Nog adres

КОКИОН: «Цы 'взагыл хъæуы зарын, уый зарæг йæхæдæг равзары»

kokion.jpg
Кокион Алла ацы зымæджы радта Цхинвалы цалдæр концерты. Хорз арæхсы гитарæйыл цæгъдынмæ æмæ кæны зарджытæ иронау æмæ испайнагау. Ныхæстæ дæр сын йæхæдæг фæфыссы арæх. Фарон æмæ уый размæ аз радта концерттæ гом арвы бын, Театралон фæзуаты. Ирон поэттæй Кокион æвзары нырма æрмæст Хаджеты Таймуразы, фылдæр уый ныхæстыл кæны зарджытæ. Кокионимæ аныхас кодтам йе сфæлдыстады тыххæй.
- Де сфæлдыстадон изæртæ, концерттæ арæхдæр райдайыс дæхи «Ног уарзт»-æй. Цæмæн?
- Йæ райдайæн ахæм у, æмæ куы тыхсай, уæд æрсабыр уы-дзынæ. А-сæрды, концерт райдыдтон зарæг «Ирыстон»-æй, Таймуразы ныхæстыл. Нæ хъуыдис уый азарын, уымæн æмæ, куыд фæнды ма уа, уæддæр адæймаг тыхсы концерты райдайæны. Театралон фæзуаты куы зарыдтæн, уæд та концерт уыцы зарæгæй сæхгæдтон - уæд тынг хорз рацыд. Знон дæр уыцы зарæгæй сæхгæдтон концерт, æмæ мын раст фæнд уыд. Зноны концерты ма мын уыд зарæджы премьерæ. Таймуразæн ацы аз юбилейон у - 70 азы æмæ мæ фæндыд ног зарæг скæнын йе 'мдзæвгæйыл. «Куыд сырæзы лæг», куы бакастæн, уæд æй бамбæрстон - амæн æнæазаргæ нæй. Ног азы размæ цалдæр боны хъуырдухæн кодтон, нал мын æхсæв уыд, нал бон, стæй зæлтæ фехъуыстон, иу бон, дыууæ, æртæ æмæ йæ зарын райдыдтон. «Хуссар Ирæн» зарæгæй райдыдтон æндæразы концерт, уый тыххæй æмæ уыцы концерт уыд бузныджы ныхас, Ирыстон чидæриддæр хъахъхъæдта, уыдонæн.
- «Ног уарзт»-ы тыххæй мын лæмбынæгдæр нæ радзурдзынæ?
- Ног уарзт у ног цард, ног фæндæгтæ, ногдзинæдтæ. Адæймагæн вæййы алыгъуызон фæлварæнтæ царды. Фæлæ уыцы фæлварæнты кæд адæймаг йæ уд нæ сафы, царды ад æнкъары, уæд ын æнæцæргæ нæй, цы фæнды уæззау фæлварæнты ма уа, уæддæр хъуамæ дарддæр йæ фарн ахæсса, цæра. Иу райсом сыстадтæн, ракастæн, æмæ загътон, зæгъын, ног бон куы райгуыры, уæд арвы рухс суры мæ мæт. Æмæ зарæг рацыд. Кæд æз а-царды иу уарзтæй басыгътæн, уæд мæ зæрдæ фæлтæрд у æмæ дарддæр мæ фидæн уымæй рæзы.

- Дæ аивады фæндаг кæд байдыдта?
- Хæрзчысылæй. Авд азы мыл куы цыд, уæд бацыдтæн Цхинвалы дыккаг музыкалон скъоламæ. Мæ фыд мæ акодта тыххæй - махмæ аккордеон уыд, æмæ мæн та пианиномæ фæндыд - мæ хъæбысы, дам, дæ ахæсдзынæн. Мæ фыдмæ музыканты професси нæй, фæлæ гитарæйыл дæр цагъта, балала-йкæйыл ныр дæр тынг хорз цæгъды, аккордеоныл хæдахуыр у.
Аккордеонмæ цыдтæн, базонын дæр мæ фæндыд, цæгъдын дæр мæ фæндыд, фæлæ йæ не 'мбæрстон, куыд. Ныууагътон ме скъола, фæлæ мæ ахуыргæнæг Марина Усовичы фæндыд, цæмæй музыкалон ахуыргæнæндонмæ бацæуон æмæ мæ барвыста уырдæм Куымæриттаты Тинæмæ. Уый мын акодта аккордеоныл иу цагъд - рабæрæг - æнæ музыкæйæ мæ цард нæ уыдзæн. Иу хатт мын цыдæр уацмыс амонгæйæ, афтæ: «Байхъус - ма, куыд ныхас кæнынц мыртæ кæрæдзиимæ». Æмæ йæ уæд бамбæрстон - мæнмæ-иу зæлтæ кæй хъуыстысты, уый диссаг нæу.
Ахуыргæнæндоны ма базонгæ дæн Гуыцмæзон Иннаимæ, уæд уырдæм кусынмæ бацыд. Тынг мæ фæндыд æхсæзтæнон фæндырыл, ома, гитарæйыл, цæгъдын. Испайнаг зæлтæ, æвзаг, гитарæ гыццылæй фæстæмæ мемæ æмдзу кæнынц. Æмæ Иннамæ æртæ мæйы бæрц бацыдтæн ахуыр кæнынмæ. Уымæ ахуыргæнæджы стыр курдиат ис.
Аз æмæ æрдæг фацахуыр кодтон бæрцæй ахуыргæнæндоны, стæй мæ цард афтæ фæзылд æмæ мæ Цæгатмæ хъуыд ацæуын.
Дзæуджыхъæуы уæвгæйæ, телевизоры федтон Сурен Саркисяны. Нæ йæ зыдтон, ахæм гитарист нæм кæй ис. Уый фæстæ фондз азы рацыд, ар-хайдтон мæхæдæг, классикæ дæр тынг уарзын æмæ мæ фæндыд классикон гитарайы уацмыстæ цæгъдын. Афтæ рауад æмæ нын иумиаг зонгæ разынд, уый бахатыд Суренмæ мæнæн уроктæ радтыны тыххæй. Фыццаг урочы фæстæ бынтондæр æндæрхуызон райдыдтон цæгъдын. Иу аст урокмæ мын бантыст бацæуын æрмæст, фæлæ мын тынг пайда уыдысты.
- Зындгонд музыканттæй исчи бандæвта де сфæлдыстадыл?
- Дунейы бирæ музыканттæ ис, æмæ сын табу кæнын. Алчидæр сæ зоны. Классикæйы - Сеговиа, фламенкойы - Пако, Висенте, стæй Томатито, Сабикас, иннæтæй - Би Би Кинг, Клептон, Маклафлин, перкуссионисттæй - Закир Хуссейн. Фæлæ мæхи царды тынг стыр нысаниуæг ис Куымæридтаты Тинæ, Сурен Саркисян æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, Джыгкайты Хсарæн. Уыимæ, хъыгагæн, зонгæ нæ дæн. Ирыстонæн стыр цухдзинад у æмæ дзы нæй Æхсарæн йæхи гитарæйы скъола. Сурен, Тинæ æмæ Æхсар мæнæн дунеон музыканттæй къаддæр не сты.
Иу ахуыргæнæджы кой ма ра-кæндзынæн, Æлбегаты Аннæйы тыххæй. Æнахуыр рæсугъд æмæ тыхджын хъæлæсы хицау у. Заргæ йæ федтон æмæ йæ банкъардтон, ацы адæймаг мæ миддунейæн тынг æввахс кæй у. Базонгæ дæн йемæ æрдæг азы размæ. Йæ телефоны номыртæ йын ссардтон, фæ-дзырдтон æм, бацыдтæн æм хæдзармæ æмæ мæ бафарста цæмæн, дам, мæм æрбацыдтæ, зæгъын, мæ зарджытæ дын азарон. Куы йын азарыдтæн, уæд мын афтæ - зар, дам. Еныр æм цæуын «распевка»-тæ цы хонынц, уыдонмæ. Æмæ æнкъарын зарæггæнæджы дæсныйад куыд диссаг у, хъæлæсмæ дзы цы хауы, уый. Мæнæн ахæм бæрзонд хъæлæс нæй, фæлæ тынг цымыдис кæнын зарды дæсныйады фылдæр цыдæртæ базонын æмæ сæ Аннæ Хачатуровнайы фæрцы æнкъарын.
- Дæхи къухайст дын ис дæ профессийы…
- Ууыл дзурын нæ уарзын. Иу индиаг поэты кастæн æмæ йын уыд ахæм ныхæстæ: мæнæн мæ бон у æмæ дын балæвар кæнон стъалытæ, мæнæн мæ бон у æмæ дын балæвар кæнон дымгæйы фæлмæн унæр, фæлæ мæн фæнды æмæ дын балæвар кæнон мæ удæй исты. Афтæ йæ куы зæгъон, уæд æнцондæр бамбарæн уыдзæн, стиль цы у, уый.
- Дæ зарджыты фылдæр хай ирон æвзаджы хуссайраг ныхасздæхтыл кæныс, цæмæн?
- Тынг цымыдис кодтон куыд хъуысы æвзаг, уымæ. Æз алцыдæр хъусгæ кæнын, адæм куы ныхас кæнынц, уæд сæм фехъусын, сæ хъæлæстæ цыхуызæн сты. Мæ фыццаг зарæг испайнаг æвзагыл уыд. Фæлæ 2008 азы хæсты фæстæ райгуырд мæ фыццаг ирон зарæг. Фыццаг хæсты фæстæ-иу рухс дæр нæ уыд, цæмæй истæмæ хъуыстаин, телевизор дæр-иу никуы федтон. Джыгкайты Æхсары, «Бонвæрнон»-ы æз нæ зыдтон, никуы сæ фехъуыстон, мæ мад сæ зыдта, фæлæ æз ахæм æхсæнады уыдтæн, æмæ сæ нæ зыдтон. Мæнæн мæ иууыл хуыздæр зæлвидыц уыд æрдз. Хъуыстон, кæм цыхуызæн зæлтæ ис, кæм къæвда, кæм дымгæ. Никуы æнхъæл уыдтæн æз æмæ иронау зарæг ныффысдзынæн. Хæсты фæстæ фыццаг хатт горæтмæ куы 'рбахызтæн - мæнæ дыл цыма кæугæ кæны, бæлæстæ дæр, къултæ дæр, афтæ уыд. Мæ цæстыты раз фыццаг хæсты нывтæ дæр ауадысты. Уæд мыл авд азы цыд. Фæндзæм скъолайы кæртмæ-иу куы иу лæппу æрбахастой, куы æртæ… Уыдон дæр сног сты, æмæ афтæ райгуырд зарæг «Хуссар Ирæн».
Иннæ аххосаг - дæхи дæр хъуамæ зонай. Толерантность куыннæ, фыццаг адæймагдзинад, стæй та цы наци дæ, уый. Фæлæ хи дæр зон. Нæ мадæлон æвзаг гуырдзиаг, уырыссаг дзырдтæй байдзаг, æмæ чи дæ - ничи. Стæй иннæ та уый, æмæ гуырцæй цы нæ рахæссай, уый аив нæ хъуысы. Дæхи ныхасыздæхтыл бакус. Литературон нормæ зон, фæлæ нæ кæд Хуыцау сфæлдыста хуссайраг ирæттæй, уæд æй цæмæн хъуамæ ныссус кæнæм?
Ноджы ма уый, æмæ дунейы бирæ рæтты, зæгъæм, Испанийы, йæ регионты кæмыты куыд дзурынц, афтæ дзы заргæ дæр кæнынц. Æмæ иутæ иннæтимæ уый тыххæй нæ хыл кæнынц. Ничи сын дзуры афтæ: Гарсиа Лорка уыцы нахасыздæхтыл фыста æмæ сымах дæр афтæ зарут. Алчидæр кусы йæхирдыгонау æмæ сын иумæ цæуы хорз. Махмæ дæр, цæмæннæ ис гæнæн, æмæ нæ ныхасыздæхтытыл зарæг дæр хъуыса, æмдзæвгæтæ дæр... Мах литературон нормæтæ нæ ивын кæнæм.
- Кæцыдæр зарджытæ та нæ кæныс хуссайраг ныхасыздæхтыл.
- Таймуразæн «Тореадор» - нæ йæ фехъуыстон хуссайрагыл. Æмæ никæмæй фехъуыстон, афтæ йæ цæмæн зарыс, зæгъ-гæ. Афтæ Къостайы «Цъиу æмæ сывæллæттæ» дæр. Æм-дзæвгæ уыныс æмæ дæм разарыд. Куы нæ дæм разара, уæд æм райсомæй изæрмæ дæр кæс - уæддæр ницы. Иу зарæг та мын ис уырыссаг æвзагыл - «Колыбельная». Зарæг æй йæхæдæг æвзары, цы 'взагыл æй скæнай.
- Кæд райдыдтай концерттæ дæттын?
2011-æм азы уыд мæ фыццаг концерт. Уый размæ-иу ме 'мбæлттæн зарыдтæн. Бынтон фыццаг хатт та аудиторийы размæ рахызтæн студентон клуб «Аполлон»-ы. Уыцы рæстæджы мын Саулохты Тамарæ балæвар кодта Хаджеты Таймуразы чиныг.
Стæй Дзæуджыхъæумæ куы ацыдтæн, уæд кæсын æмæ хæдзары дæр ацы чиныг. Кæцæй, - æмæ мæ фыд афтæ, уый, дам, мæнæ нæхи Таймураз куы у - йе 'мбал уыд. Уæд райдыдтон йе сфæлдыстадимæ лæмбынæг зонгæ кæнын. Тынг уарзын скæсæйнаг поэзи, Руми, Низамийы, фæлæ уыдон тæлмац сты. Тæхуды-иу кодтон уыдон сæхи 'взагыл фехъусын. Стæй Таймуразы æмдзæвгæтæ куы бакастæн, уæд сулæфыд-тæн. Ацы поэтæн мæ йæ цæс-тæнгас, йæ уды тых дисы баппæрстой. Таймураз мын æрмæст поэт нæу, фæлæ у мæ ахуыргæнæг.
- Иу поэты ма рахицæн кодтай уæддæр - Мæргъиты Ирбеджы.
- Уый бынтон æрæджы. Ирбег æвзонг натуралистты станциæйы кусы æмæ мæм бахатыд - азарма-дам, сывæллæттæн. Уым мын ахуыргæнджытæй чидæр афтæ, Ирбег дæр дам, æмдзæвгæтæ фыссы. Нæ йæ зыдтон. Стæй мын йе 'мбырдгонд балæвар кодта. Æмæ дзы федтон уыцы æмдзæвгæ - «Кæм дæ, цæй фæзын - ма мæ уарзтмæ». Тынг «фæлмæн» æмдзæвгæ мæм фæкаст. Æз зарæг «Аргъау» схуыдтон, ар-гъауы хуызæн мæм кæсы. Æнæуый та йæ æмбæлтты 'хсæн хонæм «Ирбеджы зарæг», афтæ нын баззад.
- Ис Хуссар Иры ныртæккæ музыканты профессийæ цардæн фæрæз кæнын?
- Мæнæн ис иу нысан - зарын мæ фæнды æмæ зардзынæн. Билеттæ нæ уæй кæнын. Æз нæ бацæудзынæн æмæ нæ зæгъдзынæн, бафидут мын æмæ азардзынæн. Исчи мын куы аргъ кæна мæ куыстæн, уæд нæйы нæ зæгъдзынæн.
Мæнмæ зарын цыд, æмæ æз куыд фæндыдæр азардзынæн. Бафæндыд мæ, цæмæй го-рæты айхъуыса зарæг. Театралон фæзуаты концерт 2013 азы октябрмæ цыд æмæ мын афтæ дзырдтой, къæвдатæ, дам, уыдзæн æмæ ничи ссæудзæн. Уый размæ ацы фæзы адæм зымæджы сæлгæ кодтой, бынтондæр концертты, æхцондзинæдты тыххæй нæ, æмæ, зæгъын, кæд еныр иу сахат ничи алæудзæн, уæд иунæгæй рацæудзынæн, зардзынæн горæтæн, бæлæстæн. Фæлæ концерты бирæ уыд адæм. Мæн фæнды, цæмæй алы аз дæр уа афтæ. Чидæртæ фæзæгъынц, «формат», дам, æндæр у, ахæм музыкæмæ, дам, «залы хъусын хъæуы». Цыхуызæн «ахæм» музыкæмæ? Зарын дæм цæуы - рахызтæ æмæ зарыс.
Æцæг хорздзинад, æцæг рæсугъдзинадæн æппындæр ницы хъæуы. Фæлæ цæмæй уыцы «æппындæр ницыхъæуынад» бамбарай, банкъарай, уымæн бирæ цыдæртæ хъæуы. Раст у - «успехтæ», цыдæртæ - кæд уой, уæд уæд, фæлæ дæ кæд дæ зæрдæ тæры, уæд дын чидæр цыдæр нæ радта, аппаратура нæй, уый дæ ма хъуамæ баурома. Ме 'мбæлттæм бахатын æмæ сæ бон цæмæй у, алцæмæй дæр мын æххуыс кæнынц.
Ныхас кодта
ТУАТЫ Сæлимæт