Nog adres

Рæстæгимæ æмдзу кæнын хъæуы, кæнæ та афон у къутуйы бынæй рахизынæн

-0129.jpg
Фæзæгъынц, зæгъгæ, сывæллон у бинонты айдæн. Бинонтæ, ныййарджытæ сæхæдæг æнæгъдау куы уой, сæхæдæг хъомылкæнинаг куы уой, уæд ахæм-тæ цахæм хъомылад хъуамæ радтой сæ кæстæртæн, царды сæ цахæм фæндагыл ныллæууын кæндзысты. Кæй зæгъын æй хъæуы, æвзæрæй дарддæр сын ницахæм хъомылад ратдзысты, ныййарджыты аххосæй бирæ æвзонг адæймæгтæ фæиппæрд вæййынц царды раст фæндагæй. Æмæ сывæллон та йе 'рвылбонон царды цы уына, ууыл цайдагъ кæны, фæлхатт кæны хистæрты митæ. Раст уымæ гæсгæ æнцон рахатæн вæййы, сывæллон цахæм бинонты 'хсæн хъомыл кæны, ныййарджытæ йын цахæм хъомылад дæттынц, уый.

Æмæ уæдæ кæд сывæллон бинонты айдæн у, уæд паддзахады айдæн та сты йæ цæрджытæ. Æрцæуæггаг уазæг, æнæзонгæйы цæст стыр у æмæ алцы-дæр уайтагъд фены, алцыдæр уайтагъд рахаты, цы бæстæмæ æрцыд, уым цахæм адæм цæрынц, уый. Кæй зæгъын æй хъæуы, 20 азы дæргъы, хæстон уавæрты цæргæйæ, Хуссар Ирыстон бирæ цæмæйдæрты алæууыд фæстæмæ, йæ цæрджытæ бирæ хъизæмæрттæ февзæрстой, æппынæдзух хъуыды кодтой æхстыты рæстæджы сæ сывæллæтты, сæ бинонты кæм æдасдæр ран бамбæхсой, ууыл. Цивилизацион бæстæтæ размæ куыд цыдысты, рæстæгимæ æмдзу куыд кодтой, афтæ мах та фæстæмæ лæууыдыстæм, размæ ницæмæйуал рацыдыстæм. Фæстæмæ алæууыд куыд нæ экономикæ, инфраструктурæ, афтæ нæ адæмы культурæ дæр. Уый та бæрæг у, нæ горæты уынгты цы цаутæн свæййæм æвдисæн, уыдонæй.

Ацы уац ныффыссынмæ дæр мæ уыцы цаутæй сæ иу сразæнгард кодта. Цæвиттон, 24 февралы, дыццæджы куыстæй рацæйцыдтæн Джиоты Аланы (раздæры Ленины) уынгыл æмæ ацы уынджы цы культурон уагдæттæ ис, уыдонæй сæ иуы цурмæ куы бахæццæ дæн, уæд мыл æртыккаг уæладзыгæй дон чидæр расæххæтт кодта (æз афтæ нæ зæгъын, æмæ дон сæрмагондæй мæныл ракалдтой), иу хорз уыд æмæ доны æртæхтæн сæ фылдæры дымгæ аскъæфта æмæ иууыл мæныл не 'ркалдысты, фæлæ уæддæр мæ сæрыхъуынтæ ахуылыдз сты. Мæ маст рафыхт æмæ æртыккаг уæладзыджы рудзынг гом кæм уыд, уырдæм схъæр кодтон, зæгъын, исчи афтæ кæны, дон цæмæн ракалдтат æддæмæ, фæлæ мæ, æвæццæгæн, уыдон хъусгæ дæр нæ фæкодтой, уайтагъд рудзынг рахгæдтой. Мæ фырмæстæй сæм хизгæ дæр нал скодтон, зæгъын, мæсты адæймаг рæдиаг вæййы æмæ мæ уæлдай ныхæстæ куы сирвæзтаид, уый тыххæй мæхи баурæдтон.
Фæлæ уыцы бонæй фæстæмæ хъуыды кæнын, ахæм æнæгъдау, гуымир, элементарон культурæ цы адæймагмæ нæй, уый куыд хъуамæ куса ахæм уагдоны, уый куыд хъуамæ суа цæвиттойнаг рæзгæ фæлтæрæн. Ахæм уагдæтты кусджытæ алцæмæйдæр цæвиттон хъуамæ уой адæ-мæн, фæлæ, хъыгагæн, алыхатт афтæ нæ вæййы.
Иу азы размæ нæ горæты Исахъы уынджы корпустæй сæ иуы цæрæг уынгмæ ракалдта макаронтæй арæзт хъæрм-хуыпп. Уыцы рæстæджы ууылты фæцæйцыд иу нæлгоймаг æмæ йæ хъусыл ацауындзæг макарон. Лæг ма фырмæстæй цы акодтаид, уымæн ницыуал зыдта, йæ дзыппæй йæ фын-дзмæрзæн фелвæста æмæ йæхи сæрфта, хъæрмхуыпп ракалæджы адресыл загъта гуымир, æнæмбæлон ныхæстæ, фæлæ æлгъыстæй цы ис. Ацы цаутæ сты ууыл дзурæг, æмæ нæ горæты цæрджытæй иуæй-иутæн сæ культурæ кæй у бынтон ныллæг æмвæзадыл.
Æрæджы нæ горæты хæдзарадон магазинтæй сæ иуы баййæфтон, йæ фырт фыццаг хæсты рæстæджы хъæбаты-рæй кæмæн фæмард æмæ уæ-дæй фæстæмæ йæ цæссыгæй йæхи чи æхсы, ахæм сылгоймаджы (йæ ном ын барæй нæ фыссын). Уый мын катайгæнгæ загъта, зæгъгæ, нæ адæмæй иуæй-иуты культурæ у бынтон ныллæг æмвæзадыл. «Ау, нæ хъæбатыр лæппутæ, уыцы нымæцы мæхи хъæбул дæр сæ сæртæ нывондæн цы зæххы тыххæй æрхастой, уый иуæй-иу æдзæсгом адæймæгтæ сæ чъизи туты бын цæмæн кæнынц. Ныр дæр ардæм цæу-гæйæ, федтон уынджы æнæгъдау адæймæгты тутæ æмæ сæ лæджы зæрдæ схæццæ ис. Кæд нал фæразыс дæхи бауромын, уæд иуырдæм алæу, ас-фальтыл цæмæн тутæ кæныс», - загъта мын уый æмæ мæм бахатыд, цæмæй нæ газеты фæрстыл ацы проблемæйы тыххæй æрдзурæм.
Фæстаг дыууæ азы нæ горæты уынгтæй бирæтæ æрцыдысты хæрзарæзт, газонтыл хæрзарæзтады комбинаты кусджытæ ныссагътой, адæймаджы зæрдæйæн æхцондзинад хæссæг цъæхдарæнтæ æмæ рафидыдтой (æниу уыцы цъæхдарæнты сæрты дæр иуæй-иутæ фосау бахизынц). Фæлæ иуæй-иу æдзæсгом цæрджытæ сæ брон брондонмæ нæ хæссынц, ныккалынц, æрæвæрынц сæ уынгты, æгæрыстæмæй, адæм тынг кæм змæлынц, ахæм бынæтты дæр æмæ сын «макæ» зæгъæг нæй. Цалынмæ бронласæн машинæтæ рацæуынц, уæдмæ сæ дзæгъæл куыйтæ ныппырх кæнынц æмæ уынгмæрзджыты, бронласджыты дæр дывæр куыст кæнын бахъæуы. Нæ басастысты иуæй-иу амалиуæггæнджытæ дæр, сихорафонмæ сæ магазинты рæзты байдзаг кæнынц алыгъуызон бронæй, уыцы нымæцы хъæбæр гæххæтты къоппытæй дæр æмæ сæ цурты ахизæнтæ нал вæййы. Ахæмтæн куы бауайдзаф кæнæй, зæгъгæ, дæ брон уынджы, адæмы размæ цæмæн калыс, уæд сæхи зылынджынæй нæ рахатынц, хатыр нæ ракурынц, зæгъгæ, раст нæ дæн æмæ афтæ нал бакæндзынæны бæсты фæзæгъынц, зæгъгæ, нæ магазины брон кæм æвæрæм, ахæм бынат нæй æмæ сæ уæдæ цы фæкæнæм. Ау, ахæм амалиуæггæнджытæ æппын æндæр горæтты дæр никуы уыдысты, исчи ма бафæлварæт æмæ йæ брон ныккалæт æнæран бынаты, æндæра йæ нæ фæивар кæниккой, суанг ын йæ магазин сæхгæныны онг дæр.
Стыр Уæрæсе нын нæ хæдбардзинад куы банымадта, уæдæй рацыд æхсæз азæй фылдæр æмæ ныр сабыр цардæй куы цæрæм, æхстыты хъæр куынæуал хъусæм, уæд нæ алчидæр хъуамæ тырнид, цы бирæ цухдзинæдтæ нæм æрæмбырд нæ «хорзмæбæллæг» сыхæгты аххосæй, уыдоны аиуварс кæнынмæ, фæлæ… элементарон фæткойтæ дæр нæ хъахъхъæнынц иуæй-иутæ.
Рæсугъддзинад, сыгъдæгдзинад кæцы адæймаг не 'мбары, уый сырдæй æвзæрдæр у, фæнды ас адæймаг уæд, фæнды саби уæд. Нæ горæты Хъайтарты æмæ Тæболты Сергейы уынгтæ кæм иу кæнынц, уырдæм æввахс ис сæрæлвынæн салон, йæ къулыл конд уыд рæсугъд рекламон вывескæ æмæ арæх ууылты цæугæйæ, зæрдæйæн æхцондзинад хаста, мæхинымæр-иу ахъуыды кодтон, зæгъын, сæрæлвынæн, косметикон салонтæ нæм кæй фæзындысты, уый ууыл дзурæг у, æмæ нæ царды уавæртæ кæй хуыздæр кæнынц æмæ, зæгъын, ныр кæд сындæггай нæ къахыл слæууиккам, фæлæ… Иу бон кæсын æмæ уыцы рекламон вывескæйæн чидæр йæ кæрон аскъуыдта. Мæлæты хъыг мын уыд кæйдæр æнæзæрдæ, æнæхъомыл адæймаджы хъæддаг ми, салоны кусджытæй чидæр скотчæй баныхæста вывескæйы скъуыд, фæлæ… Иу бон та кæцыдæр «хъайтар», чизоны йæ уый размæ чи аскъуыдта, уый дæр уыд, дæргъæй дæлæмæ æрыскъуыдта рекламон вывескæйы (уынут æй нывы). Салоны хицау дæр бавдæлд æмæ йæ бынтондæр райста. Мæнæн мæ маст бæргæ рахсыст, фæлæ цы мæ бон уыд, бæргæ куы федтаин уыцы «хъайтары», уæд ын карзæй бауайдзæф кодтаин, фæлæ…
Æрæджы нæ горæты уынгтæй бирæты æвæрд æрцыдысты светофортæ æмæ фæндаджы змæлды æндæр нысæнттæ. Ацы нысæнттæ раст конд кæй не 'рцыдысты, уый æнцон рахатæн уыд. Цæвиттон, уыдон сæвæрдтой бирæ фæндагон нысæнтты æгæр ныллæг, кæд æмæ асфальтæй 2,5 бæрзæндæн хъуамæ конд æрцыдаиккой, уæддæр. Ацы гуымир рæдыды тыххæй æнæмæнгæйдæр бафæрсын хъæуы, сæ бакæныны тыххæй бæрндзинад чи хæссынц, уыцы адæймæгты. Цæмæн хъуамæ кæнæм иу куыст дыууæ хатты? Абон горæты уынгты фенæн ис, уыцы фæндаджы нысæнттæй бирæты кæй ацъæлтæ кодтой, кæнæ та сæ кæй ныхъулон кодтой, ахæм цаутæ. Ау, ахæм сырдон ми бакæнынмæ кæй къух баххæссы, уый нæ мæгуыр, хæствæллад Ирыстоны патриот куыд хъуамæ схонæм?
Мæнмæ гæсгæ, нæ республикæйы скъолаты ахуыргæнджытæ сæ ахуыргæнинæгтæн арæхдæр хъуамæ дзуриккой, амониккой монон, хæрзæгъдаудзинады, уынджы, æхсæнадон бынæтты сæхи куыд хъуамæ дарой, уый тыххæй, семæ арæхдæр кæнын хъæуы æмбарынгæнæн куыст. Раздæр-иу ахуыргæнджытæ, уæлдайдæр та къласгæстæ, арæх бабæрæг кодтой сæ хъомылгæнинæгты хæдзæртты дæр, хорз уаид, æмæ куы сног кæниккой ацы хорз традици. Афтæ куынæ уа, уæд размæ никуы рацæудзыстæм, уымæн æмæ иутæ аразгæ, сыгъдæг куы кæной, иннæтæ та - цъæл æмæ чъизи, уæд куыд хъуамæ слæууæм нæ къæхтыл. Хорз уаид, Стыр ныхасы уæнгтæ дæр куы зиликкой цæрæн районтыл, раздæр куыд уыд, афтæ æмæ семæ æмбарынгæнæн куыст куы кæниккой. Уынгты æнæгъдау митæ кæнгæ кæй фенæм, уыдонæн та хъæуы уайдзæф кæнын.
ДЖИОТЫ Екатеринæ