Nog adres

Бахъахъхъæнæм культурон цыртдзæвæнтæ

ochrana pam.jpgНæ фыдæлтæ хъæздыг культурон хæзнатæ кæй сфæлдыстой, уый бæрæгæй зыны, абоны онг нæм дзы цы цыртдзæвæнтæ æрхæццæ сты, уыдонæй. Куыд зонæм, афтæмæй ирон адæм табу кодтой Хуыцауæн, афтæ ма дзуæрттæн дæр. Нæ фыдæлты къухæй арæзт æрцыдысты Ирыстоны иууыл бæрзонддæр æмæ рæсугъддæр бынæтты бирæ дзуæрттæн кувæндæттæ. Бирæтыл дзы цæуы цалдæргай æнустæ. Абоны онг дæр сын алчидæр кæны кад, нымад цæуынц уаз бынæттыл. Фæлæ æнусон æппындæр ницы ис. Хъыгагæн, Ирыстоны бирæ кæмттæ æмæ хъæутæ æдзæрæг кæнын байдыдтой. Ацы кувæндæттæ дæр цадæггай раууатмæ цæуынц. Уый та æвзæрырдæм бандавдзæнис се ‘ддаг хуызыл æмæ сæ сомбоныл дæр.
Ирон адæмы историйы ма егъау бынат ахстой мæсгуытæ, кæцытæн фенæн ис Ирыстоны бирæ рæтты. Уыдон дæр нæ адæмы историйы ахсынц стыр бынат. Уымæ гæсгæ алы ирон адæймаг дæр хъуамæ йæ хæсыл нымайа, фыдæлтæй нæм æнусты сæрты цы культурон цыртдзæвæнтæ æрхæццæ сты, уыдон нын кæй сты цæстыгагуыйау хъахъхъæнинаг.

Ацы мæйы 18-æм бон нысан фæцæуы культурон бынты цыртдзæвæнтæ бахъахъхъæныны æппæтдунеон бонæй. Уымæ гæсгæ ацы бон нæ дзырды сæр ноджыдæр свæййы, этнографион нысаниуæг кæмæн ис, уыцы культурон бынтæ.
Культурон бынтæ бахъахъхъæныны боны цытæн нæ горæты республикон библиотекæйы конференц-залы ауагъд æрцыдис конференци. Йæ сæйраг темæ уыд Дзауы районы тобæгонд бынат саразыны проект. Конференцийы куысты хайад райстой РХИ-йы Хицауады Сæрдары хæдивæг Пухаты Эрик, культурæйы министр Остъаты Мадинæ, Хуссар Ирыстоны Президенты уынаффæгæнæг Коцты Къоста, Республикæ Абхазы историон-культурон бынтæ хъахъхъæныны департаменты сæйраг специалист Инал Джопуа, Цæгат Ирыстоны гуманитарон æмæ социалон иртасынæдты институты зонадон кусæг, историон зонæдты доктор Дзаттиаты Руслан, Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институты директор Гаглойты Роберт, ацы институты зонадон кусæг Мæргъиты Ирбег, Республикæ Абхазы минæвар Елбачиты Алан, нæ Республикæйы Культурæйы министрады культурон цыртдзæвæнтæ хъахъхъæныны хайады гæс Табуты Нелли, нæ университеты студенттæ æмæ æхсæнады минæвæрттæ.
Мадзал ахаста дæргъвæтин рæстæг æмæ дзы бæстонæй дзырд цыдис историон культурон цыртдзæвæнтæ бахъахъхъæныны тыххæй æппæт фарстатыл.
Конференци бацæуæн ныхасæй байгом кодта Остъаты Мадинæ. Уый банысан кодта, зæгъгæ, абон не 'хсæнад сабыр цардмæ традицион удварнон æмæ хæрзæгъдауон æргъадтæм куыд здæхы, афтæ рæзы нæ алыварс культурон историон уавæры тыххæй бæрндзинад. Уый куыд банысан кодта, афтæмæй Хуссар Ирыстоны историон рæзты бирæ æнусты дæргъы арæзт æрцыдысты бирæ уникалон материалон æмæ культурон цыртдзæвæнтæ. Хъыгагæн, уыдонæй бирæ абон сты мæгуырау уавæры. Йæ ныхæстæм гæсгæ, фæстаг рæстæджы куыст зынгæ фæактивондæр ахæм цыртдзæвæнтæ бахъахъхъæныны фæдыл. 2015-2017 азты Инвестпрограммæмæ хаст æрцыдысты культурон цыртдзæвæнтæ æмæ уый у æхсызгон хабар. Фæлæ йæ ныхæстæм гæсгæ уыцы фæрæзтæ фаг не сты, хъæуы тынг бирæ саразын, цæмæй æндидзыд æрцæуой уникалон цыртдзæвæнтæ æгас республикæйы. Куыд ма загъта, афтæмæй æнæмæнгхъæуæг у культурон бынтæ бахъахъхъæныны фæдыл стратеги бакусын.
Цыртдзæвæнтæ хъахъхъæныны хайады хистæр Табуты Нелли та загъта, зæгъгæ, конференци уагъд цæуы Дзауы районы Рукъ, Ерман, Едыс, Сыба, Згъуыбир æмæ æндæр хъæуты тобæгонд зонæйæ расидыны тыххæй. Ацы фарстыл кусæм бирæ рæстæджы дæргъы. Ацы хъæуты территоритæ хауынц арф этнографион зонæмæ æмæ йæ хъæуы бахъахъхъæнын, ныртæккæ цахæм у, ахæм хуызы. Зæгъæм, вæййы афтæ, æмæ махæн нæ фехъусын кæнынц, афтæмæй хицæн адæймæгтæ цыртдзæвæнтæ цалцæг кæнынмæ бавналынц æмæ сын се 'ддаг хуыз фæивынц. Уый та раст нæу, кæй зæгъын æй хъæуы.
Чи нæм æрбахаты, ахæмтæн баххуыс кæнæм специалисттæй, Уæрæсейæ сын æрхонæм реставратортæ.
Табуты чызг банысан кодта, зæгъгæ ма нын нæ республикæйы районты цыртдзæвæнтæ чи хъахъхъæна, ахæм адæймæгтæ кæй нæй. Æрдзырдта, сæ хайад ма ацы фарстаты фæдыл цы куыст кæны, сæ разы цы проблемæтæ лæууы, уыдæттыл.
Зонад-иртасæн институты директор Гаглойты Роберт йæ раныхасы бузныджы ныхæстæ загъта, цыртдзæвæнтæ хъахъхъæныны фæдыл чи кусы, уыдонæн æмæ загъта, банысангонд территоритæ тобæгонд зонæйæ расидын иттæг ахсджиаг хъуыддаг кæй у. Йæ ныхæстæм гæсгæ, æппæт дæр саразын хъæуы, цæмæй нæ ацы хъуыддаджы фидæны фæлтæртæ азымы ма дарой.
Йæ раныхасы Инал Джопуа бузныг загъта конференцийы организатортæн æмæ банысан кодта, зæгъгæ, адæмы культурæйы историйы къабазы зонындзинæдтæ парахат кæнын у ахсджиаг хъуыддаг. Банысан ма кодта, зæгъгæ, цыртдзæвæнтæ комплексон æгъдауæй бахъахъхъæнын ахсджиаг у тобæгонд зонæтæ саразынæн. Æрмæстдæр ахæм уавæрты ис бахъахъхъæнын этнографион зонæнтæ. Афтæ ма ахсджиагыл банымадта, цæмæй Абхаз æмæ Хуссар Ирыстон кæрæдзийы фæлтæрддзинадимæ зонгæ кæной, уагъд цæуой иумиаг семинартæ, кæцытæ ахъаз кæндзысты цыртдзæвæнтæ бахъахъхъæнынæн.
Ацы конференцийы докладтæ бакастысты цыртдзæвæнтæ бахъахъхъæныны æмæ ноджы æндæр ахæм æнгæс проблемæты фæдыл историон зонæдты доктор Дзадтиаты Руслан - «Археологическое исследование Эдисского городища», РХИ-йы Президенты паддзахадон уынаффæгæнæг Коцты Къоста - «Святилище Хисты Дзуар», Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институты зонадон кусæг Мæргъиты Ирбег - «Гуылдзыг мæсгуытæ», ХИЗИИ-йы кæстæр зонадон кусæг Чилæхсаты Алан - «Склепы на территории заповедной зоны», цыртдзæвæнтæ хъахъхъæныны хайады сæйраг специалист Бæззаты Никъала - «Тлийский мо-гильник», æрыгон натуралистты бæстæзонæн кружокы уæнг Гаглойты Оксанæ - «Зылды мæсыг» æмæ æндæртæ.
Конференцийы хайадисджытæн сæ иумæйаг хъуыды уыдис, нæ цыртдзæвæнтæ кæй хъæуы бахъахъхъæнын, цалынмæ нæ байрæджы ис, уæдмæ.
Кæронбæттæны райст æрцыд резолюци. Райстæуыд уынаффæ, цы докладтæ бакастысты, уыдон кæй рауадздзысты хицæн брошюрæйæ.
ТУАТЫ Ларисæ