Nog adres

Ирыстоны символ

88033467_1.jpg
1 апрель - Къостайы мæлæн бон

Ирон зонады, стæй иранистикæйы сæрыстыр Абайты Васо загъта, зæгъгæ, ирон дзыхæйдзурæг адæм Къостайы æмдзæвгæтæ ныммыхуыр кæныны размæ æнæнымæц хыгъдтæй парахат кодтой æнæхъæн Ирыстоныл, адæм сын сæхæдæг мысыдысты музыкæ æмæ сæ зарыдысты. Æцæг ирон адæмæй ахæм ничи уыдис æмæ ис, Къостайæ уæддæр цалдæр рæнхъы æнæкæсгæйæ чи нæ зоны. Æппæт ме 'мкарæн ирон сабитау æз дæр Къостайы æмдзæвгæтæй æнæкæсгæйæ зыдтон дзæвгар, цалынмæ скъолайы къæсæрæй нæ бавæрдтон мæ къах, кæсын æмæ фыссыныл нæ фæцалх дæн, уæдмæ. Цыма исты марæм, ме 'мгæрттимæ-иу арæх быцæу кодтам, чи нæ фылдæр радзурдзæнис поэты æмдзæвгæтæй. Афтæ æрмæст нæ хистæр хотæ æмæ æфсымæртыл-скъоладзаутыл нæ ахуыр кодтам, фæлæ нæ уыдæттæм разæнгард кодтой нæ ныййарджытæ, кæд сæ бирæтæ махау чиныджы кæсын æмæ фыссын нæ арæхстысты, уæддæр. Къостайы уацмыстæ æнæкæсгæйæ дзурын ма зон, уый нæм худинаг кастис.
Цхинвалы районы, Арцеуы хъæусоветы, Уæллаг Отъреуы райдайæн скъолайы фыццаг къласы ахуырдзау куы сдæн, уæд нын нæ ахуыргæнæг бафæдзæхста, цæмæй нæ алчи дæр æрхастаид фæйнæ сомы æхца æмæ нын балхæдтаид æппæт ирон чингуыты чиныгдæр. Æппæт ирон чингуыты чиныгдæр у Къостайы «Ирон фæндыр». Афтæмæй æнахъомтæй баистæм æцæг хæзнайы хицау. Рæстæгæй-рæстæгмæ-иу нæ ахуыргæнæг бæрæг кодта, кæмæн нæ цы ахаст ис йæ чиныгмæ æмæ йæ абон дæр рæвдаугæйæ дарын мæ зæрдæйы æвæрдау.
Дзырд дæр ыл нæй, чиныджы, нæдæр - æз, нæдæр ме 'мбæлттæ алцы, зæгъæн ис, ныртæккæ дæр не 'мбарæм. Хъыгагæн, йæ алы лыстæг тынтæй уæфт хъуыдытæ æмæ аивадон фæзилæнтыл хуымæтæджы мæлинаг уды зонд сæрæй кæронмæ не 'ххæссы. Æмæ-иу сæ тагъд-тагъд ракъæр-къæр кодтам нæхирдыгонау. «Халон æмæ рувас»-æй «Цыхт дзыхы дары»-йы бæсты цъыбар-цъыбур кодтам: «Цъых-цъыхы дары»; «Хуыснæггаджы бас Фу-фуйæ сысы»-йы бæсты - «фуфуйæ сысы» æмæ а. д.

Фæлæ нæ уыдæттæ нæ къуылымпы кодтой. Абон дæр мæ цыдæр мидæнкъарæнтæ сæхимæ фæласынц «Ирон фæндыр» кæс-гæйæ. «Уый æвдыста йæ адæмы хъуыдытæ, йæ адæмы сагъæстæ», - дзырдта А. Фадеев. Æмæ уыдон базмæлынц нæ уды.
Ме 'мгæрттимæ-иу фырхудæгæй артæнхæлдтæ кодтам, æмдзæвгæ «Æрра фый-йау»-иу куы кастыстæм, уæд. Афтæмæй йын йæ трагикон æмæ философон нысаниуæг нæ удты фыдæнæн кæронмæ ныр дæр не 'мбарæм.
Нæ хъуыды куы ахсид, нæ генион поэт афтæ арæх цæмæн кæны фыййауы кой: «Æнæ фыййау», «Æрра фыййау», «Фезмæлма, фезмæл, нæ фыййау, нæ фæстæ» («До-дой»), «Хæххон фыййау йæ фосимæ Къæдзæхты дæр нæ фæллайы…» (Æхсины лæг») æмæ а. д., уæд нын æнцондæр бамбарæн уаид æрра фыййауы судзаг трагеди. Арфдæр нæм бахъарид, поэт æрмæст ахудыны тыххæй æргуыбыр аивадон уацмыс сфæлдисынмæ æви нæ. Тыбылты Алыксандр дзырдта: «Уастырджимæ» æмæ «хорз фыййаумæ» бæргæ сидти Къоста, фæлæ…» «Æрра фыййаумæ» нæ, «хорз фыййаумæ»!
Иунæг мæн нæ, æппæт ирон адæмы, стæй бирæ æндæр адæмты дæр йæхимæ цæмæй æлвасы ацы диссаджы чиныг, уы-дæттæ кæронмæ хуымæтæджы дзырдтæй нæй ранымайæн, фæлæ дзы нæ бон кæй нæ фæцæуы нæхи атонын, уый бæлвырд у.
Мæ мидхъару мæ уыйбæрц нæ амоны, цыбыр рæстæджы дæр фæцух уон «Ирон фæндыр»-æй. Цас æй фылдæр кæсын, уый бæрц дзы мæхицæн ног æмæ ногæй раргом кæнын цыдæр сусæг, цыма, уадиссаг ахадгæ чи не сты, фæлæ сыл дзæбæх куы ахъуыды кæнай, уæд - гениалон хабæрттæ. Раст сæ цыма царды сусæг код æмбæхст ис. Æмæ диссаг куынæ у, «Ирон фæндыр» кæсгæйæ, мæ мидхъару фæкæны тыхджындæр, хъæз-дыгдæр. Иунæг æз нæ дæн уыцы зæрдæйыуагыл, Козаты Исидор Къостайы, чи нæ хуыссы, иууыл «ыстырдæр хох - лæгзæрдæ» æнкъуысынгæнæг вулкан уымæн схуыдта.
Чиныг гуырахстæй стыр нæу. Йæхи тых-хæй та, Æлборты Хадзы-Умары дзырдтæй дзургæйæ: «Къостайы тыххæй абоны онг нæ поэттæ, нæ фысджытæ цы уацмыстæ ныффыстой, уыдонæй ныр рауаид томтæ». Иу фембæлды сæ Васо та вагæтты дзаг схуыдта. Фæлæ «Ирон фæндыр»-ы цæуы æнæхъæн Ирыстон йæ адæм, йæ хæхтæ æмæ фæзтимæ. Ирон адæймаджы парахат уд дзы зыны йе 'ппæт хуызтимæ.
Къоста æрмæст уымæй дæр нæу Стыр. Нæй йын ницахæм гæрæнтæ аразæн. Уынгæг ын уыдысты цахæмфæнды национ фæлгæттæ. Мариэттæ Шагинян загъта: «Адæмы цæсгом æмæ намыс чи свæййы, адæм сæ ивгъуыд дуджы мысинæгты æмæ сæ фидæны ныфс кæй номимæ фæбæттынц, сæ туг, се стæгыл кæй фæнымайынц, ахæм поэттæ нырма чысыл райгуырд. Хетæгкаты Къоста хауы уыцы чысыл бинонтæм».
Нæ сæрхъызой, нæ генийы зæлланггæнаг, нывæфтыд дзырд, кæд Ирыстоны æгæрон уарзтæй, куыд акæнынц, уадзгуытæ кодта, уæддæр йæ райдайæнæй здæхт уыдис æппæт адæймагадмæ æмæ йын уый алы бартæ лæвæрдта, цæмæй сæрыстырæй загътаид, ныртæккæ нæ зæрдыл чи 'рлæууыдысты, йæ уыцы дзырдтæ:
Весь мир - мой храм, любовь - моя
святыня,
Вселенная - отечество мое…

(«Я не пророк…»)
Мæ зонгæтæ, уæлдайдæр, кавказæгтæ мæ æфсæрмдзæстыгæй арæх фæфæрсынц, зæгъгæ, тынг сæм фæхъыг уыдзынæн, мый-йаг, Къостайы уыдон дæр сæхи поэт куы схоной, уæд. Æз та, мардзæ, мæхицæй афтæ ныббуц вæййын, нæ поэтæн ахæм стыр кад кæй ис, сæ ныфсы æфсымæр æй кæй æн-хъæлынц, сæ рæбинагыл æй кæй нымайынц. Уымæй нæм Къоста кæны хæстæгдæр. Фæуарзæм æй фылдæр, фембарæм æй хуыздæр.
Уый тыххæй Джусойты Нафийы хъуыды у: «Къоста йæхи хуыдта дунейы хъæбул, йæ фыдыбæстæ та - æгас дуне. Уый та дзурæг у йæ æппæтыл æххæссæг гуманистон идейон-эстетикон позицийыл».
Дунейы Къостайы хуызæн адæймæгтæ фылдæр куы уаиккой, - хъыгагæн, уымæн та æнæнымæц тугхорты тыххæй нырма уæвæн нæй, - уæд, ома, «æппæтхъом» АИШ-ы ардыдæй адæм сæ кæрæдзийы хурхытæ дæнда-гæй не 'хсыниккой æмæ зæххыцъарыл нæ лæсæнтæ кæнид милуангай æнæаххос, хуыцауысконд адæмы туг. Нафийы хъуыды афтæ уымæн у: «Къоста фыццаджыдæр уыд ирон фæллойгæнæг адæмы хъæбул. Фæлæ уый хорз зыдта, иу адæмæн дæр хицæнæй сæрибар ссарæн кæй нæй…».
Ирон драматургийы бындурæвæрæг Брытъиаты Елбыздыхъо алы хъуыддаджы дæр йæхи удау æууæндыд Къостайыл. Æххæстæй йæ уырныдта иу хъуыддаг: «Фидар у мæ зæрдæ, бындур ис нæ чиныгæн, не 'взагæн. Пушкин уырыссаг чиныгæн цы у, махæн Къоста уый у…». Стæй дарддæр: «Гуырысхо нæ дæн æз - алы хæдзары дæр зæды нывау ауыгъд уыдзæни Къостайы ныв. Ныууадзут, ферох уæ уæд йæ зæххон цард, - фыдæбон, хъиамæт чидæриддæр кæны, фæлæ йын кæсут йæ рæсугъд зондмæ, уым агурут уæ зондæн сæрæвæрæн, бакæсут ын йæ зæрдæйы кондмæ - уым сахуыр уыдзыстут уарзын».
Нæ генийы тыххæй нæдæр Гæдиаты Цомахъы хъуыдыйы иувæрсты ис ахизæн: «Къоста!.. Алыхуызон æнкъарæнтæ æмæ хъуыдытæ, ивгъуыд царды нывтæ æмæ ныф-сытæ гуырын кæны ацы ном ирон адæйма-джы зæрдæйы. Уым ис, хæдхæцæг паддзах æмæ йæ бынæттон хъусдарджытæ адæмы куыд æфхæрдтой æмæ сын куыд фыдмитæ кодтой, уый; уым ис, чысыл, рохгонд æмæ æфхæрд адæмы национ бæллиц сæ сæрибары тыххæй, сæхи культурæ æмæ баиу кæ-нынмæ тохы сидт (афтæмæй нын абон дæр нæма бантыст баиу уæвын - Хъ. М.); уым ис зæрдæбын, ныр дæр æмбал кæмæн нæй, уы-цы ирон фæндыры зæлланггæнаг мотивтæ; уым ис поэт-тохгæнæг æмæ æхсæнадон архайæджы æфхæрд сурæт; уым ис «йæ мæгуыр адæм æмæ йæ райгуырæн гæвзыкк хъæумæ» йе 'гæрон уарзт».
Цомахъ фондзыссæдз хатты раст у, Ирыстоны нæ разындзæн иунæг ахæм адæймаг дæр: «Костайы тыххæй чи нæ зоны, Нары бæрзонд хохæй йæ сидты зарæг чи ныккодта, уыцы Къостайы зарæг чи нæ фехъуыста кæнæ та йæ цæстысыгкалгæ «Сидзæргæс»-ы зарæг чи нæ кодта».
Алы адæм дæр сæрыстыр сты, сæ национ гени кæмæ райхъал, уыдонæй. Нигер сæрбæрзондæй уымæн дзырдта: «Алы нацийæн дæр ис «Къоста». Уырысæн - Пушкин, Украинæйæн - Шевченко, Гуырдзыйæн - Шота Руставели, Грекъæн - Гомер æ. а. д. Ирон адæмæн та сæ «Пушкин», сæ «Руставели», сæ «Шевченко», сæ «Гомер» - Хетæгкаты Къоста».
Ахæм хъуыды фæстæдæр чысыл æндæр хуызы загъта Максим Горький советон фысджыты фыццаг уанелы йæ кæронбæттæн раныхасы: «Адæмы нымæц нæ зыны курдиаты гъæдыл. Чысыл Норвеги радта стыр адæймæгтæ Гамсуны, Ибсены. Дзуттæгтæм æрæджы фæзиан, зæгъæн ис, гениалон поэт Бялик æмæ уыд бынтон курдиатджын сатирик æмæ юморист Шолом Алейхем, латыштæ радтой хъомысджын поэт Райнисы, Финлянди - Эйно-Лейнойы. Нæй ахæм чысыл бæстæ, нывæфтыд дзырды стыр дæснытæ чи нæ дæтта».
Уыцы аив æмæ нывæфтыд хъуыды, æцæг дзырды дæсныйæн куыд æмбæлы, афтæ алыварсонæй скарста Абайты Васо æмæ йæ загъта рæсугъд поэтикон æвзагæй: «Адæмтæ сæрыстырæй фæдзурынц, сæ националон гени иууыл æххæстдæрæй æмæ тæмæнкалгæйæдæр кæмæ рарттывта, уыдоны нæмттæ. Англисаг зæгъы - Шекспир. Шотландиаг зæгъы - Бернс. Немыцаг зæгъы - Гете. Италиаг зæгъы - Данте. Уырыссаг зæгъы - Пушкин.
Мах, ирæттæ, зæгъæм - Къоста, æмæ нæ удтæ байдзаг вæййынц сæрыстырдзинад æмæ дыздызгæнаг уарзтæй».
Фæлæ, уырыссагæн Пушкин куыд у, англисагæн - Шекспир, шотландиагæн - Бернс, немыцагæн - Гете, италиагæн - Данте, уымæй ирон адæймагæн Къоста у зынаргъдæр. Уы-донæй алчи дæр йæ адæмæн у гениалон фыссæг. Къоста нæ ирон адæмæн у паддзахадон, национ символ - Ирыстоны национ тырыса. Гаджиты Георги дзы æнæнхъæлæджы нæ загъта: «Мæлæт дын ма уæд, дзыллæйы тырыса! Мæлæт дын ма уæд, дзыллæйы цæсгом!».
Афтæ кæй у, уымæн ирд æвдисæн: ацы хъуыды цалдæр боны размæ нæ паддзахадон телеуынынады загътон æмæ йæ иу чидæр, - йæ бафхæрыны тыххæй мæ йæ ном зæгъын нæ фæнды, - уайтагъд афыста æмæ газеты фарсыл атъæпæн кодта. Къоста алы ирон адæймагæн дæр басгуыхт, дун-дунейы дзыллæ нæ кæмæй фæзонынц, уыцы паспорты хуызæн. Алы адæм дæр, Абайты Васойы рæстаг хъуыдымæ гæсгæ: «…цæмæй æмбарæй слæууа иннæ адæмты рæнхъы, уый тыххæй йын хъуамæ уа, национ символ ын чи баскъуыхой, ахæм адæймæгтæ. Къостайы размæ ирæттæн нæ уыдис ахæм адæймаг-символ». Ирон фысджытæ йæ, уæлдайдæр, поэттæ уымæн хонынц зæд, дзурынц æм сæ Хуыцауы хайы номæй. Ирон адæймагæн Къоста, табу йæхицæн, йе Скæнæгæй лæууы бæрзонддæр æмæ уый цæуы ирон адæмон сфæлдыстадæй, ома, æппæт ирон адæмы хъуыдыйæ: «Æмбырды чи уыд, уыдонæй се 'ппæты хистæр, Мамсыраты Адылджери, 70-аздзыд зæронд лæг, нал баурæдта йæхи æмæ рауад Къостайы размæ, ныхъхъæбыс ын кодта æмæ загъта: «Уæ, нæ зынаргъ Къоста! Махæн нæ хуыцауы хай ды дæ!», - мысыд Тугъанты Махарбег.
Æмæ адæмы уыцы иумæйаг зондахаст нывæфтыд литературæмæ ма æрбакъахдзæф кодтаид, рæбинагæй дзы ма равдыстаид йæхи, уый гæнæн нæй. Æмæ, æцæгдæр, цыма нæ фысджытæ æмдзырд бакодтой, уыйау ныллæууыдысты нæ сæрхъызой Къостайы фæлгонц, Елбыздыхъо цæмæ бæллыд, афтæ сыгъдæг удæй æвдисыныл. Йе 'мдугон Гуырдзыбеты Бласкæйæн уыдис куырыхон пахуымпар, Нигермæ - нæртон гуырд, Æлборты Барысбийæн - зæд… Нырыккон ирон поэттæ ноджы дарддæр ацыдысты. Æнтысгæ дæр сын цъус нæ бакодта. Бирæтæ йыл сфæлдыстой дæсгай кæнæ фылдæр зæрдæзæгъгæ уацмыстæ.
Марина Цветаева загъта: «Пушкин уыд мæ фыццаг поэт æмæ мын мæ фыццаг поэты амардтой». Къоста, гени уæвгæйæ, фыдцард æмæ рæстагæй фыдлæгты къухæй кæй рафтыд, уый нæ фысджытæй алкæй сæрыстыр дæр æфхæры æмæ сæ зæрдæты маст лæмарынц аивадæй.
Къоста цæры алы хъуыдыгæнæг ироны зæрдæйы æмæ нын дæтты сæрыстырæй цæрыны хъару, цæмæй йын уæм аккаг, йæ амынд фæндагыл чи цæуы, йæ хъуыддæгтæ йын чи дарддæр кæны, ахæм кæстæртæ. «Æвирхъау цензурæ тыхмитæ кодта аивадæн, хурх кодта рæстдзинад, домдта советон цардæй æппæлын», - дзырдта Джыккайты Шамил. Къостайы «Ирон фæндыр» ахæм цензурæ ныкъуыхтæ кодта. Ныр нæ уый нал хъыгдары æмæ нын афон у нæхи сæлвасынæн, нæ Ирбæсты адæймаг-символы равзæрст фæндагыл цæуынæн.
ХЪАЗИТЫ Мелитон