Nog adres

Уыдон ном кæнынц Ирыстонæн | Фриаты Валери: «Ирон адæмы хайбавæрд стыр у Уæрæсейы»

45273399.jpg

Адæймаг æнæнцой зæрдæ куы уа, алцæуыл куы сагъæс кæна, йæ адæмæн исты саразыны сæраппонд æрулæфт куынæ зона, уæд æй иуран æнæмæтæй бадгæ никуы фендзынæ. Æдзух цæуылдæр тыхст вæййы, цæуылдæр разы нæ вæййы æмæ архайы... архайы æнæрцухæй. Афтæмæй та баййæфтон ацы хатт дæр Фриаты Валерийы. Йæ къухы — сæ мыггаджы чиныг æмæ мæм æй зæрдæрисгæйæ равдыста. Ууыл цалдæр азы фæфыдæбон кодта рынчынæй, фæлæ дзы уæддæр цыдæр аиппытæ аирвæзт æмæ йын стыр масты хос фесты.

— Дыууæ къуырийы æмгъуыдмæ æрцыдтæн Петербургæй æмæ ам дæр æнцой нæ федтон, мæ зæрдæ нæ барухс бирæ цæмæйдæрты. Канд мæхи хъуыддæгтыл нæ тыхсын, фæлæ нæ ирон адæмы уавæрыл, æмæ ма мæ бон исты куы уаид, фæлæ мæ цæуæнтæ мæ бар нал сты, — рахъаст мын кодта.
Цымæ зындгонд æхсæнадон архайæг, фыссæг, нывгæнæг, Советон Цæдисы аэрофлоты отличник, Санкт-Петербурджы ирон æхсæнады раздæры сæрдар, ирон адæмы æппæт съездты делегат æмæ æцæг патриот Фриаты Валерийæ афтæ чи зæгъдзæн, æмæ фаг нæ сарæзта? Уый æрмæст уырыссаг адæмæй цасы базонгæ кодта ирон адæмы цардимæ нæ историон фæзындæй абоны онг йæ чингуытæ: «Народы великой России. Осетины», «Знаменитые люди Санкт-Петербурга», «Закон Хирама», «Расчлененная на паперти», «Уаларий и Матрица серебряная», «О нашем времени, о нас», «Род Фриевых. Предки и потомки» æмæ бирæ æндæртимæ.

Æдæппæт — фынддæс чиныджы бæрц. Уыдонимæ романтæ, æмдзæвгæтæ. Фæлæ уæддæр Валери фылдæр сарæзта æхсæнадон царды. Уый дыууæ Ирыстоны трагедиты рæстæджы дæр цас бафыдæбон кодта, уыдон сæхæдæг æнæхъæн чиныг сты. Уыцы цаутыл йе ‘мсис автортæ Саулохты Владимир, Тъехты Давид æмæ Плиты Викторимæ кæй фæфыстой, сæрмагонд чингуытæ æмæ газетты фæрсты кæй фæуагътой, уымæй уæлдай архайдтой хъуыддагæй дæр. Фрийы фырт йæхæдæг цалдæр хатты æрцыд Хуссар Ирмæ уæрæсейаг журналисттимæ æмæ, зæгъæн ис, информацион блокадæ сисыны стыр куыст кæй бакодтой æмæ дунейы адæмтæм хæццæ кодтой рæстдзинад. Цалдæр хатты æрцыд Цæгат Ирыстонмæ дæр 1992 азы, стæй — Беслæны трагедийы рæстæджы. Активисттæн къаддæр куыст нæ уыд Петербурджы дæр. Арæзт дзы æрцыд оперативон штаб, уым дæр йæ сæрдар — Фрийы фырт. Штабы уæнгтæн бирæ куыст уыд. Æхца æмбырд кодтой хæсты амæттæгтæн, уырдæм кæй ластой, уыцы цæфтæн агуырдтой хорз дохтыртæ Беслæны, стæй Хуссар Иры хæстæфхæрд сывæллæттæн амал кодтой бынæттæ санаториты, лагерты. Æхсæнады уæнгты активон архайды руаджы бынæттон хицауад тынгдæр йе ’ргом аздæхта уыцы проблемæтæм. Уæдæ ирон адæмæй йæ бон кæмæн уыд, уыдон дæр æхцайы фæрæзтæй хорз æххуыс фæкодтой. Уыцы змæст дуджы Фрийы фырт разæнгардæй лæвæрдта интервьютæ петербургаг газеттæ æмæ телеуынынадæн, цæмæй уымы цæрæг адæм рæстдзинад базоной. Дард цæргæйæ, йæ хайбавæрд стыр у Ирыстонмæ æмæ йын аккаг аргъ кæнынц адæм, стæй — нæ разамынд дæр. Хорзæхджын æрцыд Хæлардзинады орденæй æмæ Ирыстоны кадджындæр хæрзиуæг — майдан «Ирыстоны Намысæн». Уымæй райдыдта нæ ныхас дæр.
— Валери, куыд зонæм, афтæмæй дын 2014 азы ноябры майдан «Ирыстоны Намысæн» куы снысан кодтой, уæд дæм æй Петербургмæ аластой. Ахæм хæрзиуæджы аккаг ма петербургаг ирæттæй искæй скодтой уæд?
— Кæй зæгъын æй хъæуы, уæд Петербурджы ирæттæ Джеоргуыба нысан кодтам æмæ нæ уыцы кадджын бон схорзæхджын кодтой ирон æхсæнады уæды сæрдар Коцты Барис (рухсаг уæд) æмæ Цæгат Ирыстоны Æххæстбарджын минæвар Санкт-Петербурджы Гæзæлты Барис. Уыцы бон ма хорзæхджын æрцыдысты: «Во славу Осетии»-йæ Сыгъдæг Успенаг кувæндоны фыд Андрей; зынд-гонд нывгæнæг Абайты Евгени-йæн лæвæрд æрцыд ном «Цæгат Ирыстоны сгуыхт нывгæ-нæг»; Цæстынизты зындгонд хирург Джусойты Тамерлан сси «Цæгат Ирыстоны сгуыхт дохтыр». Цæгат Ирыстоны Кады грамотæтæй хорзæхджын æрцыдысты, ирон æхсæнады цардмæ стыр æвæрæн чи бахаста алы къабазы, уыцы ахуыргæндтæ, дохтыртæ, журналисттæ, бизнесментæ: Мария Бобошко, Виктория Петрова, Чехойты Аслан, Таматы Къоста æмæ Цæкуылты Арсен.
— Петербурджы ирон æхсæнад цас архайы, уый хъусæм æмæ нын æхсызгон у. Æрмæст Æлдаттаты Фатимæ разамынд кæмæн дæтты, уыцы ирон ансамблæн саргъгæнæн дæр нæй. Фæлæ арæх фехъусæм зæрдæриссæн хабæрттæ дæр: уым дæр ирон адæм кæрæдзи нæ уарзынц, зæгъгæ. Уæдæ, дам, ансамбль дæр дыууæ дихы фæцис. Уый æцæг у?
— Диссаг уый у, æмæ ахæм ныхæстæ фылдæр фæкæны, æппындæр чи ницы аразы, уый. Æз рынчын дæн æмæ адæмы æхсæнмæ нал цæуын, фæлæ æппæт хъуыддæгтæм дæр мæ хъус дарын. Адæм иухуызон не сты æмæ æхсæнадон царды куы архайай, уæд дзы кæм зæрдæхудт уыдзæн, кæм — цы... Фæлæ ирон диаспорæйы ветерантæ хорз зонынц, цы зынтæй сырæзт, уый. Петербурджы зынаргъ горæты мах хуызæн чысыл нацийæн бæстыхай æнцонæй чи авæрдзæн, кæд ирон адæмы хайбавæрд Уæрæсейы царды стыр у, уæддæр. Мах цыдыстæм уæлдæр хицауадмæ, куырдтам æххуыс. Æппынфæстаг, арендæйы райстам иу бæстыхай. Æхца йын радыгай фыстой Гергиты Валери, Боллоты Таймураз, Коцты Барис, Наниты Петр, Гæзæлты Барис æмæ иннæтæ. Бирæ цæлхдурты сæрты рахызт ирон ансамбль дæр, фæлæ сын Æлдаттаты Фатимæ ныффæрæзта. Нæ уыдис бынат, стæй формæ ансамблы фæсивæдæн. Фатимæ дзаумæттæ курæг цыд Кавказы иннæ ансамблтæм, кæд-иу йæ къухы исты бафтыд, уæд-иу равдыстой концерт. Стæй сын уæд Коцты Барис балхæдта инструменттæ æмæ формæ. Фæлæ абоны уавæрты дæр стыр уæрæсейаг горæты æнцон дарæн нæу национ культурæйы артдзæст. Æдзух архайын хъæуы, цæмæй ма бамынæг уа. Фидын хъæуы арендæйæн, концерттæ кæм æвдисай, уыцы залтæн. Æмæ уый аххосæй хатгай фæкъордтæ вæййынц ансамблы архайджытæ æмæ пайда кæцæй райсой сæхицæн дæр æмæ сæ ансамблæн дæр, уым сæ аивад равдисынц. Уым æвзæрæй ницы ис. Цæрын æмæ архайын хъæуы. Бирæ ис, цæ-мæй диаспорæ дæр æмæ ансамбль дæр кусой, уымæн материалон дæр æмæ моралон æххуыс дæр чи кæны, ахæмтæ, се ’ппæты кой нæ кæндзыстæм, фæлæ сын сæ хорздзинад хъуамæ æмбарæм. Уæдæ исты скъуыддзаг гæнинаг хъуыддаг куы фæзыны, уæд æрбамбырд вæййæм, аныхас ыл кæнæм æмæ исты уынаффæ рахæссæм. Уыимæ иу ирон бæрæгбон дæр æнæбанысангæнгæйæ нæ уадзæм, цæмæй нæ кæстæртæ кæсой æмæ нæ ирон æгъдæуттыл ахуыр кæной.
— Цалдæр азы размæ Дзæуджыхъæуы Сабырдзинады проспекты æвæрд æрцыд Хетæгкаты Къостайæн цыртдзæ-вæн. Фылдæр адæмы зæрдæмæ нæ фæцыд, расайдта быцæутæ, фæнды сæ, цæмæй ист æрцæуа уырдыгæй. Æз ахæмтæн фæзæгъын, зæгъын, уагæры Петербурджы Къостайæн кæй сæвæрдтой, уый куы фениккат. Сæ дыууæйы автор дæр — Соскъиты Владимир. Ау, Петербурджы кæй сæвæрдтой, уыцы худинаггаджы цыртдзæвæн сымахæй ничи федта, куыд æй бауагъдтат, уый æппындæр Къоста куынæ у, уæд? Уый æппæт ирон адæмыл дæр у цъыф бакалæгау.
— Уыцы хъæппæрис йæ рæстæджы рацыд Дзантиаты Юрийæ. Уый нын фехъусын кодта, Петербурджы Къостайæн цырт кæй æвæрдзыстæм. Махæн тынг æхсызгон уыдис. Æз дзы Цхинвалы ирон адæмы съезды мæ раныхасы дæр раппæлыдтæн. Цырт сæвæрыны рæстæгмæ æз æхсæнады сæрдар нал уыдтæн, уыцы бынат баргонд æрцыд Бутаты Костяйæн, фæлæ алы хъуыддаджы дæр сæ фарсмæ уыдтæн. Къоста цы академийы ахуыр кодта, уым ын йæ разы скверы бынат æрцæттæ кодтам. Цырт Мæскуыйæ куы æрбаластой æмæ йæ куы æвæрдтой, уæд нæ фæхуыдтой. Æз æй куы федтон, уæд фырдиссагæй мæ цæстытыл ныххæ-цыдтæн. Дзырдтон ма сын, уый ам æвæргæ нæу, фæлæ искуы музейы, фæлæ байрæджы. Уым ирон интеллигенцийæ уæлдай уыдысты Петербурджы разамынд дæр æмæ мæм иууыл худинагдæр та уыдонæй каст. Ме ’нæразыдзинад загътон авторæн дæр, зæгъын, адæмы зæрдæмæ нæ фæцыдис, зæгъгæ, дам æй не ’мбарынц æмæ уымæн. Æмæ кæй нæ æмбарай, уый цæмæн хъæуы? Æниу ын сæрылхæц-джытæ дæр разынд. Афтæмæй баззад абоны онг дæр уым. Иуныхасæй, ничи дæр нæ фæрсгæ бакодта, ничи дæр нын æй рагацау уынын фæкæнын кодта. Ныр æхсæнады абоны сæрдар Наниты Петр æмæ Цæгат Ирыстоны минæвар Гæзæлты Барис иннæ активисттимæ куы бацархайой, уæд гæнæн ис сæ къухы бафта йæ айсын кæнын.
— Валери, абоны цард афтæ у, æмæ дын ныхасгæнгæйæ, æнæахизгæ нæй политикæмæ. Бирæтæ Уæрæсейы аххосджын кæнынц, уыимæ — нæхи адæмæй дæр, Сирийыл бомбæтæ кæй калы. Ома, цы хъуыддаг æй ис æндæр зæххыл. Æз ахæмты раст никуы схондзынæн, фæлæ ды та цы хъуыды кæныс?
— Джыккайты Шамилмæ ахæм рæнхъытæ ис: Уæлæсыхыл куы бандзарынц знæгтæ, дæлæсых уæд цæмæн саразы хъазт?... Афтæ чи дзуры, уымæн бахæринаг уæд, æндæр æй ницы хъæуы. Фæлæ ууыл нæ хъуыды кæны, æмæ йын хæринаг дæр нал уыдзæн æмæ зæхх дæр, рæстæгыл куы ницы мадзæлттæ арæзт æрцæуа, уæд. Уый æнхъæл мачи уæд, æмæ абон Сирийы цы уавæр ис, уый махмæ никуы æрбахæццæ уыдзæн. Стæй канд махмæ нæ, фæлæ уынут, æгæрыстæмæй, пысылмон паддзахæдты дæр цы те-ракттæ цæуы. Уæдæ Сири æмæ Кавказы ‘хсæн та 600 — 700 километры йедтæмæ нæй. Нæ фы-дæлтæ-иу куы базыдтой, знаг сæм æрбабырсынмæ хъавы, уæд æм къæсæрыл не ’нхъæлмæ кастысты, фæлæ-иу ыл хотыхтимæ сæмбæлдысты. Æп-пæт ацы хæстытæ Сирийы, Украинæйы, Хуссар Иры Уæрæсейæн тынг зынаргъ лæууынц, адæм смæгуыр сты, фæлæ æнæ афтæ кæнгæ нæй, уымæн æмæ нын ацы фыдæвзарæнтæ Америкæ кæны æмæ Путин ахæм хуызы дзуапп куынæ дæтта, уæд Уæрæсе ныппырх уыдзæн Советон Цæдисау. Раст у Путины политикæ.
— Валери, ныр дыккаг хатт фембæлдыстæм, цалдæргай сахаттæ фæныхас кæнæм æмæ дæ иу адæймагæй дæр æвзæр зæгъгæ никуы фехъуыстон. Афтæмæй зæххыл æнæаипп адæймаг нæй, фæлæ йын ды уыныс æрмæстдæр йæ хорздзинæдтæ. Уый адæймаджы хъæздыг удыхъæдыл дзурæг у. Стыр бузныг дæ мидисджын дзуаппыты тыххæй. Джеоргуыбайы кадджын бонты æрцыдтæ дæ фыдыуæзæгмæ æмæ дын æххуыс кæнæд. Ирыстонмæ та уæ хорздзинæдтæ хъуысæд.
— Бузныг, мах фæндиаг уæд Ирыстон.

Ныхас кодта ДЖУСОЙТЫ Нинæ