Nog adres

Фæстæ нæ фæлæууыдысты Къуыдаргомы лæппутæ дæр

1991 азы тугæйдзаг Цыппурсæй ныр кæд 25 азы рацыд, уæддæр хуссарирыстойнаг цæрджытæй никуы ферох уыдзæн, уыцы трагикон бон. 1991 азы 7-æм январь у Хуссар Ирыстоны адæмы ныхмæ Гуырдзыстоны хæстон агрессийы райдианы бон. 25 азы размæ Гуырдзыстоны фашистон къухдариуæгад Цхинвалмæ æмæхсæвæджы сусæгæй æрбакодта милицийы, национ гвардийы дæлхæйтты, афтæ ма милицийы формæ кæуыл скодтой, уыцы гуырдзиаг боевикты æмæ Хуссар Ирыстон бацахсыны тыххæй уый размæ сæрмагондæй амнисти кæмæн расидтысты, уыцы ахæстты æмæ наркоманты. Æдæппæтæй уыдон уыдысты 6 мин адæймаджы бæрц хæстон техникæимæ, кæцытæ райдыдтой ирæтты марын æмæ сын хъизæмæрттæ кæнын.

Райгуырæн бæстæ бахъахъхъæныны хайад истой Хуссар Ирыстоны мингай адæймæгтæ. Уыдоны нымæцы уыдысты Къуыдаргомы лæппутæ дæр, кæцытæ хицæн кодтой хъæбатырдзинадæй, цы-фæнды рæстæджы дæр цæттæ уыдысты Цхинвал хъахъхъæнджытæм æххуысмæ æрцæуынмæ. Гуырдзиаг фашизмы ныхмæ активондæр тохгæнджытæй сæ иу у Къуайсайы цæрæг Зассеты Владимир. Уый нын радзырдта йæ мысинæгтæ уыцы уæззау рæстæджыты тыххæй æмæ сæ мыхуыр кæнæм цыбыртæй.
«1990 аз Хуссар Ирыстоны цæрджытæн уыд абаргæйæ сабырдæр аз, кæд гуырдзиаг абырджытæ сæ фашистон митæ нæ уагътой, уæддæр. Республикæмæ баконд æрцыдысты Советон Цæдисы Мидхъуыддæгты министрады батальон инæлар Малюшкины æмæ специалон дæлхай инæлар Вороновы командæкæнынадæй. Ног азмæ æввахс уавæр фæкарздæр, арæхдæр райдыдтой æхсын, транспорт уромын æмæ цæрджытæн хъизæмар кæнын. Малюшкин æмæ Вороновы дæлхæйттæ кæд сæхи нейтралонæй æвдыстой, уæддæр адæмы цыдæр ныфс уыд Цхинвалы кæй уæвынад кодтой, уымæй. Уæд чи ахъуыды кодтаид, æмæ 1991 азы 6 январæй 7 январмæ æхсæвы уыдон сусæгæй сæ постытæ сисдзысты æмæ Цхинвалæй ацæудзысты, ууыл. Афтæмæй уыдон Цхинвалмæ æрба-уагътой гуырдзиаг «милиционерты». Кæй зæгъын æй хъæуы, инæлар Малюшкин ахæм уынаффæ йæхæдæг нæ райстаид, фæлæ уый хæсджын уыд, цæмæй бафæдзæхстаид Хуссар Ирыстоны къухдариуæгады. Афтæ куы сарæзтаид, уæд ын абоны онг дæр цхинвайлæгтæ арфæ кæниккой Востриков, Лаптев, Баранкевичæн куыд арфæ кæнынц, афтæ. Фæлæ уæйгæнæг инæлары хуссарирыстойнаг цæрджытæ абоны онг дæр хъуыды кæнынц, куыд гадзрахатæй рацæуæг, афтæ.
Цхинвалы оккупацийы æмæ хæстон архайдтыты райдианы тыххæй базыдтой Къуайсайы дæр. Уыцы бон 1991 азы 7-æм январы фæсивæд æрæмбырд сты штабы, мæн тагъдыл арвыстой Цæгат Ирыстонмæ хæцæнгарз самал кæныны тыххæй. 8-æм январы изæры базыдтон, Хуыгаты Резо Къуайсамæ кæй арвыста, цæмæй Къуыдаргомы бархионтæ тагъдыл æрцæуой Цхинвалмæ. 9-æм январы къуайсайæгтæ Зары фæндагыл æрцыдысты Цхинвалмæ. Се 'рцыды тыххæй уайтагъддæр базыдтой горæты æмæ нæм дыккаг бон цæуын райдыдтой бархионты къордты лидертæй иуæй-иутæ æмæ дæргъвæтин рæстæджы Къуайсайы чи куыста, уыцы цхинвайлæгтæ. Уыдон уыдысты Тедеты Атарбег, Джыгкайты Славик, Плиты Феликс, Джиоты Владик (Душман), Джиоты Шамиль, Плиты Батрадз, Хуыгаты Ботаз, Зассеты Вова (Карлос) æмæ Челехсаты Хъазбег.
Къуайсайаг бархионты фылдæр хай уыцы æхсæв слæууыдысты постыты. Иууыл иумæ уыдыстæм 83 адæймаджы. Нырма уал æрбынат кодтам Хъайтарты уынджы арæзтадон управленийы бæстыхайы æмæ нæ уый фæстæ та ракодтой скъола-интернаты бæстыхаймæ. Уырдæм цæугæйæ нæ фæрсты цыдысты 30 сывæллоны бæрц æмæ хъæр кодтой, «Къуайсайæгтæ нæм æрцыдысты», зæгъгæ. Мах горæт не ссæрибар кодтам, фæлæ стыр моралон-психологон æххуыс кæй бакодтам, уый дызæрдыггаг нæу. Алы бон дæр нæм цыдысты горæты цæрджытæ, хастой нын хъарм уæлæдарæс æмæ хæлц.
15 январы Плиты Батрадзимæ бацыдыстæм, университеты цы штаб уыд, уырдæм, цæмæй нæ раци срæвдз кодтаиккам. Университетмæ æввахс Богирийы 'рдыгæй фæндагыл цæхгæрмæ лæууыд хъомысджын машинæ-водомет, кæцыйы лæппутæ байстой гуырдзиæгтæй æмæ горæты троллейбус. Се 'хсæн сын сæвæрдтой голджытæ змисимæ. Чысыл фалдæр, Мæскуыйы æмæ Сталины уынгтæ кæм иу кæнынц, уырдыгæй зынд гуырдзиаг баррикадæ, æмæ баррикадæйы сæрмæ та бронетехникæйы пулеметы хæтæлтæ. Батрадз акаст æмæ мын сабыргай загъта, зæгъгæ, гуырдзиаг позицийы 'рдыгæй ра-цæуы иу гæрзифтонг милиционер. Æцæгæйдæр, афицеры формæйы милиционер автоматимæ рацæйцыд мах æрдæм. Нæ дыууæ дæр йæ размæ бацыдыстæм, уынджы иннæ 'рдыгæй йæ фæхатыдысты цыппар æвзонг лæппуйы æмæ уыдон дæр йæ размæ ралыгъдысты. Сæ иу ын байста йæ автомат, йæ дамбаца та фæцис мах. Уый уырыссагау бамбарын кодта, зæгъгæ, мæн хæцын нæ фæнды, уымæн æмæ, дам, мын ирæттæй ис хæстæджытæ æмæ бирæ хæлæрттæ. Бахатыд нæм, цæмæй йыл скодтаккам æмбæстагон дарæс æмæ йын баххуыс кодтаиккам Уæрæсемæ ацæуынæн…
Иу боны фæстæ та мах ногæй нæ раци срæвдз кæнынмæ фæцæйцыдыстæм штабмæ. Уалынмæ уынæм, «Жигули»-йыл æрбацыдысты æртæ лæппуйы, багажникæй систой егъаукалиброн авиацион пулемет æмæ йæ сæвæрдтой машинæ-водометы кабинæ æмæ цистернæйы 'хсæн змисæй йедзаг голджытыл. Банысан кæнын хъæуы уый дæр, æмæ ахæм пулемет стационаронæй æвæрд кæй цыд верт-тæхджытыл æмæ къухæй æхсынæн нæ бæззыд. Лæппутæй иу æхсын райдыдта гуырдзиаг позицийы, фехста 4-5 хатты, фæлæ пулемет йæ сæрты рахауд æмæ йæхæдæг та тугкалгæ æрхауд йæ чъылдымыл хъæрзгæйæ. Бацыд æм йе 'мбал, фæкодта цалдæр æхсты æмæ та уый дæр туг калгæ æрхауд фæндагыл. Афтæ ирон лæппутæ ахуыр кодтой хæцын.
20 январы къуайсайæгтæ чъизитæ æмæ фæлладæй ацыдысты горæтæй. Цасдæр рæстæджы фæстæ гуырдзиаг милиционертæ бамбæрстой, горæты оккупаци уромын дарддæр сæ бон кæй нæ бауыдзæн, уый. 27 январы гуырдзиаг бандитон къордтæ ацыдысты горæтæй æмæ райдыдтой позицион хæст, Цхинвал алырдыгæй æхсгæйæ. Январы кæрон, нæхи хуыздæр сгæрзифтонг кæнгæйæ, немæ 200 хиаразгæ РГД гранаттæ æмæ дыууæ голладжы хæлæн æрмæг рахæсгæйæ, мах дыккаг хатт æрцыдыстæм Цхинвалмæ. Уæд та уыдыстæм 54 бархионæй. Текстилы районы лæппуты къорд нын радтой ног туристон автобус «ЛАЗ». Уый уыд Цхинвалы автоколоннæйы автобус, æмæ ууыл ластой хæстонты постытæм. Автобусы шофыр уыд Гæджиты Валери (Къæпи) бæрзонд лæппу боцъотимæ, сау уæлдзарм худы, йæ къухы карабин, йæ астæуыл хъама æмæ хъæбатыр цæстæнгасимæ. Æрмæст йе 'ддаг бакаст дæр адæймагæн æвзарын кодта тасдзинад.
28 январы изæры горæты Богирийы районы хина-йæны цур цæрæг уазæгуаты йæ хæдзармæ фæхуыдта шофыр Гæджиты Валери (Къæпи), Джиоты Владимиры (Гæды) æмæ Æлборты Евгены. Куыддæр автобус баурæдтой фысымты цур, афтæ гуырдзиаг мидхъуыддæгты æфсæдты спецназовæгтæ дыууæ БТР-ыл дыууæ фарсæрдыгæй дæр æрæхгæдтой фæндаг æмæ афтæмæй автобусæн ацæуæн ничердæм уал уыд. Валери æмæ Евген бамбæрстой хъуыддаг æмæ уайтагъд балыгъдысты фысымты хæдзармæ æмæ бамбæхстысты. Автобусы ма баззад Джиоты Владимир, уымæн йæ къухтæ бабастой, семæ ма ахастой нæ 2 карабины дæр, кæцытыл бафыстам стыр æхцатæ æмæ автобус акодтой турбазæйы цурмæ. Владимиры автобусимæ радтой Цхинвалы «комендант» Кванталиани æмæ Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты уæды министр Хабулианимæ, кæцытæ йæ автоматтимæ тугкалгæйæ акодтой Гурмæ. Бирæ йын фæхъизæмæрттæ кодтой æмæ йын 2 мæйы фæстæ тæрхон скодтой 5 азы ахæстоны фæбадыны æрæмысгæ аххосæгтæм гæсгæ.
Уæззау уавæр сæвзæрд Знауыры районы Уелит æмæ Оконайы хъæуты дæр. Гуырдзиаг фашисттæ дыууæ танкыл мæстæй мардтой цæрджыты. Нæ хæстонтæй сæ иу Коцты Юри (Чолар) уыд знауыраг, йæ хиуæттæ иууылдæр цардысты уым. Уый куы базыдта, æххуысмæ сæм 12 къуайсайаг лæппуйы æмæ иу уыйбæрц та Пухаты Алиханы къордæй рацæуынц, уæд йæ цинæн кæрон нал уыд. Æрбынат кодтам Уелиты астæуккаг скъолайы бæстыхайы. Æрбацæуæн фæндагыл сæвæрдтам рæмудзæн æрмæг æмæ æнхъæлмæ кастыстæм «уазджытæм». Бирæ æнхъæлмæ кæсын нæ нæ бахъуыд, фæзынд иу танк, рæмудзæн æрмæг чи хъуамæ спырх кодтаид, уый йæ æмгъуыдæй раздæр спырх кодта æмæ танк аирвæзт. Уыйхыгъд нын срæмыгъды фæстæ уайтагъд танк æхсын райдыдта нæ позицитæ. Уæдмæ фæзынд дыккаг танк дæр æмæ уый дæр райдыдта æхсын. Уæд нæм нæма уыд гранатæхсæнтæ, не 'рцæттæ кодтам Молотовы коктелтæ дæр æмæ нæ бахъуыд фæстæмæ алæууын æмæ цæрджыты ракæнын. Танктæ дæр аздæхтысты æмæ уыцы бонæй фæстæмæ никуыуал æрбацыдысты.
15 февралы та мах ацыдыстæм Цхинвалæй. Æртыккаг хатт горæтмæ æрцыдыстæм 1992 азы зымæджы, хъыгагæн, уæд нæ рæнхъытæ фæкъаддæр сты, уыдыстæм ма 22 бархионæй. Цхинвал зын базонæн уыд иу азы фæстæ, афтид уынгтæ, горæты ма баззад тынг цъус цæрджытæ. Фыццаг рады бацыдыстæм хъахъхъæнынады штабмæ, кæцы уыд скъола-интернаты мидæггаг бæстыхайы, штабы хистæр уыд Тедеты Улифан. Стыр бузныг уыцы адæймагæн, уый нæ фæтарст æмæ йæхимæ бæрндзинад райста Райгуырæн бæстæ бахъахъхъæныны тыххæй. Куыд алы хатт, афтæ та ныл уæд дæр сæмбæлдысты цинимæ, нæ фенд æхсызгон уыд Улифанæн дæр. Бахæс нын кодтой Цхинвалы Никозы здæхты бахъахъхъæнын. Уыцы рæстæджы ма Цхинвалы, æвæццæгæн, баззадаид æдæппæтæй 200 хæстоны бæрц, уыдон уыдысты иууыл хъæбатырдæр æмæ патриотдæр лæппутæ æмæ сæ нæ хъæуы рох кæнын, уымæн æмæ уыдон бахъахъхъæдтой Цхинвал, цалынмæ 1992 азы июлы Фидауынгæнæг тыхтæ не 'рбацыдысты, уæдмæ. Æрбынат кодтам Гафезы уынджы 17 корпусы 3-аг уæладзыджы. Уыцы бон 5 сахаты онг уыд сабыр, фæлæ уый фæстæ горæт райдыдтой æхсын алыгъуызон егъаукалиброн хæцæнгæрзтæй. Æхстытæ не 'рсабыр сты суанг райсоммæ, æнæхъæн æхсæв мах дæр лæууыдыстæм æрдæгарæзт фондзуæладзыгон корпусы, кæцы ис горæты кæрон. Боныгон-иу иу чысыл афынæй кодтам æмæ та-иу æхсæвы слæууыдыстæм нæ постыты. Ахæм тыхджын æхстытæ уыдысты æнæхъæн 2 къуырийы дæргъы.
Иу изæр горæты радон тыхджын æхсты рæстæджы нæ лæппутæй бирæтæ ацыдысты постытæм, иннæтæ та сæхи цæттæ кодтой, постыты чи лæууыдысты уыдоны раивынмæ. Æз æмæ Тедеты Роланд нæхиуыл скодтам хъармдæр уæлæдарæс æмæ нæ фæндаг акодтам, нæ позици кæм уыд, уыцы бирæуæладзыгон корпусмæ. Йæ ныхмæлæууæг фондзуæладзыгон хæдзарæй рахызтысты дыууæ æвзонг 17-аздзыд лæппуйы æмæ тыхæйтты хастой АГС (фистæг æфсады ныхмæ гранатæхсæн). Уыдоны хъуыд дыууæ корпусы 'хсæнты 30 метры бæрц гом бынаты ацæуын, кæцыйы знæгтæ æхстой тыхджын. 10 метры бæрц куы рацыдысты, уæд лæппутæ фæтыхстысты, АГС æрæвæрдтой асфальтыл, æмæ дарддæр цы сарæзтаиккой уымæн ницыуал зыдтой. Мæ карабин Роландмæ авæрдтон, балыгътæн лæппутæм, систон АГС æмæ тагъдыл не 'ртæ дæр балыгъдыстæм хæдзармæ. Схызтыстæм 3-аг уæладзыгмæ, лæппутæ гранатæхсæн сæвæрдтой голджыты 'хсæн, фæкодтой дзы фондз æхсты бæрц æмæ уыйадыл сæ снарядтæ фесты. Гранатæхсæн ныууагътой махæн æмæ сæхæдæг ацыдысты цыдæр лæппуйы агурынмæ, кæцы сын баныфсæвæрдта снарядтæ. Рудзгуыты рахис æмæ галиу фарс дæр уыдысты голджытæ пенопласты гæбазтимæ, цæмæй сыл æрбадæн уыдаид. Алы рудзынджы цур дæр лæууыдысты кæм 2-3 къуйсайаджы æмæ кæм та - бынæттон лæппутæ. Æрдæгæхсæвмæ æввахс нæм æд калиброн винтовкæ «Геко»-имæ тæхæгау æрбакодта Тедеты Владимир (Вла), немæ сбыцæу кæй не 'хстам, уый тыххæй. Йæхæдæг рудзынгæй æхсын райдыдта Никозы 'рдæм. Мах æмæ ацы хъæуы 'хсæн уыдаид 3 километры бæрц. Æз Влайæн куы бамбарын кодтон, зæгъын, дæ нæмгуытæ быдыры кæронмæ дæр нæ бахæццæ уыдзысты, уæд мæстыйæ æрбадт нæ цуры. Куы мæ бафарста, зæгъгæ, уæд ма ам нæхи цæмæн сийын кæнæм, уæд ын сдзуапп кодтон, уымæн æмæ, зæгъ, горæт штурмæй исын куы райдайой, уæд цæмæй æнæхонгæ уазджытыл аккагæй сæмбæлæм. Афтæ ныл радон хатт æрбабон. 9 сахатмæ æввахс æхстытæ фæсабыр сты.
Иу бон куы уыд, уæд фембæлдыстæм ТЭК сисыны къордты цалдæр лидеримæ. ТЭК алкæмæн дæр уыд хурхы стæг куыд ныффидар уа, афтæ. Йæ сисыны цалдæр бафæлвæрдæн æнтыст нæ уыд. Мах уыдыстæм æрмæстдæр 11 адæймаджы. Уыцы 11 хæстонæй 7 уыдысты ТЭК сисыны æвварс, фæлæ сын куы бамбарын кодтон, зæгъын, махмæ цы хæцæнгæрзтæ ис, уыдонæй ницы бакæндзыстæм, уæд мемæ сразы сты. Афтæ аккагæй ныхкъуырд лæвæрдтам гуырдзиаг тыхæйисджытæн.
Æртæ къуырийы фæстæ та мах бахъуыд Цхинвалæй ацæуын. Фæндагыл аскъуыддзаг кодтам 12 хæстонæй сусæгæй Тамарашены хъæуы сæрмæ къахæй бацæуын æмæ афтæмæй гуырдзиаг позицитæм æввахсдæр æрхизын. Къордæн дзуапп лæвæрдта Тедеты Атарбег, кæцыйы сконды уыдысты Хуыгаты Савели, Зассеты Маирбег, Хуыгаты Муслим, Гæджиты Валери, Теблойты Олег (Зары хъæуы цæрæг), Чехойты Инал, Цхуырбаты Темо æндæр къорды 4 хæстонимæ. Семæ рахастой 12 ракетæйы зæхх-уæлдæф (НУРС) хиаразгæ уадзæн ифтонгадимæ, АГС, пулемет æмæ æндæр хæцæнгæрзтæ. Къорды иннæ хай та нæ дыууæрдыгæй хъахъхъæдта. Къорд баввахс хъæумæ 300 метрмæ, равзæрстам гом æрдуз, уымæн æмæ хъæдбынатæй ракетон ифтонгадæй æхсæн нæй. Фыццаг ракетæ фехста Зассеты Маирбег, фæлæ ракетæ зæххы ныффидар, иу хорз уыд, æмæ не спырх. Уый фæстæ æнтыстджынæй фехстам 7-8 хатты, кæцытæ бахаудтой гуырдзиæгты позицимæ. Уыдон дæр нæ райдыдтой æхсын алы бынæттæй. Нæ хæстон æрмæджытæ куы фесты, уæд тагъдыл ацыдыстæм æмæ нæ фæндаг адарддæр кодтам Зары фæндагыл. Фæлæ уæдмæ Тамарашены спиллон калдтой цалдæр хæдзары, хъуыстысты сæ тыхст хъæртæ.
Æнафоны мах бахæццæ стæм Къуайсамæ. Фæнд кодтам иу чысыл нæхи схъарм кæнын æмæ та фæстæмæ Цхинвалмæ æрцæуын, фæлæ уæдмæ Къуайсайы арæнæй 400 метры дæрддзæгæн Гуырдзыстоны салдатты ротæ æрбынат кодта. Сæвæрдтой дзы дыууæ цатыры, мидæгæй сæ уыд пецтæ æвæрд, сæ алыварс скъахтой акъоппытæ дыууæ рæнхъæй. Мах хъахъхъæдтам, цæмæй уыдон нæ территоримæ ма æрбахызтаиккой. Афтæ Къуыдаргомы лæппутæ дæр сæ хайбавæрд бахастой Ирыстоны сæрибардзинады сæрыл тохмæ», - йæ ныхас фæцис Зассеты Вало.
Зассейы фырты мысинæгтæм хъусгæйæ та цæстыты раз кинонывтау сыстадысты гуырдзиаг-ирон ныхмæлæуды цаутæ. Зæрдыл та æрлæууыд, къуайсайаг лæппутæ Цхинвалмæ æххуысмæ куы фæзындысты, уæд цæрджыты зæрдæты стыр ныфс кæй бацыд æмæ куыд цин кодтой, уыцы хабæрттæ...
ДЖИОТЫ Екатеринæ