Nog adres

Иры къæсæр — йæ райдиан

xascheti.jpg Хаджеты Таймураз — 70
Ирыстоны фарнæн Джусойтæн Нафи зынг хуры рухс куы федта, йæ цъæхснаг хъæлæс уæлдæфы куы ныццарыдта, уæд тæвдтуг лæппутæ хъæргæнагмæ фесты. «Ружейные выстрелы, раздававшиеся в честь рождения младенца, предназначались для того, чтобы отгонять злые силы», — зæгъы историон зонæдты доктор, профессор Цыбырты Людвиг.
Стæй — мыггаг, хъæубæстæ фехъусой — райгуырд сын ног фæдисон. Сæ тыхыл бафтыд тых. Баисты лæгфылдæр. Плиты Грис уый тыххæй загъта йе ’мдзæвгæты цикл «Хохаг хъæуы», авд фыртæй чи фенæфырт, уыцы хъæууон зæрондæй, зæгъгæ, фæсхæст, зæхмæ кæсгæйæ, йæ фæдыл рохæй ласта йæ сау бæхы «уынджы сæ сыхаг æдзæрæг хъæуы»:

Мæнæ йæ размæ зæронд ус æрцæуы,
Дзуры йæм: — Хорз бæлццон, бахатыр кæн,
Де ’нгас — хъыгджын, фæлæ — нæй нын гæнæн,
Чи фехса — иу лæг дæр нал ис нæ хъæуы! -
Райгуырд лæппу æмæ ’гъдаумæ гæсгæ,
Ацы хъæргæнагæй иу æхст фæкæ.

(«Æхст»)

Джусойты мыггаджы топпæхсджытæ нæ, ноггуырдæн йæ ныййарджытæ дæр цæмæй зыдтой, чи сын райгуырд, уый фидæны æрмæст мыггаджы, комбæсты фæдисон нæ уыдзæнис, фæлæ ныззарыд Ирыстоны хъус — Нафи басгуыхдзæн æнæхъæн Фыдыбæстæйы, стæй уæды хъомысджын Советон Цæдисы сæрылхæцæг дæр.
Уавæртæм гæсгæ æнæзонын уыйбæрц худинаг нæу. Фæлæ Джусойты бинонтæн сæ цин уадиссаг бирæ нæ ахаста. Зæнæджы хистæры фæстæ хæдзары лæппу кæстæр нал зынд. Гриша æмæ Хуыгаты Софьяйæн чызджытæ ныххал сты сæ кæрæдзийы фæдыл. Нæ ирон адæм цæргæ-цæрæнбонты тыхы дуджы цæрæм. Тых нæм нырма дæр бирæ цæмæйдæрты лæппуты сæрæй нымайгæ у. Æмæ чысыл, æнахъом Нафимæ хионæй, дадæгонæй «æртхъирæнгæнджытæ» фæзынд — æвзæр къах дын ис, хæдзары уыйбæрц чызджытæ кæй гуырынц, уыдон дæ къахы аххос сты æмæ дын æй ралыг кæндзыстæм, зæгъгæ.
Уалынмæ фондз чызджы фæстæ хæдзары зæнæджы кæстæр лæппу — Таймураз куы фæзынид! Æнæхъæн мыггаджы цинæн дæр ма кæм уыдис кæрон! Ома, цæмæй æгæрон уыдаиккой не ’хцон æнкъарæнтæ, Мады Майрæм нын уый тыххæй радта лæппутæ — зæнæджы хистæр æмæ кæстæры. Уæлдайдæр, кæстæр æвдæм саби кæй уыдис, авд нымæц чырыстон адæммæ сыгъдæг нымæцыл нымад кæй цæуы, уый тыххæй сæм уый бæрæг амондджындæр каст.
Уагæры, уыцы лæппутæ фидæны Ирыстоны чиныгфыссæг æмæ чиныгхæссæг гуырдтæ кæй басгуыхдзысты, нæ кадыл нын кад кæй æфтаудзысты æмæ ирон адæмы уарзондæр фысджыты рæнхъы кæй слæудзысты, уый дæр куы зыдтаиккой!
«Кæстæрæй хистæрыл стырдæр хæс ис», — зæгъы ирон æмбисонд. Æмæ уыцы «хæс» зондимæ абаргæйæ, зæрдæйæ тынгдæр фæцæуы. Бинонты, уæлдайдæр, бирæ бинонты кæстæр буцхаст вæййы. Æддагæттæ дæр æй бирæ фæуарзынц. Хиуæттæн хъулон хъæбулыл нымад вæййы. Сæ дзыхы къæбæртæй йæ фæхæссынц. Æмæ уымæй Таймураз кæддæриддæр буц æмæ сæрыстыр уыдис: «Æз дунемæ райгуырдтæн адæмы уарзынæн, У дуне — мæ артдзæст, нæ дзыллæ мæ фысым у».
Косты Лизæ зæгъы: «Мир Таймураза Хаджеты, конечно же, не ограничивается его малой родиной, как не ограничивается он и Осетией в целом». Раст цыма уый тыххæй зыдта тынг хорз царды цинтæ, йæ зынтæ, йæ фæлдурæтджын фæндæгтæ. Æмæ сæ йæхи уды фыдæнæн кæддæриддæр цыма уыдис разы, йæхи дардта афтæ:

Æз буцхаст лæппу дæн мæ райгуырдæй абонмæ,
Зынæвзарæн азтыл æз рогвадæй рахызтæн.
Мæн бонты къух кодта, сывæллонау, амондмæ,
Рæвдыдæй фæцыдтæн фыдох æмæ уарзты ’хсæн.

Мæ мадæн цы уыдтæн? Ыстъалы фæсхурныгуылд.
Йæ масты сæр? Чи зоны? Зонын уый — хæстæй дæр,
Æфстауист къæрмæгæй дæр-иу чысыл дзулы гуыл
Нæ фæсарынг дардта йæ сабиты кæстæрæн.

(«Æз буцхаст лæппу дæн мæ мадæн мæ чысылæй»)
«Ыстъалы фæсхурныгуылдæн» йæ райгуырдау йе ’рбацыд ирон поэзимæ, æгæрыстæмæй, фысджытæн дæр уыдис æнæнхъæлæджы. Йе ’мдзæвгæтæ мыхуыры куы фæзындысты газет «Рæстдзинад» æмæ журналты фæрстыл, уæд бирæтæ хъус-хъус кодтой, цыма йын сæ Нафи фыссы. Кæнæ та йын сæ уидагмæ средакци кæны. Афтæмæй, нырма æнæзындгонд, æвзонг поэты, сæхæдæг дæр æй нæ хатыдысты, афтæмæй се ’нæбындур дам-думтæй истой Нафийы поэзийы бæрзæндмæ. Ома, æмхуызон фыссынц. Таймураз та йæ зæрдæйы дзæбæхæн цард æмæ ахуыр кодта Мæскуыйы Литературон институты: «Хæхбæсты диссаджы æрдз дын æвиппайды дæ цæстытыл чи ауайын кодта, уыцы аив зарæджы зæлтæ дæ сæ фæдыл акæндзысты 131-æм уатмæ. Зарæг систа Джусойты Таймураз:
...Цæй-ма, не ’лдæрттæй фыййæуттæ саразæм...
Зæрдиагæй йын хъырнынц Агънаты Гæстæн, Кокайты Тотрадз æмæ Гаджиты Барис.
Цы хæдзары кой уын кæнæм, уый у æмдзæрæн. Ацы æрыгон ирон лæппутæ ахуыр кæнынц Максим Горькийы номыл Литературон институты», — уæд дзырдта фæлтæрд поэт, Таймуразы сфæлдыстад фехъусгæйæ нæ, фæлæ æцæгæй къухфыстæй чи каст, йæ ратæдзæнтæ æмæ йын йæ дзырды тых чи зыдта æмæ дзы райгонд чи уыдис, уыцы курдиатджын фыссæг æмæ йæ хистæр æмбал Малиты Васо. Йе ’мдзæвгæтæ, стæй йын йе ’мхæлæртты уацмыстæ газетмæ дæр Васо бахуын кодта.
Таймуразы ахуыргæнæг — фæлтæрд поэт æмæ тæлмацгæнæг Лев Озеровы хъуыды уыд конкретондæр, стæй æвзонг поэты ирд курдиатыл бæлвырдæй дзурæг: «Таймураз Хаджеты как бы плечом вталкивает образ в строфу. Строфа от перегрузки подчас трескается». Æмæ, чи зоны, уæд æвзонг поэты фæлгонцон уынынадыл уæд дæр æмæ уый фæстæ дæр ахæм цæстуарзонæй ничи ма загъта.
Мах рагæй фæстæмæ ахæм адæмы хатт стæм, нæ хуыздæрты кой нæм цалынмæ искуыцæй æрыхъуысы, адæм нын æй фенын кæнынц — мæнæ сæм цæй диссаджы, саджы фисынтыл амад гуырд ис, уæдмæ йын йæ авналæнтыл, йæ уды æвæджиаг æвæрæнтæ æмæ дзуринæгтыл нæхæдæг нæ баууæндæм, уый мæнæй цæмæй хуыздæр у, зæгъгæ. Цыма нæ исчи хуыздæр куы уа, уæд уый мæлæт æмæ аллайаг у.
Скифирон курдиатджын æмæ дардмæуынæг фыссæг æмæ зонадон кусæгыл нымад цыдис æмæ цæуы. Таймуразы фыццаг чиныг «Фараст барæджы» редактор куы уыд, уæд хуыздæр базонгæ поэты сфæлдыстадимæ æмæ дзы байрад йæ зæрдæ. Йæ чиныг æмæ йын йæхи тыххæй йæ хъуыды раргом кодта чиныгкæсджытæн: «...ныфсджынæй йын æрæвæрæн ис, нæ литературæйы фæстаг азты хорзæй цы фæзындис, уый цур... Хаджеты Таймураз у æцæг поэт».
Æмæ æцæгдæр, поэты ирд курдиатыл, йæ фыццаг чиныг бакæсгæйæ, нал уыдис дызæрдыггæнæн. Йæ чиныджы сатæг æвзаг, нуарджын дзуринæгтæ, кæркæ-мæркæ хуызтæй быд, зæрдæ, æрдзы комулæфтау, зыдæй кæй скъæфта, йæ уыцы алæмæтон фæлгонцтæй æцæгæй балхæдта чиныгкæсджыты зæрдæ:

Мæ чысыл Ир! «Æз дæр дæ фырт дæн!» -
Æдæрсгæ сдзурын мæ фæнды:
Мæ рухс бæллицтимæ фæзындтæн
Ирон куыстдзагъд лæджы кæрты.

Æмæ-иу мын ысдæрдта ’взонг мæй
Кæддæр мæ саст авдæны хъæд.
Дæ зæххыл мæ фæндыдис сонтæй,
Сосланау, уадзын арвыл фæд.

Сырдтон-иу сабийæ фыдрасыг
Тæхгæ дымгæйы зилгæ рыг;
Уыдтон, куыд калдта ’хсæвы талынг
Нæ хуымтыл сусæггаг цæссыг.

Фыдæлты намысæн йæ дзырддаг:
Ирон фæдæ, уæд у фæрнæй;
Æфсарм — дæ ном, лæгуарз — дæ мыггаг,
Æндæртыл баивæн сæ нæй.

(«Ир — мæ ныййарæг»)

Ирон поэзи уæдмæ хорз зонгæ уыдис алыхуызон хæдхуыз романтикты сфæлдыстадимæ. Нигеры лирикæйы «баиу вæййынц бæрзонд романтизм æмæ карз реализм — кæм æрдзон уагыл, кæм та — курдиаты хъомысы барвæндæй», — дзырдта Джыккайты Шамил.
Джусойты Нафи зæгъы Къубалты Алыксандры сфæлдыстадæй: «...йæ курдиаты æрдзон миниуджытæм гæсгæ иууыл æмхицдæр уыдис героикон ситуацитæ æмæ уынгæг тохы мæлæты трагикон эмоцион фæстиуæг, адæймаджы уды бæрзонд рис æвдисынмæ. Æмæ ацы миниуджытыл баст сты йæ романтикон метод дæр æмæ йæ поэтикæйы сæйраг æууæлтæ дæр». Бестауты Гиуæрги сæрыстырæй кодта «дунейон романтизмы лæугæ хæхты — Байрон, Мицкевич, Лермонтовы» кой.
Ирон литературæйы романтикон хъуыдыйыл хæст классиктæ æмæ, адæмы ‘хсæн аккаг бынат чи æрцахстой, сæ уыцы дзæвгар уацмысты кой куынæ кæнæм, уæддæр, Таймураз лæгæй-лæгмæ зонгæ уыдис йе ’мдугон ирон поэттæ-романтиктæ Плиты Грис, Цæрукъаты Алыксандр, Дзаболаты Хазби, Бестауты Гиуæрги, Малиты Васо, Джыккайты Шамил æмæ æндæртимæ. Сæ алыварсон, нуарджын æмæ хæдхуыз сфæлдыстад сын куынæ зыдтаид, уæд уый диссаг фæкастаид йæхимæ дæр. Бирæ цæмæйдæрты йын уыдысты поэтикон монцмарæн дæр, скъола дæр. Нæ уыцы хъуыдыйæн æвдисæн — Грисы «Хæцæны» æмæ Таймуразы «Алайнаджы тох ромаг хæстонимæ».
Романтизмæн кæд советон дуджы мæнæ-мæнæ кад нæ уыдис, уæддæр æм нæ аив литературæйы райдайæнæй фæстæмæ æппынæдзух йæхи æппæрста лæгбæгъатыры æууæлтыл хъомылгонд уд. Нафи уымæн зæгъы: «Романтизм нæ литературæзонады фылдæр хатт нымад вæййы реализмы ныхмæ æвæрд фæзындыл. Уый æххæст раст нæу. Романтикон традицийæн бирæ иудзинæдтæ ис реалистон литературæимæ идеологийы дæр æмæ поэтикæйы дæр, æмæ уый хъуамæ уа нæ нымады кæддæриддæр». «Æххæст раст» нæ, фæлæ раст нæу. Алы адæймагау, алы литературон фæзындæн дæр, адæмы ‘хсæн хорз куы тауа, уæд ис парахат цардæй цæрыны бар.
Аивады алы фæдыздæхтæн царды йæхи цæсгом, йæхи авналæнтæ, æгæрыстæмæй, йæхи аивадон амæлттæ æмæ истори ис. Сæ иуы хардзæй иннæуыл базыртæ садзæн ма хъуамæ уаид. Уый тыххæй Нафийы хъуыды æргом у: «Ныхас хъуамæ уа æрмæст романтикон литературæйы хæдхуыз-дзинадыл. Уый хæрзиуджытыл, стæй йæ ахæм миниуджытыл, реализмимæ абаргæйæ йын йæ фадæттæ царды æцæгдзинад æвдисыны фадæттæ, къуындæг чи кæны».
Фæлæ Таймураз, «царды æцæгдзинад æвдисыны фадæттæ къуындæг чи кæны», уыдæттæм нæ каст. Йæ ныфс æгæрон уыд. Йæ равзæрст фæндагыл лæууыд фидар. Цыдис ыл æнæцудгæйæ. Лæгау-лæгæн куыд æмбæлы, афтæ. Хъысмæты фыдæвзарæнтæн йæхинымæры басæттын дæр йæ удæн æгадыл нымадта. Нæ кады фыдæлтау æм кæдфæндыдæр худинагæй мæлæт хуыздæр каст. Йæ æгъатыр фидæны цардцухæй кæмæй фæзæрдæхауд уыдаид, уыцы фыдхъысмæт цыма куырысмæдзогау йæ уоны уыдта:
Æз чысыл рæстæг цардтæн,
даргъ уыд мæ цыбыр фæндаг.
Мæ хорз у, йе ме сæфт, —
æз ууыл æппындæр нæ тыхсын.
Кæд йæ лæппынæн хъæды
къахæй нæ фæд кæны саг,
Уæддæр ма йæ тугæй
фæды фаг ныллæмары пыхсыл.
Кæд мæ нысанмæ æз
æрхуымæй фæцæуын æдзух,
Фæсайы мæ уый, —
фæлурс зынгау дардæй фæзыны,
Æмæ кæд бынтондæр
нæ баххæссы уымæ мæ къух,
Уæддæр ыл нæ тыхсын —
мæрдты йыл хъæцдзынæн мæ зыныл...

(«Æз цыбыр рæстæг цардтæн...»)
Цас бæллиццаг сты, цауд æмæ нæм хорз æппынæдзух иу барæнæй барст кæм фæцæуынц, сабыр уæрыкк дыууæ мады кæй фæдæйы æмæ лæдзæг рæстаг, æнæбароныл кæй фæсæтты, уыцы хъуыддæгтæ. Нафи йæ туг-стæг æмæ æмсис æфсымæрæй уымæн зæгъы: «Сæрыстыр, хивæнд лæг, ысхъæл, — Фæдисы, сау куысты, ныхасы!.. Йæ армы — цирхъы ныхмæ хъæл, Уæддæр хъазуатыл лæуд æдасæй» («Хаджеты Таймуразы цырты раз»). Фæлæ нын хъæцынæй хуыздæр хос кæй нæ вæййы, уый — нæ удты рис.
Æмæ Таймураз — æппынæдзух цардхъуаг (Æниу, нæм кæцы фыссæг никуы æййæфта цардхъуаг? Фæлæ йæ кæд чи уыдис уынæг?), Фыдыбæстæй рæвдыдцухæй дæр, искæй дæлбазыр лæууыдаид, уый никуы бахаста йæ сæрмæ. Цыфæнды тыхстæй, куыдфæнды хъуаг æмæ дудгæбоны дæр йæ зарæг æмæ хъарæджы дзуринаг уыдис нæ бирæ фыдтæ фенæг æмæ бавзарæг, йæ алæмæты рæсугъд æмæ хъæздыг æвæрæнтæй цух Ирыстон. Йæ уд ын хаста нывондæн: «Кæм дын бæззон — дæу дæн, мæ Ир! Нæ сæтты мæн фыдох уа, сау низ. Цæф арсау цъитийыл цæрин, Æрмæст мын уæд дæ ном уæлахиз!» («Ирыстонмæ»).
Нæ поэзийы ахъаззагдæр зæрингуырдтæй иу — Цæрукъаты Алыксандр, зæрдæбын æмæ рæстагæй уымæн загъта: «Хаджеты (Джусойты) Таймураз ирон аив дзырды хæзнадонмæ бахаста æмбисонды æвæрæн, равдыста æцæг курдиатджын поэты миниуджытæ, — сфæлдыстадон ног комулæфт, æмæ уымæй бацахста йæхи сæрмагонд къæпхæн, сбæрæг йæхи фæндаг».
Хаджейы-фырт æппынæдзух йæ разы, дунейы курдиатджындæр фысджытæ æмæ генитæ кæй аскъуыддзаг кæнынмæ хъавыдысты æмæ сын сæрысуанг кæронмæ фæхæццæ кæнын чи нæ бакуымдтой, уыцы æнусон темæтæ — хистæртæ æмæ кæстæрты ‘хсæн ахастытæ, цард æмæ мæлæтыл сагъæс, раст æмæ фыдæхы æнæбасæтгæ тох, адæймаджы миддунейы хъуырдухæнтæ, адæймаджы ном бæрзонд æвæрын, мадæлон æвзагыл сайдæй ма цæуын æмæ бирæ æндæр проблемæтæ кæй хаста адæмы рæгъмæ, аивадонæй сæ кæй скъуыддзыг кодта, уымæй бæрзондмæ иста йæ ном. Стæй — ирон поэзи дæр. Мæрзойты Сергей дзы райгондæй уымæн загъта: «Поэтический код Таймураза Хаджеты позволял ему самому и нам проникать в сложные лабиринты человеческих отношений, исторических коллизий, современных потрясений».
Нæ бирæ хуыздæртау, Таймуразæн дæр йæ дзаджджын сфæлдыстады ахъаззагдæр хайы йæ дзуринæгты дзуринагдæр, йæ риссæгты риссагдæр æмæ зынуромæндæр уый тыххæй сси нæ Фыдыбæстæ:

Ныххæлæттаг дæ ды, мæ Ир! -
Кæм ын хуыздæр уа, уырдæм лидзы
Дæ буц хъæбул... Чъызгæ — нæ цин,
Нæ ныфсыл бахæцыди ризæг...

Кæддæр-иу дун-дуне æцæг
Кæй бæхы къæхты бын ныррызти,
Ныр уый фæдон (кæм ма ис лæг?)
Цæуы кæмæндæрты æххуырстæй.

Ныхкъуырд — нæ намыс уа, нæ къæс, -
Цы ницыйæн нæ кæнæм табу...
Ыскасти хур, уæд у дæ хæс,
Зæгъ-иу: æгайтма мыл æрбабон!

Æз дис кæнын: кæд у дæ ном
Уæлон царды хъуырмæ кæуинаг,
Уæд ма куыд бахæссыс, ирон,
Дæ ныфс мæрдты бæстæм цæуынмæ -
Дæ фыдæлтæм!

(«Кæмæндæрты»)
Райгуырæн къæсæр ын афтæ рæсугъд æмæ адджын уыдис, æмæ йын йæ «уæзæгыл мæлын æхцон у» («Хæхбæсты»); нæй фесæфæн (йæхи загъдау — «ма зæгъæд ызнаг») йæ фыдæлты æвзагæн, уæд йемæ «сæфы дунейы истори» («Ме ’взаг»); «нæ поэты интимон лирикæ зæрдæйы къуымтæ арф агайы, нæй йæ нымайæн хуымæтæджы хиирхæфсæн хъуыддагыл, уый уды хъизæмæртты философи æмæ трагеди дæр...», — дзырдта Цæрукъаты Алыксандр.
Поэт Фыдыбæстæйы фæстæ бæрзонд æвæрдта уарзт. Йе ’мкъай Коцты Юляйæн цы æмдзæвгæ балæвар кодта, — «Мæ цард фæуы», — уым комкоммæ зæгъы: «Сæттын: хъысмæтæй уыд æлгъыст Мæ уд... Нал, хорзæхтæ нæ домы, Фæлæ мæ райстбавæрды фыст Уыди мæ Ир æмæ Дæ номыл!..». Йæ Райгуырæн бæстæйы бæрзæндмæ кæй иса поэт, — сылгоймаджы, — уый алкæмæн дæр у ныхъхъуыдыйы æмæ кады аккаг.
Поэт зæрдæхцонæн кæнæ искæй барæвдауынæн нæ дзырдта зæрдæхæлд æмæ хъынцъымгæнгæйæ, æппынæдзух ныл, аргъæутты æнаккаг фыдыусау, æгъатыр æмæ мæнгардæй чи цæуы, не уæнгтæ нын кæронмæ айтынг кæнын чи нæ бауадзы, нæ домбæйтты дæр нын сæгъы сыйы тъыссынмæ чи фæхъавы, уыцы хъысмæтмæ:

Цæуыс ныл, рагон зæдау, хинæй,
Нæ уды рис дæ мидис у!
Хуыздæр нæ чи вæййы, гъе, ууыл
Ныккалыс фидистæ,

Æмæ ныххуды уæд ызнаг
Йæ тæлфаг уæхсчытæй,
Гъе, уый ма йын нæ уыди фаг
Нæ тохы рæстæджы.

Цæуыл ныуунæргъы поэт,
Гъе, уый дын авдæн у,
Уæд, Ир, æлгъыстаг у дæ цот
Хуыцауæй, адæмæй!

(«Хъысмæтмæ»)
Поэт нæ уыдис къуындæг, ома, къуымон уарзты уацары. Йæ хъуыды — дардыл æххæст. Афтæ кæй дзырдта: «У дуне мæ райгуырæн, фæлæ уæддæр Мæ Иры къæсæр у мæ райдиан!», — уый æнæбындур нæу. Хозиты Барис зæгъы: «Дун-дунейы фæлгонц Хаджейы-фырты сфæлдыстадмæ æрбацыд Къостайы поэзийæ. Фæлæ йæм поэт акасти абоны цæстæй, радта йын йæхи æууæлтæ». Æмæ йæ уыцы æууæлтæ чиныгкæсджытæн кæнынц бирæ рæсугъддæр æмæ зæрдæмæдзæугæдæр. Æмдзæвгæ исынц хæрдмæ, аивады хæтæнтæм. Æмæ уымæй æлхæны йе ’мсисон Косты Лизæйы зæрдæ: «Кæд Поэты дунейы йæ райгуырæн Ирæн сæрмагонд бынат ис («мæ зæрдæйы уарт»), уæддæр йæ зæрдæ нæ быхсы адæмты ‘хсæн арæнтæ («арæх мæ тавта æцæгæлон арт») æмæ ныфсхастæй фæзæгъы: «Гъей, ды, æнæзонгæ! Хъусут, знагæй, хæларæй! Æз дæн адæмæн се ’ппæты фырт». Æмæ Поэт йæ цард, йе сфæлдыстадæй разынд йæ дзырды хицау.
Цурон æппæлд кæнæ стыр ныхасы алфæн нæ зæгъын: Хаджеты Таймураз уыдис ирд курдиаты хицау. Уый хуызæн хæдбындур, хæдхуыз поэттæ кæмæ нæй, уыцы адæмтæ сæм бæлгæ кæнынц. Мах ахæм æнæмæт сконд стæм, æмæ нæ «рох у», кæй йæ хъæуы, Ирыстоны, нæ ирон адæмы, стæй, лæгау-лæджы цы бынаты æвæрдта, йæхи дæр ын уым сæвæрын; скъолаты ахуыргæнæн програмæттæм æй бахæссын. Цас раздæр, уыйбæрц — хуыздæр. Монографитæ йыл чи ныффыссиккой, диссертацитæ йыл чи хъахъхъæниккой, уыдон поэты номæй, — Таймураз кад цух нæу, — чи зоны, сæхи нæмттæ сæвæриккой ноджы уæлдæр.
Хорз ракæнынæн æрæджы никуы у.

ХЪАЗИТЫ Мелитон

ХАДЖЕТЫ ТАЙМУРАЗÆН

Кæм нæ фæхæцы армыл арм,
Уым цард чъырын арты фæсудзы.
Нæ фарнæй у уæлдæр гæртам,
Фыдцард нæ хæлд тæскъæй фæрсудзы.

Кæуыл кодтай дæ дзырд, дæ зард,
Дæ мæнæ-мæнæ сæм нæ хъуысти,
Сæхи дæ ластой сай-май дард,
Кæм цы уырынгон и, цы сыст и.

Тыдтай нæ Иры зæххыл сындз,
Æбуз адæмыл кодтай суртæ.
Кæй хойраг нæ бахæрдзæн куыдз,
Æппæрстой цас дæ фæдыл дуртæ!..

Нæ дын уыд тæнджыты цæуæн.
Дæ бæллиц — рагбонты цъæх фынтæ.
Сæрылхæцæг нæ хъуыд дæуæн.
Нæ ивтай ногæй-ногмæ фынгтæ.

Ирон дзырды фарнæн дæ цард
Тъыстай тыхæй гæркъайы хуынчъы.
Фыдтæй — æфсæст, хæрзæгæй — дард.
Нæ нозт — цъæх арахъхъ, хæлц — цъæх хуычъы.

Нæма фестæм хæрзæгъдау сагъд -
Зындзынæ, зонын æй, мæ хъæрмæ!..
Чырыстийау, æрцу нæм тагъд -
Кæсын дæ райгасмæ æнхъæлмæ.