Nog adres

Аудæм не ‘рдзон хъæздыгдзинæдтыл

DSC00344.JPG
Рæсугъд æмæ алæмæттаг у Ирыстоны æрдз. Бирæ сты йæ æрдзон хъæздыгдзинæдтæ дæр. Фæлæ, хъыгагæн, фæстаг рæстæджы нæ æрдзон хæрзиуджытæй æмбæлон пайда нал цæуы бæрæг аххосæгтæм гæсгæ. Уыдонæй эффективонæй пайда кæнын æмæ ма афтæ экологимæ хауæг фарстытæн дзуапп дæтты Республикæ Хуссар Ирыстоны Æрдзон ресурстæ æмæ экологийы паддзахадон комитеты сæрдар Бестауты Бала.
Нæ горæт ныртæккæ махæн у арæзтадон фæзуаты хуызæн. Арæзт æмæ цалцæг цæуынц куыд паддзахадон организацитæ, алы æмæ алы нысаниуæджы объекттæ, афтæ хицæн цæрджыты хæдзæрттæ дæр. Уымæ гæсгæ махæн ахсджиаг сты арæзтадон æрмæджытæ. Куыд зонæм, афтæмæй та нæ республикæйы ис, арæзтадон æрмæджытæ кæмæй ис аразæн, ахæм пайдайы къахæггæгтæ. Куыд пайда цæуы уыдонæй?

- Нæ республикæ махæн хъæздыг у алыгъуызон пайдайы къахæггæгтæй. Раст зæгъыс, ныртæккæ, æцæгæйдæр, махæн ахсджиаг сты арæзтадон æрмæджытæм хауæг къахæггæгтæ. Змис æмæ хуырдур хæццæйæ агуырд цæуы донбылтыл, уæлдайдæр та Леуахийы былтыл. Махмæ ма ис рог сырххуыр сыджыт дæр, уымæй та аразынц сисамай-æн блоктæ. Ахæм сырх сыджыт ис Ереды хъæуы сæрмæ. Цънелисы, Гуфтайы æмæ ма æндæр рæтты дæр ис, арæзтадон нысаниуæг кæмæн ис, ахæм дур.
Цæмæй нæ æрдзон ресурстæй хæдзардзинæй пайда цæуа, уый тыххæй æппæтдæр райдайын хъæуы фæтк æрæвæрынæй. Фæтк, æгъдау кæм нæ уа, уым куыст æмбæлон уагыл æвæрд никуы уыдзæн.
Змис æмæ хуырдур донбылтыл алы ран нæй гæнæн къахын. Хъæуы сын сæ бынæттæ зонын. Уый тыххæй нæм ис специалисттæ æмæ уыдон кæм зæгъой, æрмæстдæр уым хъуамæ къахт цæуой. Кæннод скъуыйынц кæсæгтæ дæр æмæ хæлы нæ экологи дæр. Æмæ мах та цы уынæм? Чидæртæ хицæуттæ разындысты уыцы бынæттæн æмæ æнæа-уæрдонæй къахынц æмæ уæй кæнынц змис æмæ хуырдур дæр. Мах сыл азылдыстæм æмæ сæ бафæдзæхстам, цæмæй æппæтдæр закъонмæ гæсгæ саразой. Ахæм дурцъæлгæнæн бынæттæ æрмæст Ленингоры районы арæзт æрцыд æртæйы бæрц, ис дзы ам нæхимæ дæр, фæлæ сæ дыууæйæ дарддæр лицензи никæмæ разынд. Афтæмæй цы кусынц, уый кусынц сæхи дзыппæн æмæ кæд уыцы къахæггæгтæ нæ республикæйæн йæ хъæздыгдзинад сты, уæддæр дзы хицауады бюджетмæ иу сом дæр нæ цæуы. Бацархайдзыстæм, цæмæй æппæтдæр закъоныл арæзт æрцæуа.
- Арæзтадон æрмæджытæн спайдагæнæн ис нæхи хъæдæрмæгæй дæр. Куыд пайда цæуы уымæй та?
- Хъæдæй дæр хъуамæ пайда кæнæм хæдзардзинæй. Рæсугъд, химæлвас у Ирыстоны æрдз, уæлдайдæр та йæ хихджын хъæдтæй. Бирæ лæггæдтæ зонæм хъæдæй - уæдæ зымæгон рæстæджы хъарм дæттынæн, æххæст дзы кæнæм арæзтадон куыстытæ. Хъæдæрмæгæй уæлдай нын уый дæтты туаггуыр æмæ фитонцидтæ. Уымæй уæлдай бæлæстæ ныхъуырынц æвзалытуаггаз. Ис ын мæр хъахъхъæныны, донхъахъхъæныны ахадындзинад. Хъæды уæлдæфы бактеритæ ис 300 хатты къаддæр, горæты уæлдæфимæ абаргæйæ. Рох нæ ма хъуамæ уа, хъæд сæ цæрæн бынат кæй у хъæддаг сырдтæн, стæй мæргътæн дæр. Хъæздыг у нæ республикæ æрдзы ацы хæрзиуæгæй - хъæдæй æмæ йыл хъуамæ аудæм.
Фæстаг азты йæ сугæн æгъатырæй нал цæгъдынц, уымæн æмæ пайда цæуы куыд æрдзон газ, афтæ электроэнергийæ дæр. Фæлæ та ам дæр цы уынæм? Хъæд дæр хицæн адæймæгтæ давынц æмæ йæ уæй кæнынц хъæдæрмæгæн. Ам дæр та сæ дзыппы пайдайæн. Хицауады бюджетмæ дзы ницы цæуы уыцы æфтиагæй дæр. Куыд фехъуыстон, афтæмæй хъæдфадæн хырхытæ æрмæст Дзауы комы ис 40 бæрц æмæ сæ кæнон кæнынц…
- Хъæд афтæ æнæзакъонæй чи цæгъды, уыдоны ныхмæ цы мадзæлттæ исынмæ хъавут?
- Ис нæм хъæдты ахæм бæлæстæ æмæ сæ фæхъæуы акалын, уымæн æмæ сæ быны рæзынц чысыл бæлæстæ æмæ цæмæй уыдон рæзой, уый тыххæй сын хъæуы аразын фадæттæ. Фæлæ, уый афтæ нæ нысан кæны æмæ дæхи фæндæй цæуай, æмæ дæ кæм фæнды, уым æгъатырæй цæгъдай хъæд дæхи дзыппы пайдайæн. Мах сараздзыстæм афтæ, æмæ уый тыххæй хъуамæ исой бары гæххæттытæ. Ис нæм хъæдгæстæ æмæ сын уыдон хъуамæ бацамоной, кæцы бæлæсты акалын хъæуы, уыдæттæ. Дзырд цæуы, цæмæй сæ радтой районтæм æмæ уæд афтæ давгæйæ нал уыдзæнис. Хъæдгæстæн хъавæм сæр-магонд дарæс самал кæнын дæр. Йæхи фæндæй кæй баййафæм хъæд калгæйæ, уыдон цæудзысты ивар. Ныридæгæн дæр кæйдæрты фæивар кодта. Зæгъын ма мæ фæнды уый, æмæ, æгæрыстæмæй, донбылтыл дæр кæй ныццагътой бæлæсты. Мæнæн мæ мадыфыд, стæй мæ фыдыфыд дæр куыстой хъæдгæстæй æмæ йæ уыдонæй зыдтон, 100 метрæй æввхасдæр донбылтыл хъæд калæн нæй.
- Бæлæсты зынаргъ хуызтæй дæр хъæздыг у Ирыстоны хъæд. Уыдонæй та куыд пайда цæуы æмæ сæ фæфылдæр кæныныл та цахæм куыст кæндзыстут?
- Зæгъæн ис, æмæ нæ республикæйы территорийы æмбис кæй сты хъæды фæзуæттæ. Банысан кæнын хъæуы уый, æмæ нæм кæй зайы алыгъуызон бæлæсты зынаргъ мыггæгтæ. Зæгъæм, арæх нæм сты тулдз, тæгæр, тæрс, сабæлут, наз, соцъи æмæ æндæр бæлæстæ. Æрмæст тæрсбæласы фæзуæттæ нæм ис 79200 гектары, тулдзбæласы - 21700 гектары æмæ хихджын хъæдтæ та - 80 мин гектары бæрц.
Хихджын хъæдтæ, куыд зонæм, аф-тæмæй ис Дзауы районы. Уымæ гæсгæ диссаг макæмæ хъуамæ кæса, нæ республикæйы иууыл рæсугъддæр бынæттæй сæ иу кæй у Дзауы ком, уый. Йæ рог, сыгъдæг уæлдæф ын алчидæр уайтагъд рахаты. Уый та уымæн афтæ у, æмæ хихджын бæлæстæ дæттынц эфирон зети. Уый та куыд зæгъынц, афтæмæй у антибиотик æмæ мары зианхæссæг микроорганизмты. Уымæ гæсгæ архайдзыстæм сæ фæзуæттæ сын фылдæр кæныныл. Громы хъæуы ныссагътой 2000 гектары фæзуатыл ног талатæ. Нæ горæты талахъомылгæнæндо-ны цы сабæлуты талатæ ис сагъд, уыдон та ныссадздзысты Сачхерет, Дзалабет æмæ Синагуры хъæдты фæзуæттыл.
- Назбæлæстæ чи цæгъды æмæ сæ чи фæуæй кæны ногазон бæрæгбонмæ, уыдон та сæ цавæр закъæттæм гæсгæ лыг æмæ уæй кæнынц?
- Назбæлæстæ æнæзакъонæй чи лыг кæна, уыдон хъуамæ конд цæуой бæрндзинадмæ. Æнæуый та уыдон лыг фæцæуынц уагæвæрдмæ гæсгæ. Ис дзы ахæм назхъæдтæ æмæ дзы талатæ дзыгуырæй, гъе та цалдæргæйттæй иумæ сзайынц. Уыдоны фæхъæуы лыг кæнын. Фæлæ та сæ ам дæр зоны хъæдгæс æмæ сæ лыг дæр уый хъуамæ ракæна. Раст ахæм бæлæстæ фæуæй цæуынц Ног азмæ нæ горæты бæрæг уынгты дæр. Æрвыст дзы æрцæуы рæвдауæндæттæм, скъолатæм дæр.
- Хъæддаг цæрæгойтæ бахъахъхъæныны тыххæй та цахæм уыдзæн уæ архайд?
- Цæмæй ацы хъуыддаг куыд æмбæлы, ахæм уавæрмæ æркæнæм, уый тыххæй арæзт цæудзæн æппæтдæр. Махмæ ахæм бынатыл нымад у Зонкъаргом. Уым æртыны бæрц ис сагтæ - ис дзы кæсаг, фæлæ дзы нæй цуан кæныны бар. Ацы бынат у тобæгонд зонæ. Нæй дзы токæй кæсæгтæ ахсыны бар дæр. Ацы хъуыддагыл стыр куыст кæны ацы тобæгонд зонæйы хистæр Бестауты Толик, фæлæ уæддæр бирæтæ нæ сæттынц. Ныр хъуамæ уавæр фæива, æрæвæрдзыстæм уым дæр фæтк. Кæд тыхæй архайой исчитæ, уæд та лæвæрд цæудзысты тæрхондонмæ. Æвзæр нæ уаид, Знауыры районы цы стыр хъæдтæ ис, уым дæр хъæддаг хуыты мыггаг ауадзын. Уымæй ноджыдæр мах фæрæсугъддæр æмæ хъæздыгдæр кæниккам нæ хъæдты.
- Цы минералон æмæ нæм хосгæнæн дæттæ ис, уыдоны тыххæй та дæ хъуыды цахæм у?
- Минералон дæттыл дзырд куы цæуа, уæд нын зындгонд у Бæгъиаты дон. Ацы минералон доны гуырæн ахуыр æрцыд æмæ дзы æххæстбæрцæй ныр пайда цæуы. Ахæм минералон дæттæ ма ис Челиаты, Брытъаты, Едысы, Къуайсайы æмæ æндæр хæххон хъæуты дæр. Иу хатт Челиаты донæй æз аластон Мæскуымæ æмæ йæ рахуыдтой хосгæнæн дон. Хорз инициативæ равдыста не 'мбæстаг Челехсаты Владимир Нагутнийы хосгæнæндон саразыны тыххæй. Стыр бузныг сты адæм йæ сырæзтæй, фадат сын ис сæхицæн схос кæнынæн. Ахæм бынæттæ нæм ноджыдæр ис æмæ хорз уаид, ноджыдæр ма исчитæ куы равдисиккой ахæм хъæппæсон архайд.
Хъахъхъæд цæуынц нæ суадæттæ дæр. Чъизи сæ кæнынц. Сæ алыварс азмæлæнтæ нал вæййы алыгъуызон брæттæ æмæ пластикон мигæнæнтæй. Алы суадоны фарсмæ милицонер сæвæрæн нæй. Нæхимæ хъуамæ уа ахæм æрхъуыдыдзинад, æмбарынад æмæ хъуамæ аудæм нæ экологийыл, нæхæдæг цæрæм ам æмæ сæ пайда дæр нæхæдæг кæнæм.
- Цахæм экологион зиан хæссынц адæмæн, æнæраны кæй калынц, уыцы брæттæ æмæ цы арæзт цæуы горæтæй сæ æмбæлон бынæттæм ласыны тыххæй?
- Къусреты бронкалæны фæдыл арæх цыд хъæстытæ йæ алфæмблай цæр-джытæй. Арæх дзы сыгъдысты брæттæ æмæ йæ фæздæгæй тыхстысты канд йæ алфæмблай цæрджытæ нæ, фæлæ ма-иу æй дымгæ куы рахаста горæтырдæм, уæд уыдон дæр. Брондон куы судза, уæд та дзы цæуы тæссаг газ - диоксин. Йæ фæстиуæг у онкологон низæй рын-чын кæнын. Ныр хорз хъуыддаг у ацы фарст скъуыддзаг кæй æрцыд, уый. Горæтæн скæсæнырдыгæй арæзт æрцæудзæн брæттæкуыстгæнæг завод. Рахицæн ын æрцыд æхцайы фæрæзтæ. Ссардæуыд ын проектгæнджытæ дæр. Завод алыгъуызон брæттыл кусдзæн хицæнтæй, ома, сæ сортгай дихтæ кæндзысты æмæ кæройнаг этапы уыдон ныгæд цæудзысты зæххы бын. Афтæмæй нæ экологийæн æмæ цæрджытæн дæр зиан нал хæсдзысты. Стыр куыст цæудзæн нæ горæт алыгъуызон брæттæй ссыгъдæг кæныныл. Уыцы нысанæн мах æмгуыст кæндзыстæм горæты администрациимæ.
- Цахæм куыст цæуы сæудæджерадон брон калыны ныхмæ та?
- Уыцы брæтты дæр калынц алы рæтты: Хеиты, Присы сæрмæ, Къусретмæ, стæй Къуернеты хъæутæм ссæуæн фæндæгтыл. Ныккалдтой сæ, æгæрыстæмæй, нæ горæты сæрмæ Тулдзы къохы дæр. Брондон арæзт кæм æрцæудзæн, уымæ æввахс ма арæзт æрцæудзæн, хæдзæртты пырхæнтæ кæм калой, ахæм полигон дæр. Уым æвзардзысты, арæзтадон æрмæгæн ма дзы чи сбæзза, ахæмты æмæ сæ пайда цæудзæнис.
БЕСТАУТЫ Валя