дæр.
Цытджын хæлæрттæ! Нæ Конституцийы фыццаг уац расидт Республикæ Хуссар Ирыстоны куыд суверенон демократон барадон паддзахад. Номхуындæй, ахæм паддзахад мах аразæм фæдфæдылонæй. РХИ-йы Конституцион тæрхондоны архайды райдиан сифтонг кæныны фæдыл, афтæ ма æвзæрстыты мажоритарон-пропорционалон системæмæ рахизыны фæдыл здæхт сты фадæттæ. Ацы аз фæнд цæуы паддзахадон службæ æмæ бынæттон хæдуправленийы систе-мæ фæхуыздæр кæнын. Уыцы уагæвæрдтæ уыдысты æвзæрстыты агъоммæйы нæ программæйы .
Не ’хсæнады демократизацийы æргом фæзындтытæ фенæн ис Хуссар Ирыстоны æмбæстагон æхсæнады процессты. Куыд паддзахад, афтæ, цыран æнæды-зæрдыг приоритетæй нымад цæуынц адæймаджы æмæ æмбæстаджы бартæ бахъахъхъæнын, мах аразæм æппæт уавæртæ дæр сæ реализацийы тыххæй.
Республикæ Хуссар Ирыстоны уæвæг æхсæнадон баиугæндты регистраци, хыгъддæттынад æмæ контроль дзуапп дæттынц дунеон нормæтæн. Уымæй сын ис бамбарæн территоримæ æмæ цæрджыты бæрцмæ гæсгæ нæ чысыл паддзахады кæй ис фынддæсы онг политикон партитæ æмæ сæдæйæ фылдæр та æнæкоммерцион организацитæ?
Нæ бæстæйы æмбæстагон æхсæна-ды фарстатыл дзургæйæ, æнæмæнг-хъæуæгыл нымайын, хицæн æнæхицауа-дон организациты, махæн хæлар цы паддзахадтæ не сты, уыдон кæй финанс кæнынц, уыцы уавæрмæ раздæхын. Уый бындур дæтты ахæм хъуыдыйæн, ома, уыдон цы политикæ уадзынц, уый нæ бæстæмæ ахасты у æнæконструктивон. Нæ æнæхицауадон организациты фæсарæйнаг финанскæнынадыл цайдагъдзинад ма бауадзыны нысанæн, афтæ ма социалон ориентиргонд æнæпаддзаха-дон проектты фарсхæцыны тыххæй мах райсдзыстæм æмбæлон мадзæлттæ, æмбæстагон институттæн финансон æххуыс бакæнын дæр сæм бафтаугæйæ. Уый тыххæй æз РХИ-йы Президенты Ад-министрацийæн хæс кæнын, цæмæй бакуса æмæ мæм сæ фарсхæцыны фæдыл æрбавдиса конкретон фæндæттæ.
Мæ бон нæу ма зæгъон цæрджыты динон уырнындзинады тыххæй дæр. Ацы фарст æнцон фарст нæу, æмæ æхсæ-нады ’хсæн æвзæрын кæны стыр цымыдисдзинад. Хицæн æмбæстæгтæн дины фарстатæм иугъуызон ахаст кæй нæй, уымæ нæ кæсгæйæ, æз бафидар кæн-дзынæн æмæ рахæцдзынæн нымысы сæ-рибардзинад æмæ динон уырнындзинады фæдыл нæ паддзахады алы æмбæс-таджы конституцион бары фарс дæр. Уыимæ иумæ æдзух мæ хъуыдыйы ис æмæ практикæйы къухдариуæг кæнын конституцион уагæвæрдæй уый тыххæй, æмæ чырыстон дин æмæ ирон традицион уырнынад сты ирон адæмы националон хиæмбарынады бындуртæй иу. Динон уырнындзинады фарстаты мах нæ хæс уы-нæм — æмбæстаджы бартæ æмæ хæслæвæрдты баланс сифтонг кæныны, афтæ ма не ’хсæнады зианхæссæг уырнынадтæй, динон-экстремистон идеологийæ бахъахъхъæныны. Ныры конкретон уавæрты уый у тынг ахсджиаг æмæ йæ ас-къуыддзаг кæнынмæ здæхт хъуамæ æр-цæуой хицауиуæгады æппæт институтты тыхтæ.
Рæзгæ фæлтæры хъомыл кæныны, ирон адæмы удварнон æргъадтæ сæнди-дзын кæныны, нæ фыдæлты хъæздыг культурон бынты сахуыр кæныны фарстатæ — æппæт уыдон сты æхсæнадон змæлд «Ныхас»-ы хуссарирыстойнаг хайады архайды фæзуат. Уый йæ куыст хъуамæ фæтыхджындæр кæна нæ бæс-тæмæ алыгъуызон динон къордтæ æрба-хизыны æмæ сæ архайды активизацийы фоныл.
Цытджын хæлæрттæ! Мах æвдисæнтæ стæм, нæ этникон историйы байсынмæ нын кæй хъавынц, уымæн æмæ сын нæ зивæджы тыххæй бар-æнæбары уыцы бар дæттæм. Фæстаг рæстæджы уыцы фарст фæактуалондæр ис иуæй-иу-ты æрдыгæй, æмæ ахуыргæндты бар-вæндонæй, историйы фальсификацимæ бахъавдтытæ кæй сарæх сты, уый фæс-тиуæгæн. Мах æвдисæнтæ систæм, зонады зыгъуыммæдзинæдтæ практикæйы цæмæ æркæнынц, уымæн .
Уый фæстиуæгæн уын уæ зæрдыл æрлæууын кæндзынæн, республикæйы номмæ ивындзинад бахæссыны фæдыл мæ инициативæйы тыххæй, цæмæй дзы æвдыст æрцæуа ном «Алани». Уый тых-хæй æз загътон ивгъуыд азы кæрон, æх-сæнады минæвæрттæ æмæ дзыллон ин-формацийы фæрæзты минæвæрттимæ фембæлды рæстæджы. Банысан кæн-дзынæн уый, æмæ Хицауады Сæрдар Хъуылымбегты Доментийæн хæсгонд æр-цыд фарстыл алыварсонæй бакусын æмæ уый фæдыл конкретон фæндæттæ бахæссын. Зонын æй, ахæм куыст активонæй цæуы æмæ у фæуынхъус.
Уынаффæ ист хъуамæ æрцæуа Конституцийы домæнтæм гæсгæ. Адæмы фæндон хынцын у паддзахады ном, йе статус кæнæ арæн аивыны уынаффæ райсынæн Конституцийы фидаргонд иунæг бындур! Паддзахадон арæзтады æппæт нæ къахдзæфтæ дзуапп дæттынц æмæ дарддæр дæр дзуапп дæтдзысты РХИ-йы Конституцийæн.
Цы загъдæуыд, уымæй куыд зыны, афтæмæй фарон нæ къухы бафтыд бæ-рæг æнтыстытæ нæ бæстæйы æндидзынады æмæ йæ социалон-экономикон рæзты хъуыддаджы. Мах уый нæ цæстытæй уынæм. Æмæ нын уый æхцондзинад хæссы. Кæронмæ æмбæрстгонд нæу, уый тыххæй дзурын цæмæн æфсæрмы кæнæм. Уыцы уайдзæф æз зæгъын республикæйы дзыллон информацион фæрæзты адресыл. Нырыккон æхсæнады информаци у дзыллæты хъуыдыкæнынадыл æндавыны ахсджиагдæр инструменттæй иу. Азæй азмæ мах фидар кæнæм информацион сферæ, махмæ фæзынынц ног сайттæ Интернет-тыгъдады, æнæпаддзахадон информацион фæрæзты архайд дæр активондæр кæны.
Фæлæ, хъыгагæн, хъуамæ банысан кæнон, нырмæ цæмæ æнхъæлмæ кæсæм, уый нырма нæ уынæм. Фæлæ уынæм, ацы сферæйы мах разæй фæвæййынц нæ идеологион ныхмæлæуджытæ. Басæттын ыл хъæуы, ныхмæ фæлæууын махæн нæ бон не ссис мæнгныхæстæн æмæ иуæй-иу знагиуæгон информагентадты æмæ дзыллон информацион фæ-рæзты дезинформацийæн, кæцытимæ активонæй кусынц нæ иуæй-иу чиновниктæ. Мæ бон нæу хицауиуæгады критикæйы фарсты фæрсты æнæдзургæйæ ахизын дæр. Æппæт дунейы журналистты æнæнхъæлæджы нæ хонынц æхсæнады санитартæ. Номхуындæй уыдоны хæс у проблемæты адæмы рæгъмæ рахæссын, сæ цыргъ ныхас хъуамæ æрвонг кæнит хицауиуæгады иу кæнæ иннæ минæвары. Мах та арæх объективон конструктивон критикæйы бæсты хъусæм критиканство æмæ дзыллон информацион фæрæзты фадæтты фæрцы равдисын, реалонæй цы проблемæтæ ис, уыдоны нæ, фæлæ хисæрмагонд амбицитæ равдисыны фæндон. Æхсæнады æндыгъддзинад йедтæмæ нын уый æндæр ницы дæтты.
Ныфс мæ ис, æмæ уæвæг цухдзинæд-тæ аиуварс кæнын фадат ратдзæн республикæйы дзыллон информацион фæ-рæзты реорганизацийæн. РХИ-йы Президенты Администрацийæн хæс кæнын, цæмæй ацы куыст фæтагъддæр кæна.
Мах зонæм, мобилон бастдзинад æмæ интернеты лæггæдты сферæйы цы проблемæтæ æрæмбырд, уыдон тыххæй. Абоны онг нын ис иунæг оператор «Остелеком». Фарстатæ ис сæ лæггæдты гъæд æмæ аргъы тыххæй дæр.
Уый тыххæй æз бахæс кодтон РХИ-йы Хицауадæн, цæмæй сахуыр кæна фарст æмæ бакуса сразыгонд фæндæттыл уæвгæ фарстатæ аскъуыддзаг кæныны фæдыл, афтæ ма мобилон бастдзинады сферæйы конкурентон алфæмблай саразыныл.
Кæронбæттæны мæ æппæт æмвæзадты æххæстгæнæг органты хъусдард аздахын фæнды Республикæ Хуссар Ирыстоны Президенты хæслæвæрдтæ нæ æххæст кæныны тыххæй бæрндзинадмæ , кæцытæ нысан æрцыдысты ацы Ныстуаны.
Зынаргъ хæлæрттæ! Рагон æмбисонд афтæ зæгъы, зæгъгæ, дам, фæндагыл фæтых уыдзæн фæндаггон. Цы фæндæгтыл рацыдыстæм, уымæ куы акæсын, уæд нал фæдызæрдыг кæнын, мах сымахимæ иумæ, æнæфæхицæнгæнгæ иудзинадæй хъæрмуд уæвгæйæ, сыгъдæг Уастырджийы рахис базыры бын кæй фæтых уыдзыстæм фæндагыл, кæцы нæ кæны радон арæнтæм.