Nog adres

Бибылты Анатоли: «МАХ НЫСАНМÆЗДÆХТÆЙ ÆМÆ ПЛАНБÆРЦÆЙ ЦÆУÆМ УЫМÆ, ЦÆМÆЙ РАЗДÆХÆМ УÆРÆСЕЙЫ СКОНДМÆ»

РХИ-йы 6-æм сæвзæрст Парламент дарддæр активонæй архайы, куыд закъоны проекттæ бакусын æмæ райсыны къабазы, афтæ æхсæнпарламентон æмгуысткæнынады рæзты фæдыл дæр. Сæрмагонд хъусдард здæхт цæуы Уæрæсейы Федерациимæ ахастытæ фидардæр кæнынмæ. Уый та уæлдай тынгдæр разындис, Æмцæдисад æмæ интеграцийы фæдыл бадзырды проектыл кусгæйæ. Закъонаразджытæ принципиалондæрæй пайда кæнынц Парламентон контролы функцитæй.
Уыдæтты тыххæй дзырд цæуы РХИ-йы Парламенты Сæрдар Бибылты Анатолийы интервьюйы.
- Республикæйы делегацийы сконды ды хайад истай Уæрæсейы Федераци æмæ Хуссар Ирыстоны Æмцæдисад æмæ интеграцийы тыххæй бадзырдыл къухтæ æрфыссыны церемонийы. Цахæм сты уыцы зæрдылдарæн цауы тыххæй дæ тæлмæнтæ? Баныхæсты рæстæджы дзырд цæуыл цыдис, УФ-йы разамынад акцент цæуыл æвæрдта?

- Ахæм зæрдылдарæн историон цауы, куыд Республикæ Хуссар Ирыстон æмæ Уæрæсейы Федерацийы 'хсæн Бадзырдыл къухтæ æрфыссыны церемонийы уæвын ахсджиаг у Хуссар Ирыстоны алы минæварæн дæр, кæцытæ уыдысты уыцы рæстæджы уым. Фембæлд уагъд цыдис бæрзонд æмвæзадыл, кæцы бæрæг цыд, Æмцæдисад æмæ интеграцийы фæдыл бадзырдыл сæ къухтæ цы дыууæ паддзахады сæргълæууæджы хъуамæ æрфыстаиккой, уыдоны уæвынадæй дæр. Иумæйаг уавæрыл дзырд куы цæуа, уæд уый уыдис иттæг хæларадон, хъарм æмæ баныхæстæ дæр цыдысты ахæм уагыл. Кæй зæгъын æй хъæуы, сæйраг хъусдард здæхт цыдис Бадзырдæн йæхимæ, цыран дырысæй бæлвырд æрцыдысты Уæрæсейы Федерацийы скондмæ Хуссар Ирыстоны дарддæры интеграцийы фадæттæ æмæ æнæмæнгхъæуындзинад æмæ уыцы уæлæмхас сразыдзинæдтæ бацæттæ кæнын, кæцытæ бæрæг кæндзысты Бадзырдæн йæхи сæйрагдæр здæхтытæ реализаци кæнын.
- Уæрæсейы Федерациимæ Хуссар Ирыстоны Æмцæдисад æмæ интеграцийы фæдыл бадзырдыл кусын æмæ йыл къухтæ æрфыссын равзæрын кодта уæрæх резонанс æмæ карз реакци ныгуылæйнаг бæстæты 'рдыгæй, Гуырдзыстоныл куынæуал дзурæм, уæд. Уыцы рæстæджы Уæрæсейы экспертты бирæ фылдæр хай æвæрццаг аргъ кæнынц ацы сразыдзинадæн. Уыдон нысан кæнынц, зæгъгæ, уымæй Уæрæсе ноджыдæр банысан кодта йæ уæвынад постсоветон тыгъдады æмæ бæлвырдæй хъусын кæны йе 'мцæдисонты бахъахъхъæныны тыххæй йæ фæндон. Дæумæ гæсгæ, ацы документ цас ахъаз кæндзæн Хуссар Ирыстон æмæ Уæрæсейы дарддæр кæрæдзимæ æрбаввахс кæнынæн æмæ цахæм перспективæтæ гом кæнынц дыууæ бæстæйы 'хсæн дарддæры интеграцийæн?
- Ацы фарстæн æз йæ алыварс нæ зилдзынæн, мæ бон у æрмæстдæр банысан кæнын уый, æмæ махæн кæй уыдис иттæг хорз фадат ахæм Бадзырдыл къухтæ æрфыссынæн, кæцыйæн уыдаид ноджы интеграциондæр характер, РХИ æмæ УФ-йы максималон интеграци хынцгæйæ. Ацы Бадзырдыл дзургæйæ, мах комкоммæ хайад истам йæ бацæттæ кæныны, стæй æрмæст хайад нæ истам, фæлæ бавдыстам нæхи проект дæр. Хъыгагæн, уый цасдæр-бæрцæй фæивдæуыд, фæлæ дзы цы принципиалон позицитæ банысан кодтам, уыдон, зæгъæн ис, æвдыст æрцыдысты, дыууæ бæстæйы президенттæ сæ къухтæ кæуыл æрфыстой, уыцы Бадзырды кæройнаг варианты.
Нæ республикæйæн ацы Бадзырдимæ баст цы перспективæтæ ис, уыдоныл куы дзурæм, уæд фыццаг рады дзырд цæуы æфсæддон службæгæнджыты социалон уавæр хуыздæр кæныныл, æнæниздзинад хъахъхъæныны гъæд бæрзонддæр кæныныл, республикæйы социалон-экономикон блокты рæзтыл æмæ æндæр ахæмтыл. Бадзырды ма афтæ нысан цæуы нæ паддзахадты цæрджытæн уæрæсейаг æмæ хуссарирыстойнаг æмбæстагдзинад райсыны фæхуымæтæгдæр вариант. Хуссар Ирыстоны территорийыл цы документтæ ист цæуынц æмæ архайынц, уыдон иууылдæр райсинаг сты æмæ сын ахæм юридикон тых уыдзæн Уæрæсейы Федерацийы дæр.
- Бирæ эксперттæ сæ хъус аздæхтой уымæ, æмæ Бадзырдыл къухтæ фыст æрцыдысты Уæрæсемæ Хъырым æмæ Севастополы æрбаиу кæныныл афæ-дзы сæххæсты бон. Уый та равзæрын кодта фидæны нæ бæстæты 'хсæн ахастытæ интеграцийы æнгомдæр форматмæ рахизыны фадаты тыххæй хъуыдытæ, суанг УФ-йы скондмæ бацæуыны тыххæй. Баныхæсты рæстæджы цауты рæзты ахæм сценари хынцыд цыдис?
- Кæй зæгъын æй хъæуы, нæ республикæйы адæмæн боны фæткы сæ разы цы иууыл сæйрагдæр фарст лæууы, уый у УФ-имæ максималон интеграци æмæ фæстагмæ йе скондмæ бацæуын. Хъыгагæн, ис ахæм тыхтæ, кæцыты цасдæрбæрцæй нæ фæнды Уæрæсейы скондмæ Хуссар Ирыстоны раздæхт. Раст у, алкæмæн дæр йæхи хъуыды æмæ ахаст ис, цæмæн афтæ архайынц, уымæ. Фæлæ иууылдæр хъуамæ æмбарой, адæм махæн æвзæрстыты рæстæджы кæй бабар кодтой æмбæлон æххæстбартæ, цæмæй мах нæ архайды сæххæст кæнæм уыдонæн сæ фæндон Уæрæсейы скондмæ Хуссар Ирыстоны бацыды тыххæй. Ууыл æнæразыуæвæн нæй. Дзырд цæуы национ идея реализаци кæныныл, кæцыйы æвварс мах, политикон парти «Иууон Ирыстон», хæцæм æмæ æз, куыд Парламенты Сæрдар, афтæ хъуамæ цæуон ацы фæндагыл, цыфæнды ма уа, уæддæр.
Куы фæдзурынц, зæгъгæ, Уæрæсейы Федерацийы скондмæ фæстæмæ Хуссар Ирыстоны баздæхт боны фæткы нæй, уæд мæнмæ сæвзæры тынг бирæ фарстытæ. Фыццаджыдæр, ацы фарст боны фæткы чи хъуамæ сæвæра? Мах хъуамæ ма уæм? Æмæ æппæт дæр чи хъуамæ араза уый тыххæй, цæмæй Хуссар Ирыстоны адæм кæй сбæрæг кодтой, уыцы национ идея сæххæст кæнын къухты бафта? Мах хъуамæ ма цæуæм уыцы фæндагыл?
Ахæм хъуыдыйыл бындуриуæг кæнгæйæ, мах нысанмæздæхтæй æмæ планбæрцæй цæуæм уымæ, цæмæй раздæхæм Уæрæсейы скондмæ. Уыимæ Уæрæсейы Федерацийы уæлдæр разамынадмæ уыцы æмбарынад ис æмæ Мæскуыйы нæ фембæлд дæр уый фенын кодта.
- Хуссар Ирыстоны Парламенты архайды здæхтытæй иу у уæрæсейаг парламентаритимæ, куыд Паддзахадон Думæимæ, афтæ Федерацийы Советимæ дæр æмгуысткæнынад. Цахæм актуа-лон фарстытæ ис ныртæккæ æхсæнпарламентон архайды боны фæткы?
- Мах иттæг активон æмархайд кæнæм Уæрæсейы Федерацийы нæ коллегæтимæ, уыцы нымæцы Паддзахадон Думæ æмæ Федералон Æмбырды Федерацийы Советимæ. Æввахс рæстæджы, бæлвырддæрæй майы Хуссар Ирыстонмæ хъуамæ æрцæуа Федерацийы Советы делегаци. Уынаффæ цæудзæнис алыгъуызон фарстатыл. РХИ-йы Парламенты сæрдар æмæ УФ-йы Федерацийы Советы Сæрдары ивгъуыд фембæлды уынаффæ цыдис æнæниздзинад хъахъхъæныны фарстыл. Уый фæстæ Федерацийы Советы æмвæзадыл конкретон къахдзæфтæ арæзт æрцыд Хуссар Ирыстон æмæ Цæгат Ирыстон-Аланийы министрадты, афтæ Уæрæсейы Федерацийы æнæниздзинад хъахъхъæныны министрады хайадистæй, кæцыйы комкоммæ архайдта, ацы хъуыддæгтыл кусæг Цæгат Ирыстонæй сенатор Тотоонты Алыксандр. Уымæй, куыд Валентинæ Матвиенкойæ, æз стыр бузныг дæн, Хуссар Ирыстоны æнæниздзинад хъахъхъæныны къабазы цы проблемæтæ ис, уыдонмæ сæ принципиалон ахасты тыххæй. Мах сбæлвырд кодтам, цахæм проблемæтæ ис махмæ æнæниздзинад хъахъхъæныны къабазы, уыимæ нæ æмарæн паддзахады территоримæ не ‘мбæстæгты цæуынимæ баст проблемæ дæр. Ацы планы уæрæсейаг коллегæты 'рдыгæй ис æххæст æмбарынад.
Цы фембæлд хъуамæ уа, уым сæйраг хъусдард здæхт цæудзæнис ахуырады фарстатæ скъуыддзаг кæнынмæ. Цæвиттон, дыууæ бæстæйы ахуырадон ведомствоты хайадистæй уынаффæ цæудзæнис, уæрæсейаг уæлдæр ахуыргæнæн уагдæттæм ахуыр кæнынмæ чи цæудзæн, уыцы абитуриенттæн Хуссар Ирыстоны территорийыл иууон паддзахадон экзамен (ЕГЭ) радтыны фæдыл. Уыимæ ма Уæрæсе æмæ Хуссар Ирыстоны парламентариты 'хсæн æмгуысткæнынады фæлгæтты уынаффæ цæудзæнис бирæ æндæр фарстатыл, кæцытæ дарддæр скъуыддзаг цæудзысты.
- Хуссар Ирыстоны банымадтой цалдæр бæстæйы, уыдонимæ Венесуэлæ æмæ Никарагуа дæр. Ацы бæстæтимæ ахастыты райдианы активон контактты фæстæ æнкъардæуы бæрæг стагнаци. РХИ-йы Парламент йæхи ‘рдыгæй нæ план кæны, Хуссар Ирыстоны хæдбардзинад чи банымадтой, уыцы бæстæты закъондæттынадон органтимæ æмгуысткæнынад активондæр кæнын?
- РХИ-йы банымайæг æндæр паддзахадтимæ æхсæнпарламентон æмгуысткæнынады хаххыл нæ республикæйы Парламентæн, кæй зæгъын æй хъæуы, нæй ахæм æнгом æмархайд, куыд Уæрæсейы Федерациимæ. Фæлæ мах фæнд кæнæм Венесуэлæ æмæ Никарагуайы парламенттимæ æмгуысткæнынад фæактивондæр кæнын. Мах абон Венесуэлæйы Адæмон Ассамблея æмæ Никарагуайы Парламентимæ кæрæдзимæ фыссæм, ацы бæстæтæм РХИ-йы Парламенты делегацийы визит бацæттæ кæныны тыххæй. Дзырд цæуы ацы азы дыккаг кварталы æмгъуыдыл. Ныртæккæ цæттæ цæуынц бындурон документтæ, кæцытæм мах æркæсдзыстæм баныхæсты рæстæджы. Фыццаг рады план цæуы æхсæнпарламентон сразыдзинæдтыл къух æрфыссын. Уый фæстæ Хуссар Ирыстон, Венесуэлæ æмæ Никарагуайы парламентты 'хсæн æмгуысткæнынад райсдзæн системон характер æмæ уымæй рахиздзæн ног æмвæзадмæ. Ныфс мæ ис, уыцы рæстæгмæ Венесуэлæ æмæ Никарагуайы республикæты нæ минæвар кæй ратдзæнис æууæнчы грамотæтæ.
- Не ‘хсæнады регуляронæй, уæлдайдæр та æвзæрстыты агъоммæ кампанийы рæстæджы сытынг вæййынц дискусситæ парламенты ролы, хицауиуæгады алыгъуызон къабæзты æххæстбарты балансы тыххæй, кæцы у æнæмæнгхъæуæг уавæр барадон паддзахады, хицауиуæгады æртæ къабазы кæрæдзийы æххæстбартæм куынæ ныхилынц, фæлæ æнтысгæйæ æмархайд куы фæкæнынц иумиагпаддзахадон хæстæ скъуыддзаг кæныны тыххæй. Дæ хъуыдымæ гæсгæ, ацы фарсты æмуæздзинад куыд ссарæн ис, цæмæй æмбæстæгты закъонон бартæ æмæ интерестæ эффективонæй хъахъхъæнын ифтонг цæуа?
- Фарст, æнæмæнг, серьезон у, уымæн æмæ хицауиуæгады къабæзтæ, кæй зæгын æй хъæуы, хъуамæ æмархайд кæной ахæм проблемæтæ скъуыддзаг кæнгæйæ, кæцытæ лæууынц æхсæнады, республикæйы, конкретонæй - алы адæймаджы раз дæр. Уыимæ фарстытæ хъуамæ скъуыддзаг цæуой кæрæдзиимæ æмразыйæ закъондæттынад æмæ Конституци нæ раскъуын-баскъуын кæнгæйæ. Хъыгагæн, мах хатт æвдисæн вæййæм, закъæтты куы æмбарын кæнынц, закъондæттынады куыд нысан у, афтæ нæ, фæлæ кæйдæр куыд фæнды, афтæ. Фæлæ мах кæддæрид-дæр нысан кæнæм - закъон, кæй зæгъын æй хъæуы, карз у, фæлæ йæ хъæуы æххæст кæнын. Æмæ ацы планы хицауиуæгады æххæсткæнынадон, закъондæттынадон æмæ тæрхондонон къабæзтæ хъуамæ бындуриуæг кæной Конституци æмæ закъондæттынад дырысæй æххæст кæныныл. Уымæй дарддæр ма - уый дæр ахсджиаг у хицауиуæгады къабæзты 'хсæн ахастыты - æххæст кæнын хъæуы комкоммæ хæстæ куыд Парламенты, афтæ алы бæрнон бынаты кусæг адæймаджы 'рдыгæй дæр.
- Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрæн Парламенты 'рдыгæй æнæууæнчы вотум рахæссын расайдта уæрæх æхсæнадон резонанс. Парламент фæнд кæны ацы процесс кæронмæ акæнын æмæ ма чиновникты 'хсæн ис ахæмтæ, кæцыты архайд æвзæрын кæны бирæ фарстатæ депутатон корпусмæ? Æнхъæлмæ кæсæн ис иу кæнæ æндæр чиновникмæ ахасты æнæууæнчы ног вотумтæ рахæссынмæ?
- Мæн уырны, хицауады уæнг - фæсарæйнаг хъуыддæгты министрмæ ахасты фракци «Иууон Ирыстон» æнæууæнчы фарст кæй раразмæ кодта, уый кæй уыдис бынтон раст æмæ афоныл. Афтæ мæм кæсы, æмæ ацы фарсты фæдыл Парламенты ‘рдыгæй ницыуал ивындзинæдтæ уыдзæн. Абоны бон Парламент æнхъæлмæ кæсы Президенты дзуаппмæ, закъондæттынад хицæн кæны дæс боны Парламенты уынаффæйæн дзуапп радтынæн.
Куыдфæнды ма уа, закъондæттынадмæ гæсгæ Парламентæн бар ис æнæууæнчы вотум дыккагæй рахæсса дыууæ мæйы æмгъуыдмæ. Ныфс мæ ис, дыууæ мæйы æн-хъæлмæ кæй нæ кæсдзыстæм æмæ фарсты йæ логикон кæронмæ кæй акæндзыстæм. Æн-дæр министртыл дзургæйæ, æнæдызæрдыгæй, депутатон корпусмæ ис претензитæ бирæ министртæм æмæ мах фæнд кæнæм, комитеттæ æмæ фракцитæ иу кæнæ æндæр ини-циативæимæ куыд цæуой, ахæм уагыл сæм æркæсын. Æз конкретонæй нæ дзурдзынæн хицæн адæймæгты нæмттæ, фæлæ махмæ бирæ фарстытæ ис хъæууон хæдзарады министрадмæ, фæлæ хицауад йæ бынатæй систа министры æмæ ацы фарст дæр ист æрцыд. Кæй зæгъын æй хъæуы, мах аргъ кæндзыстæм министрады архайдæн 2014 азы хыгъдон рæстæджы, хъæууон хæдзарады министры хыгъдмæ байхъусгæйæ, æмæ æрывæрдзыстæм, цы фарстатæ нæм ис, уыдон.
Уыимæ иумæ Парламентæй аразын нæ хъæуы цавæрдæр монстры фæлгондз, кæцы æнхъæлмæ кæсы тугмæ. Парламент у хицауиуæгады къабаз, кæцы хъуамæ йæ хъус дара, æппæт министртæ дæр закъæттæ куыд æххæст кæнынц, уымæ. Се службæйон хæстæ намысджынæй чи æххæст кæнынц, уыдон мацæмæй хъуамæ тæрсой. Фыццаг рады хъуамæ тыхсой ахæм къухдариуæггæнджытæ, кæцытæ цасдæрбæрцæй æвзæр æххæст кæнынц сæ комкоммæ функционалон хæстæ.
- РХИ-йы уæлдæр закъондæттынадон органæн 2015 аз райдыдта Æмцæдисад æмæ интеграцийы фæдыл бадзырдыл активон куыстæй. Ныр та боны фæткмæ рахызт уæлæмхас сразыдзинæдтæ саразын. Депутатон корпус дзы хайад исдзæн? Иумæйагæй сисгæйæ, иууыл актуалондæр цахæм фарстатæ сты Парламенты архайды æввахсдæр перспективæйы?
- Бадзырды статьятæ реализаци кæныны механизмтæ фыст кæм хъуамæ æрцæуой, уыцы уæлæмхас сразыдзинæдтыл куыст цæудзæнис дыууæ бæстæйы ведомствоты 'хсæн, кæцытæм уыдон комкоммæ хауынц. Æз хъуыды кæнын афтæ - æмæ иу кæнæ иннæ здæхтытæн дзуапп чи дæттынц, Парламенты уыцы комитеттæ æмархайд кæндзысты, æмбæлон ведомствотимæ уæлæмхас сразыдзинæдтыл кусгæйæ.
Парламенты куыстыл куы дзурæм, уæд мах, иуæрдыгæй, нæхæдæг архайæм закъоны проекттæ бакусыныл, иннæрыдæгæй - æркæсæм, закъондæттынадон инициативæйы бар кæмæн ис, уыцы ведомствотæ æмæ структурæты бавдисгæ закъоны проекттæм. Ацы ран ныхас цæуы хицауад æмæ тæрхондонон хицауиуæгады органты тыххæй.
Абоны бонмæ активон куыст цæуы ацы дыууæ фæдыздæхты. Парламентæн йæхимидæг куыст цæуы «Парламенты тыххæй» закъоныл, кæцы нырма нæ уыд æмæ кæцыйы хъуамæ бæлвырд æрцæуой Хуссар Ирыстоны уæлдæр закъондæттынадон органы архайды æппæт аспекттæ дæр. Уымæй дарддæр ма абон æркæсыны процессы сты тæрхондоны системæйы тыххæй дыууæ конституцион закъоны, паддзахадон æмæ æмбæстагон службæйы тыххæй закъон æмæ къорд æндæр закъæттæ, кæцытæ хъæуынц паддзахады цардархайды. Уыдон сты ахсджиаг закъæтты проекттæ æмæ раджы сæвзæрыд сæ райсыны æнæмæнгхъæуындзинад.
Арæх фехъусæн вæййы, зæгъгæ, Парламент не 'ххæст кæны йæ функционалон хæстæ æмæ нæ исы закъæттæ. Фæлæ абоны бонмæ, ныры æрсидт Парламенты 9 мæйы куысты дæргъы ист æрцыдысты 15 закъонæй фылдæр æмæ 10 закъонæй фылдæр та сты æркæсыны стадийы. Кæд æмæ исчи хъуыды кæны афтæ, зæгъгæ, закъонмæ æркæсæн ис иу бон æмæ йæ иннæ бон та райсын, уæд тынг рæдийы. Алы закъоны проектыл дæр хъæуы серьезон куыст депутатон корпусы ‘рдыгæй, афтæ куынæ уа, уæд зын уыдзæн дзурæн райсгæ закъæтты гъæдыл. Æппæт райсгæ закъæттæ сты Парламенты сайтыл æмæ алкæмæндæр йæ бон у семæ базонгæ уæвын.
Закъондæттынад хуыздæр кæныныл кусынæй, закъæттæ, дæлзакъонон акттæ æмæ уынаффæтæ исынæй дарддæр ма æппæт цыппар фракцийы депутаттæ уадзынц фембæлдтытæ се ‘взарджытимæ, кæцыты рæстæджы рабæрæг вæййынц æмбæстæгты проблемæтæ æмæ сæм мах, куыд адæмы æвзæрст депутаттæ, афтæ нæ хъусдард здахæм.
- РХИ-йы Парламент æхсæз æмæ æрдæг азы фæстæ ногæй æрбынат кодта йæ историон бæстыхайы, цыран республикæйы уæлдæр закъондæттынадон орган иста хъысмæтскъуыддзаггæнæн уынаффæтæ, кæцытæ сбæлвырд кодтой Хуссар Ирыстоны историйы дарддæры цыд. Уый, кæй зæгъын æй хъæуы, фæхуыздæр кодта депутатон корпусы æмæ Парламенты аппараты куысты уавæртæ…
- Фыццаджыдæр мæн фæнды республикæйы Президентæн бузныг зæгъын, историон фæдфæдылондзинад бахъахъхъæныны æнæмæнгхъæуындзинадæй, афтæ ма Парламенты раздæры бынаты кусынæн иттæг къуындæг уавæртæ кæй уыд, уыдæттæй чи равзæрд, ахæм уынаффæ кæй райста.
Ныр махæн ис хорз уавæртæ æмæ уыдон ахъаз кæндзысты, цæмæй депутатон корпус куса эффективондæрæй.
Мæхи номæй мæ депутаттæн æмæ Парламенты аппаратæн фæнды æнтысгæ закъонфæлдыстадон архайд.

РХИ-йы Парламенты информацион-аналитикон управлени