Nog adres

Куысты ветеран

-0348.jpg Нæ царды сæмбæлæм ахæм адæймæгтыл, кæцытæ цæргæ-цæрæнбонты сæ хъазуатон куыстæй фæлæггад кæнынц сæ радтæг адæмæн, сæхиуыл æнæауæрдгæйæ. Ахæм куыстуарзаг адæймæгтæй æнæхъæн царды дæргъы никуы ничи фехъусы, бафæлладтæн, зæгъгæ. Æмæ, æгæрыстæмæй, пенсийы кармæ дæр куы бацæуынц, уæддæр сæ фæллой кæнын никуы ныууадзынц, иу ран бадгæ сæ никуы ничи фены, цалынмæ сæ къæхтыл лæууынхъом вæййынц, уæдмæ.
Ахæм куыстуарзаг адæймæгтæм хауы нæ горæты цæрæг, куысты ветеран Уалыты Димитр Гиуæргийы фырт. Уый райгуырд Карелы районы Цъуеры хъæуы. Хæрзчысылæй баззад лæппу фыдæй сидзæрæй. Фараст азы йыл куы сæххæст, уæд райдыдта Стыр Фыдыбæстæйон хæст æмæ 1942 азы йæ фыд Гиуæрги дæр ацыд хæстмæ. Акодтой уал æй Мæскуымæ æмæ йæ уырдыгæй рарвыстой фронтмæ. Мæскуыйæ поездыл цæугæйæ, уый йæ бинонтæм æрæрвыста фыццаг æмæ фæстаг фыстæг. Йæ цардæмбал Плиты Бабуцайæн ныфсæвæрæн ныхæстæ фæкодта фыстæджы: «Фидар фæлæуу, бæргæ, дæм стыр уаргъ хæссын æрхауд, фæлæ — бафæраз. Уæдмæ знаг дæр дæрæн æрцæудзæн, Хуыцауы фæндæй фæстæмæ сæрæгасæй æрыздæхдзынæн æмæ та амондджынæй цæрдзыстæм нæ хъæбултимæ».

Фæлæ Гиуæргийæн йæ хъысмæт æндæр фæндаг равзæрста, нæ сæххæст кодта йæ ныфсæвæрæн ныхæстæ. Йæ цардæмбалы фыццаг æмæ фæстаг фыстæг йæ амæлæты боны онг æвæрдæй дардта йæ идæдз. Бæргæ йæм æнхъæлмæ кастысты йæ бинонтæ, фæлæ... Фæстæдæр сæм Карелы æфсæддон къамисариатæй гæххæтт æрбарвыстой, зæгъгæ, Уалыты Гиуæрги æбæрæг сæфт фæци хæсты.
Сидзæргæс ныййарæг мадæн хæсты азты кæд тынг зын уыд æртæ сидзæры хæссын, уæддæр бафæрæзта æмæ йе ’ртæ фырты дæр царды раст фæндагыл бафтыдта. Сидзæртæн куыд йæ бон уыд, афтæ æххуыс кодта сæ фыдыфсымæр Алекси дæр. Стыр Фыдыбæстæйон хæст куы райдыдта, уæд Димитрыл цыд æрмæстдæр 9 азы, уый уыд æфсымæрты хистæр æмæ ныййарæг мадæн та йæ ныфс æмæ цумагæнæн хъæбул. Астæуккаг ахуырад райста Карелы районы Бреты хъæуы, сæхи хъæу Цъуеры астæуккаг скъола кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ.
Скъола каст фæуыны фæстæ бацыд Хуссар Ирыстоны паддзахадон институты гуырдзиаг секторы физикæ-математикæйы факультетмæ. 1954 азы институт æнтыстджынæй каст фæуыны фæстæ йæ кусынмæ арвыстой Карелы районы Мохисы хъæумæ. Уыцы аз æм æрсидтысты йе ’мбæстагон хæс бафидынмæ дæр. Службæ кодта Украинæйы горæт Белореченскы. Æфсадæй æрыздæхыны фæстæ та ахуыргæнæгæй куыста Карелы районы Хедуреты хъæуы астæуккаг скъолайы, цыран бакуыста иу азы бæрц. 1959 азы æрцыд Цхинвалмæ æмæ кусын райдыдта завод «Электровибромашина»-йы инструкторон хайады хистæр техникæй. Заводы кусгæйæ, Димитрæн уайтагъд фæбæрæг сты куыстмæ йе ’взыгъддзинæдтæ æмæ йæ иу азы фæстæ снысан кодтой заводы фæлварæн лабораторийы хистæр инженерæй. Заводы куыст иттæг хорз кæй зыдта, уымæ гæсгæ йæ кодтой иу бынатæй иннæмæ. Куыста кондадон хайады хистæр диспетчерæй, электротехникон фадыджы хистæрæй. Уый фæстæ — контролон-ревизион хайады хистæрæй. Ацы бынатæй ацыд пенсийы дæр 2012 азы.
Заводы кусгæйæ, Димитрæн радтой фатер дæр. Уæдмæ йæ цард баиу кодта Шестопалова Светланæимæ, уый дæр каст фæци физмат. Светланæ бирæ азты дæргъы фæкуыста нæ горæты 7-æм астæуккаг скъолайы математикæйы ахуыргæнæгæй. Йæ хорз куысты тыххæй йын лæвæрд æрцыд «РХИ-йы сгуыхт ахуыргæнæг»-ы кадджын ном. Дæргъвæтин азты хъомыладон куыст кæнгæйæ, Светланæйы къухтæй рацыдысты бирæ æвзонг фæлтæртæ, уыдонæй бирæтæ систы зындгонд адæймæгтæ. Горæты йæ зыдтой куыд хорз ахуыргæнæг, афтæ æмæ йын кад кодтой. Дыууæ уарзæгой цардæмбалæн зæнæгæй рацыд чызг æмæ лæппу. Бинонтæ сæхи нымадтой амондджыныл, уыд сæм ноджыдæр хуыздæр фæндтæ, фæлæ... Разæй сæм æнхъæлмæ каст стыр бæллæх.
Сæ чызг Маринæ скъола каст фæцис иттæг хорз нысæнттыл æмæ уый фæстæ та æнтыстджынæй фæци Мæскуыйы технологон институты дзидза-урсаджы факультет. Институт каст фæуыны фæстæ йæ кусынмæ арвыстой горæт Горькийы консерваразæн заводмæ технологæй. Уыцы иурæстæджы йæ сæвзæрстой заводы фæскомцæдисон секретарæй дæр. Æвзонг курдиатджын чызг, иу аз дзы æххæстæй нæма бакуыста, афтæмæй 1985 азы трагиконæй фæмард майы мæйы, советон фæсивæды бон куы нысан кодтой, уæд. Йæ мад Светланæ йæ уарзон хъæбулы фæзианæй фæстæмæ нал ссæрæн, цард ын ад нал кодта, фæлæ уæддæр ныййарджытæ цардысты сæ фырт Владимиры цæрайæ. Фараст азы размæ Светланæ цæрынхъуагæй ацыд йе ’нусон бынатмæ.
Владимир дæр йæ ныййарджытау каст фæци Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты физикæ-математикæйы факультет тынг хорз нысæнттыл. Йæ хорз ахуыры тыххæй йæ ныууагътой кусынмæ институты. Уым цалдæр азы бакусыны фæстæ рахызт амалиуæггæнæджы куыстмæ. Ис ын цардæмбал æмæ цыппар хъæбулы — иу чызг æмæ æртæ лæппуйы. Райгонд у Димитр йæ фырты зæнæгæй. Владимиры чызг каст фæци Мæскуыйы Хицауады академи, ныртæккæ кусы РХИ-йы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады тæлмацгæнæгæй. Зоны æртæ æвзаджы: французаг, англисаг æмæ испайнаг æвзæгтæ. Йæ хистæр фырт та ахуыр кæны Ленинграды æфсæддон медицинон академийы 4-æм курсы. Астæуккаг лæппу нырма ацы аз фæци каст хорз нысæнттыл нæ горæты гимнази «Рухс» æмæ йæхи цæттæ кæны уæлдæр ахуырад райсынмæ. Сæ кæстæр фыртыл та цæуы 4 азы.
Димитр арæх æрæмысы «Вибромашина»-йы йæ куысты азтæ. Заводы кусгæйæ йæ хъус лæмбынæг дардта рауадзгæ продукцийы гъæдмæ. Куыд хорз инженер æмæ йæ хъуыддаджы иттæг хорз специалист, афтæ йæ заводы къухдариуæгад арæх æрвыстой командировкæты. «Гагарин космосмæ куы атахт, уæд æз командировкæйы уыдтæн Братскы. Ацы горæты „Братскгидрострой“ сын ныззакъаз кодта 6 машинæйы, проект та сын сарæзта Ленинграды механикон бакуысты институт. Нæ завод сæ куы сарæзта æмæ сæ куы федтон, уæд нæ заводы къухдариуæгадæн загътон, зæгъын, ацы машинæтæ дзæбæх нæ кусынц, фæлæ сæ уæддæр арвыстой. Братскы сæ куы стымбыл кодтой, уæд не скуыстой æмæ сæхимæ фæхуыдтой, Ленинграды механикон бакуысты институты машинæтæн проекттæ чи сарæзта, уыцы специалистты. Цалдæр инженеры дыууæ хатты ныццыдысты Братскмæ, фæлæ сын сæ бон ницы баци. Уæд ленинградаг специалисттæ æххуысмæ фæдзырдтой Цхинвалы „Вибромашина“-йы къухдариуæгадмæ. Заводы уæды директор Къудухты Илья арвыста мæн, йæ зæрдæ мыл кæй дардта, уымæ гæсгæ». Фæлтæрдджын æмæ курдиатджын инженер машинæты фæстæмæ сæхæлдта, ногæй сæ стымбыл кодта æмæ машинæтæ скуыстой. Уæдмæ Братскмæ æрцыд Ленинграды проекттæ аразæн заводы инженер, техникон зонæдты кандидат Поляков Витали, уый тынг райгондæй баззад Димитры архайдæй æмæ «Вибромашина»-мæ æрæрвыстой куырдиат, зæгъгæ, Уалыты Димитры схорзæхджын кæнут йæ хорз куысты тыххæй. Заводы къухдариуæгад дæр Димитры схорзæхджын кодтой 60 сомæй (уыцы рæстæджы стыр æхцатæ уыдысты).
Æмæ цал æмæ цал хатты уыд Уæрæсейы горæтты. Иу хатт та йæ арвыстой Украинæмæ горæт Новомосковскмæ. Уым дæр цхинвайлаг машинæтæ не скуыстой æмæ та сæ бахъуыд Димитры арæхстджын къухты æххуыс. Фæл-тæрдджын инженер куы федта машинæты, уæд сын загъта, зæгъгæ уын кæронмæ нæ бакусдзысты æмæ сын сæ сисын кодта. Заводы цехы хистæр дзы баззад райгондæй æмæ йæ схорзæхджын кодта зæрдылдарæн лæвæрт-тæй. Иу хатт та Уалыйы фырт командировкæйы уыд Кольскы æрдæгсакъадахы горæттæй сæ иуы, цыран арæзтой минералон хъацæнтæ. Уырдæм уый размæ арвыстой вибромашинæтæ æмæ сæ кусæгон хæйттæ ныцъцъæл сты. «Цъæлтæй сæ куы федтон, уæд сæ райхалын кодтон æмæ сын сæ ногæй сæмбырд кæнын кодтон, куыд æмбæлд, афтæ. Уый фæстæ бакуыстой дзæвгар азты дæргъы».
Куыд хорз специалист, афтæ-иу Димитры арвыстой, Советон Цæдисы металлургион заводтæ кæм уыд, уыцы горæттæм. Магнитогорскы фæстаг 9-æм домнæйы пец куы арæзтой, уæд цхинвайлаг вибромашинæты дæр скусын кодта Димитр. Заводы йæ раздæры æмкусджытæ Тъехты Сулико æмæ Плиты Михаил дæр Димитры тыххæй нæ бавгъау кодтой се ’ппæлæн ныхæстæ. Дыууæ дæр банысан кодтой, тынг хорз инженер кæй уыд, уый.
Уалыты бинонтæ æвыдæй нæ аирвæзтысты гуырдзиаг-ирон хæсты рæстæджы. Димитры æфсымæр Вильгельм куыста Агарайы астæуккаг скъолайы æфсæддон къухдариуæггæнæгæй. Иу хатт ацы скъолайы ирон ахуыргæнджытæ финансон фæрæзтæ æрæмбырд кодтой æмæ сæ æрбарвыстой Цхинвалмæ. Уый базонгæйæ сæ гуырдзиаг къухдариуæгад ссæрибар кодта сæ куыстæй. Фæлæ Вильгельм ууыл нæ аирвæзт. Иу хатт йæ гуырдзиаг каистæм куы уыд, уæд æм уырдæм фæмидæг сты гуырдзиаг лæгхортæ, йæ къæхтæ йын бабастой машинæтæм æмæ йын сæ аскъуыдтой, афтæмæй йæ фыдмардæй амардтой. Йæ иннæ æфсымæр Климент та алыгъд Цæгат Ирыстонмæ. Æрцардысты Ольгинскы, фæлæ йын дзы цæрын нæ бантыст, фæмард трагикон æгъдауæй.
Уалыйы фырт у куысты ветеран. 1999 азы йын лæвæрд æрцыд «РХИ-йы сæудæджерады сгуыхт кусæг»-ы кадджын ном. Абон кæд Уалыты Димитр акаст йæ 80 азы сæрты, азтæ йыл кæд сæ уæз æруагътой, уæддæр у уæнгрог æмæ куыстхъом. Кæд йæ уарзон заводы нал кусы, уæддæр æй иуран бадгæ ничи фендзæн. Ногхъæуы йын цы зæххы фадыг ис, уый æрвылаз дæр бакусы æмæ дзы хорз тыллæг райсы. У газет «Хурзæрин»-ы активон кæсæг, рафыссы бынæттон периодикон мыхуыр. Фæстаг рæстæджы аразын райдыдта судокутæ дæр. Мах зæрдæ дæр ын зæгъы бирæ азты æнæниз цæрæнбон.
ДЖИОТЫ Екатеринæ