Nog adres

/Рухс ном мысгæйæ / Булæмæргъæн аскъуыдис йæ зарæг

valera.jpg Æгъатыр у мæлæт. Уæлдай æгъатырдæр та, адæмыл уæззау бонтæ куы ныккæны, уæд разыны. Ивгъуыд æнусы, 90-æм азты райдианы цы хæсты цæхæры бахаудыстæм æмæ йæ азарæй цы бирæ адæймæгты сæфтам, уый нын цыма фаг нæ уыд, уыйау ма митзæйты амæттаг дæр кодтам. Бирæ цæрынхъуаг адæймæгты цард ахастой зæйтæ Транскамы фæндагыл. Уыдонæй сæ иу уыд, буц æмæ сæрыстыр кæмæй уыдыстæм, стыр фидæн кæмæ æнхъæлмæ каст, уыцы зарæггæнæг Сагкаты Валери дæр.
Цыбыр уыдысты йæ царды азтæ Валерийæн. Бæрцæй — 42 азы. Уыимæ дзы рæвдыд дæр тынг не ’ййæфта. Чысылæй йыл сбадтис сидзæры ном. Баззадис йæ фыдыхойы æвджид æмæ кæд йæхæдæг дæр цыбыркъух уыд, уæддæр йæ мадызæнæджы хъæбулы хъомыл кодта хи хъæбулау. Цардысты маамæлайы къæбæрæй...
Къаннæг лæппуйæ фæбæрæг, æрдз Валерийæн кæй схæлар кодта зарæггæнæджы арфæйаг курдиат, уый. Фæбæрæг сты музыкæмæ, зарды аивадмæ йе ’взыгъддзинæдтæ. Зæгъæн ис, æмæ Валерийæн зарæг йæ чысылæй фæстæмæ ссис йе ’мбæлццон.

Уый йын ивта йæ зæрдæйы равг æмæ уый руаджы тых кодта æмæ саста æппæт зындзинæдтæ дæр. Зарæг ын агайдта йæ цардуарзаг зæрдæйы, æнæ зарæг ын цард ад нæ кодта æмæ Валери зарыдис алы ран дæр: скъолайон изæрты, уынгты йе ‘мбæлтты æхсæн. Стыр æхсыгонæй зарыд хихъæппæ-рисон къордты. 1964-65 азты 15-аздзыд Валери архайдта Цхинвалы завод «Эмальпровод»-ы хæдархайгæ къорды. Се ’ппæтæн дæр æхцондзинад хаста йæ зæлланггæнаг хъæлæс æмæ-иу фæскуыст тырныдтой сæ клубмæ, йæ цымыдисон зардмæ байхъусынмæ. Чи йæм хъуыста, уыдон æмбæрстой, Валери зарæггæнæджы табуйаг курдиатæй хайджын кæй у æмæ йæхиуыл куы куса, уæд бирæ хæрзты кæй бацæудзæнис ирон зарды аивадæн. Стыр ныфс дзы æвæрдтой ирон аивадуарзджытæ æмæ сæ фыдæнхъæл нæ фæкодта. Раргом йæ курдиат...
Æхсайæм азты æмбисы Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты арæзт æрцыдис вокалон-инструменталон ансамбль «Айзæлд». Ансамблы сфæлдыстадон къорд бирæ сарæз-та ирон эстрадон аивады размæцыдæн. Уым цы æвзонг музыканттæ архайдтой, уыдонæй сæ иу уыд Сагкаты Валери. Уый иттæг аив æххæст кодта, куыд ирон, афтæ уырыссаг æмæ фæсарæйнаг эстрадон зарджытæ дæр. Фæстæдæр та ссис вокалон-инструменталон ансамбль «Бонвæрнон» æмæ Хуссар Ирыстоны зард æмæ кафты паддзахадон ансамбль «Симд»-ы хуыздæр зарæггæнджытæй сæ иу. Ацы дыууæ ансамблы райхæлдис Сагкаты Валерийы ирд курдиат æмæ семæ æрзылдис уæды Советон Цæдисы бирæ бæстæты алы къуымты æмæ-иу алы ран дæр йæ диссаджы зардæй арф тæлмæнтæ ныууагъта аивадуарзджытыл.
Уый бирæ домдта йæхицæй. Æрдзон курдиатæй дарддæр ма хъуыд профессионалон ахуырад райсын дæр. Æмæ 1970 азы бацыд ахуыр кæнынмæ Цхинвалы музыкалон ахуыргæнæндоны хореографион факультетмæ, каст æй фæцис иттæг хорз нысæнттыл.
Валери азæй-азмæ кодта популярондæр. Арæх иста хайад алыгъуызон концертты, лæвæрдта концерттæ йæхæдæг. Адæм-иу куы базыдтой, йæ концерт уыдзæнис, уæд-иу тагъд кодтой йемæ фембæлынмæ, йæ диссаджы хъæлæс ын заргæйæ фехъусынмæ, къухбакæнæн-иу нал уыдис залы.
Стыр хæларзæрдæ адæймаг уыдис Валери. Бирæ уарзта адæмы, уæлдайдæр та сабиты. Уыдонæн арæх лæггад кодта нæ горæты, уæды областы сæйраг Назбæласы фарсмæ ногазон мадзæлтты Митын дадайы хæстæ æххæст кæнгæйæ. Цæстытыл абон дæр ауайынц, хъæлдзæг, бæрæгбонлвæлыст са-биты куыд ирхæфста, семæ куыд хъазыд, куыд архайдта, цæмæй сæ бæрæгбоны бадарой сæ зæрдыл.
Валерийæн, куыд зарæггæнæгæн, йæ абухгæ курдиат домдта, цæмæй анхъæвзтаид дардæй дардылдæр, æмдзæгъд ын кодтаиккой фылдæрæй фылдæр адæм. 1977 азы уый хайад иста Пицундæйы политикон зарæджы республикон фестивалы æмæ ссис йæ лауреат, сæ цæст ыл æрæвæрдтой аивады хуыздæр дæснытæ. Стыр æнтыст ын уыдис, зынгæ ирон композитор Плиты Жаннæйæн Мæскуыйы цы авторон концерт уыдис, уым. Сæххæст дзы кодта цалдæр ирон зарæджы æмæ йæ алы зарæджы фæстæ дæр сценæмæ-кæсджытæ сæ дæргъвæтин къухæмдзæгъдæй нал уагътой сценæйæ.
Йæ мæлæты агъоммæ Сагкаты Валери куыста Цæгат Ирыстоны паддзахадон филармонийы. Уыд йæ солист. Йæ авторон концертты йын æвдыстой Цæгат Ирыстоны паддзахадон телеуынынады. Бирæ рæтты æнхъæлмæ кастысты Валеримæ, цæмæй йын йæ хъæлæсмæ байхъуыстаиккой. Дыууæ къуырийы фæстæ хъуамæ ацыдаид Мæскуымæ, нæ иннæ зындгонд сылгоймаг композитор Хæбæлаты Зинæйы авторон концерты хайад райсынмæ. Бантыст ма йын швейцариаг зынгæдæр музыкалон фирмæтæй сæ иуимæ ба-дзырд саразын æмæ хъуамæ ацыдаид уырдæм...
Валерийæн йе сфæлдыстадон репертуары 80 зарæгæй фылдæр уыдис. Стæй æрмæст заргæ нæ кодта, фæлæ фыста музыкæ æмæ зарджыты тексттæ æмæ сæ зарыд. Йæ тыхтæ фæлвæрдта лирикон æмдзæвгæтæ фыссыны дæр.
Валери æввахс йæ зæрдæмæ иста 1989-92 азты Хуссар Ирыстоны трагикон цаутæ. Хæсты арт ирвæзт йæ райгуырæн зæххыл. Мардысты йæ адæмæй, йæ зонгæтæй бирæтæ. Йæ адæмы трагикон хъысмæт ын æнцойад нæ лæвæрдта æмæ аивады руаджы тох кодта. Йæ зарджытæ «Дзæнгæрджытæ», «Фæдис», «Мады Майрæм» абон дæр зæлынц Иры къуымты.
Бирæ сфæлдыстадон плæнттæ уыдис Валеримæ. Фæлæ Ирыстоны булæ-мæргъ йæ базыртæ æххæстæй нæма айтыгъта, афтæмæй æрхауд, æгъатыр мæлæт æй аскъуыдта не ’хсæнæй. Ныр дыууын азы мах нал хъусæм уымæн йæ удæгас хъæлæсмæ, дыууын азы размæ рахæтыд ууыл йæ хъысмæт. Æниу, æрмæст хъысмæты дæр азымы дарын раст нæу. Дуг змæст, хæццæ уыд. Æмбæлон хъусдард нал уыд Транскамы фæндагмæ æмæ йыл сарæх сты трагикон цаутæ. Сагкаты Валериимæ митзæйы бабын, Ирыстонæн уыцы уæззау бонты стыр ныфс чи уыд, зынгæ спортсмен Коцты Гри дæр. Рацыдис афæдз æмæ ацы фæндагыл иу рæстæджы зæйласт фесты дыууын адæй-магæй фылдæр...
Рухсаг у, Валери, æппæт зæйластытимæ иумæ, уыцы тугуарæн азты цы лæппутæ фæхъуыдысты, уыдонимæ.
БЕСТАУТЫ Валя