Nog adres

Кæм ис бынæттон продукттæн балхæнæн?

Фæтк кæм нæй, цы хъуыддаджы нæй, æгæрыстæмæй, бинонты ‘хсæн дæр, уым хорзмæ æнхъæлмæ кæсæн бирæ ницæмæ ис. Нæ царды та хатт афтæ рауайы æмæ нæ кæмдæр, цыдæр хъуыддаджы фæфæнды фæтк æрæвæрын, фæлæ рауайы иннæрдæм æмæ уый равзæрын кæны æнæразыдзинад адæммæ.
Бирæ фыстæуыд æмæ дзырдæуыд, нæ горæты центры чи ис, уыцы Чысыл базар æмæ йæ алыварс территорийы тыххæй. Раздæр, советон дуджы, ацы базАр, куыд иннæ - Стыр базар кæй хонæм, уый - колхозон базартæ хуындысты æмæ уыдысты, колхозонтæ, ома, нæ хъæууон цæрджытæ се ‘ркæнгæ продукттæ кæм уæй кодтой, ахæм бынæттæ. Уæд нæ хъæуты уыд бирæ цæрджытæ, куыстой сæ зæххы фадгуытæ, дардтой фос æмæ алыгъуызон хъæууонхæдзарадон продукттæй ифтонг кодтой нæ иунæг горæт - Цхинвалы цæрджыты. Ифтонг нæ, фæлæ сын проблемæ уыдис сæ реализаци кæныны æмæ ма сæ Гуры базармæ дæр ластой.

Уый раздæр. Ныр цард фæивта. Цы уæззау, тыхст, тæссаг уавæрты цардыстæм, уый бирæты сыстын æмæ сæ фæлидзын кодта æндæр рæттæм хуыздæр, æдасдæр цардагур. Æдзæрæг кæнынц хъæутæ æмæ горæттаг цæрæгæн йæ продукттæ чи уæй кæна, уыдоны нымæц къаддæрæй-къаддæр кæны, мæгуырауæрдæм бандæвта нæ базæрттыл дæр. Цæвиттон, абон нал балхæндзыстæм сæ гъæдæй зындгонд чеселттаг, цъойнаг, къозаг, ермайнаг цыхт, котантойаг картоф æмæ бирæ æндæр ахæм продукттæ. Абон нæ базæртты тæрхджыты фарсмæ бынæттон хъæууон цæрджыты стæм хатт фендзынæ. Чысыл базармæ та сын бынтондæр сæхгæдтой сæ фæндаг. Нæ йын разыны тæрхджыты фарсмæ бынат. Ацы базары тыххæй уый зæгъын хъæуы æмæ уæлдай уарзондæр кæй у, куыд базаргæнджытæн, афтæ æлхæнджытæн дæр. Уый тыххæй нæ, æмæ æлхæнджытæ ам асламдæрæй æлхæнынц продукттæ æмæ базаргæнджытæм та афтæ кæсы, цыма сæ зынаргъдæрыл уæй кæнынц. Уый тыххæй, æмæ базар ис горæты центры, адæм фылдæр кæм змæлынц, базаргæнæг æмæ æлхæнæгæн æнцондæр, хæрзвадатдæр кæм у фембæлын, ахæм ран. Æмæ уый та аразы сæ дыууæйы къух дæр.
Фæлæ ма бахизæм ацы базары къæсæрæй æмæ нæ цæст ахæссæм йæ тæрхджыты фарсмæ чи лæууынц, уыцы базаргæнджытыл, æндæра дзы нæ хъæууон цæрджытæй иу адæймаджы дæр фенат йæхи æркæнгæ продукттæй базар кæнгæ. Йæ территори къаннæг у, Чысыл базар дæр æй уымæн хонæм, æмæ йыл æрмæст бахизæнæй цæст ахæсгæйæ дæр фендзынæ, йæ фылдæр хайы кæй уæй кæнынц, хъæууон хæдзарадмæ дард чи сты, ахæм химæзилæн, рæсугъдгæнæн, ахуыргæнæн æмæ æндæр товартæ, кæцытæн балхæнæн ис нæ горæты бирæ рæтты. Ацы базармæ арæх чи цæуынц, уыдон æнæфæхатгæ нæ фæуыдзысты, уыцыиу адæймæгтæ кæй лæууынц тæрхджыты фарсмæ.
Уæдæ цы фесты нæ хъæутæй сæ базайрæгтимæ чи ‘рцæуынц, уыдон та? Базары сын бынат кæй нæй,, уымæ гæсгæ ардæм хæстæг уынгты райсынц сæ уæййæгтæ æмæ сæ тротуартыл фæуæй кæнынц. фæлæ та сæ ардыгæй дæр фæткхъахъхъæнджытæ асурынц, тротуартыл ахизæнтæ кæй нал вæййы, антисанитари кæй æвзарын кæнынц, уый аххосæй. Кæд сæ искæмæн бантысы сæ иу хай ауæй кæнын, уæд хорз, кæннод цы бакæна? Асламдæр аргъыл сæ радты, базары «закъонон» æгъдауæй чи лæууынц, уыдонæн, цæмæй сæ мах зынаргъдæрæй балхæнæм, кæннод та сæ тагъдыл æндæртæн аслам аргъыл ауæй кæнынц.
Кæй зæгъын æй хъæуы, бафæрсдзыстут, æмæ ма дзы æндæр – Стыр базар дæр куы ис, уæд уырдæм цæуылнæ цæуынц? Æмæ ам æвзæры фарст, йæхи æркæнгæ продукттæ чи уæй кæны, уымæ нæ, фæлæ мæнæ нæхицæй, æлхæнджытæй, алкæмæ дæр. Дæ цуры Чысыл базар куы уа, йæ иувæрсты алыбон куы цæуай, уæд, иппæрд ран чи ис, уыцы Стыр базармæ æлхæнынмæ нæ базивæг кæндзынæ, уæлдайдæр та фистæгæй, æнтæф бонты, рыг уынгты? Базивæг нæ кæны алчидæр æмæ йæм æлхæнæг куынæ цæуа, уæд сæ кæмæн хъуамæ уæй кæной? Хуыцаубоны ма гъа, фæлæ æндæр бонты ам стæм æлхæнæгыл схæцдзæнис дæ цæст.
Йæ рæстæджы, базаргæнджыты ардæм тыхæй куы æрвыстой, уæд ныфс æвæрдтой, горæты алы рæттæй ардæм транспорт кæй цæудзæнис æмæ æлхæнджыты базармæ ласыны проблемæ кæй нæ уыдзæнис, фæлæ уыцы ныфсытæ уæлдæфы ауыгъдæй баззадысты. Уый нæ, фæлæ БАМ-мæ базары сæйраг бон – хуыцаубоны автобус бынтондæр нæ цæуы.
Цалынмæ Стыр базар байгом кодтой, уæдмæ Чысыл базармæ хæстæг, республикон библиотекæйы фæстæ уæрæх территорийыл стихион æгъдауæй сырæзт базар – сæ контейнертæ дзы æд товартæ æрæвæрдтой амалиуæггæнджытæ, арæзт дзы æрцыдысты æмбæрзты бын тæрхджытæ æмæ базар цыд йæ уагыл – бынат фаг кодта алкæмæн дæр. Ныр уыцы стыр территори хæмпæлгæрдæджы бын фæцис.
Хъæууон цæрæг, махæй бирæтау æгуыст нæу – уымæн кæддæриддæр ис, цы араза, уый. Æмæ горæтмæ æд уæййæгтæ йæхи раппаргæйæ, фæтагъд кæны фæстæмæ йæ хæдзармæ, фæфæнды йæ, цæмæй йын тагъддæр ауæй уой æмæ уый та ратæр-батæйраг свæййы. Байхъусæм ма дменисаг куыстуарзаг сылгоймаг Дудайты Олимæ.
- Мæ цæхæрадоны цы уæлдай халсæрттæ æрзайын кæнын, уыдон базармæ аласон, уый мæ бынтондæр нал фæфæнды. Мæхимæ ницыуал фæкæсын-иу мæ иуырдæм фæсуры, иннæ дыл иннæрдыгæй хъæр кæндзæнис, мæ разы ма лæуу, зæгъгæ. Кæм нæ уадзынц, милицийы кусджытæ дæр æмæ ма кæм æрлæууæм, уымæн ницыуал фæзонæм. Бирæ хатт мæ, ахæм дæлдзиныг уавæры уæвгæйæ, фæфæнды ныббогъ кæнын, фæлæ худинагæй тæрсгæйæ мæ цæссыгтæ нынныхъуырын.
Бестауты Венерæ:
- Диссаг куыннæ у, ацы хъуыддаг. Базары уæйгæнджытæй иутæ сæхи «фысымтæй», хатынц æмæ махæн хъæууон фæллойгæнджытæн, та ницы бар ис. Раст, цыма, мах Хуссар Ирыстоны адæммæ нæ хауæм, афтæ нæ фæдæлдзиныг кæнынц. Нал мæ фæнды ахæм уавæры базармæ æрцæуын, æмæ бирæ хатт хъизæмайраг, сæ фидистæм сын хъусын, мæ уæлдай продукттæй ауæй кæныны фыдæйсæфгæ дæр фæкæны.
Раст у, фæтк æвæрын хъæуы горæты уынгты. Уынгтæ, тротуартæ базаргæнæн бынæттæ не сты. Фæлæ нæ цæмæн рох кæны ноджы ахсджиагдæр хъуыддаджы фæтк æрæвæрын – нæ хъæууон фæллойгæнджытæн, бæрцыл хиæркæнгæ хъæууонхæдзарадон продукттæ ма нын нæ размæ чи рахæссынц, уыдонæн сæ уæй кæнынæн æмбæлон уавæртæ саразын. Ам, мæнмæ гæсгæ, ис дыууæ фæндаджы – кæнæ сын Чысыл базары фæстæмæ раздахын, кæнæ та сын, базар рæстмæ кæм цæуа, ахæм ран æндæр бынат бацагурын.
Ацы проблемæ абон нæ сæвзæрыд æмæ йæ скъуыддзаг кæнын хъæуы. Æндæр рæттæй продукттæ, товартæ чи ласынц, уыдон кæддæриддæр уыдзысты, фæлæ бынæттон, хæрзгъæд продукттæ æркæныныл чи фыдæбон кæнынц, уыдонæн ма сæ уæй кæнгæйæ сæ адæймаджы ном куы дæлдзинаг кæнæм, æхсызгонæй йыл куынæ æмбæлæм ам горæты, уæд уыдон ноджы къаддæрæй-къаддæр кæндзысты. Æмæ махæн, хъæууонхæдзарадон зонæйы уæвæг республикæйы цæрджытæн та, уый ном нæ кæны.
БЕСТАУТЫ Валя