Nog adres

Фыртас - хъомылады знаг

viu1268392735u.jpg
С-йы хъæубæсты сылгоймæгты 'хсæн Даурон уыд æрдхæрæны хæдарæхст æмæ 'взыгъд æфсин. Уый цардуагон æмæ хæдзарадон хъуыддæгтæ афтæ бындуронæй зыдта, æмæ-иу æй иннæ сылгоймæгтæ, уæлдайдæр та æвзонг æмæ астæуккаг кары устытæ арæх фарстой ахæм цæмæйдæрты, куыд: цы хъæуы уымæн, цæмæй дзыкка рæстмæ равдыла, уæлкъæйдзыкка хæмпус æмæ хæрзад уа, фыдджын зæрдæмæдзæугæ рауайа, нымæт рæстмæ æууæрст рацæуа, тын - рæстмæ æмæ лæгъз уафт, басыллыхъ - уымæй хуыздæр; бæгæны - сылгоймæгтæн æмæ нæлгоймæгтæн дæр фарсылхæцинаг æмæ тайæн, арахъ та ма кæна туаг æмæ сыгъды ад? Дзырдтой-иу, æвæццæгæн, сæрмагонд университет фæци, æндæра…
Ахæм фарстытæн-иу Даурон лæвæрдта цæстуарзон æмæ æмбæлон дзуаппытæ.
Хъыгагæн, фæстагмæ сзæрдæрхæндæг æмæ сныфссаст ис, æмæ йæм сыхаг æфсинтæ ахæм фарста-тæ нал лæвæрдтой, кæд сын ныр дæр нæ хæлæг кодта амонын, уæддæр. Ахæм уавæрмæ кæй æрхаудта, уымæн дæр уыд йæхи аххосаг.
Цæвиттон, Даурон бирæсывæллонджын мад уыд. Уыдонæй æппæты кæстæр - Гыдзыл уыд зындард æмæ фыдуаг. Йæ хистæр та, æвзонг уæвгæйæ, хиуылхæцгæ, æмбаргæ æмæ коммæгæс, уымæй дарддæр ма тыхджын æмæ хъаруджын, фæлæ кæстæртæй æнæсæттон чи уыд, уыдон хиуæттæ уыдаиккой æви æцæ-гæлæттæ - никæмæн барста: æгæр фыдуаг сæ-иу чи уыд, уый-иу гæзæмæ цæфтæ дæр фæкодта, фæлæ-иу йæ ахæм цæф дæр чысылтæн æгæр дæрзæг рауад. Иуахæмы та йæхи æфсымæр галиу митæ кодта, хистæр Хамырзæ йын нал ныббарста æмæ йын йе 'хсæрфарс рацæвæгау кодта. Гыдзылæн кæд рисгæ нæ фæкодта, уæддæр йæ бустæ равдисыны охыл тынг ныккуыдта.

Хистæры мад фелгъыста: «Дæ ускурыны рад уымæн баззайæд, цæмæн æй ныццавтай?!» Уый уыд Фыдыбæстæйы хæсты райдайæны размæ. Хæст куы райдыдта, уæд Хамырзæ дæр райгуырæн бæстæ бахъахъхъæныны нысанæн, иннæтау, хæстмæ ацыд æмæ æвæдæй фесæфт. Мад йæ хъæбулы фесæфт комкоммæ йæхи аххос фæкодта, цыма йын æй знаг нæ, фæлæ йæхæдæг амардта, уыйау. Дзырдта: «Иуæй-иу боны карз æлгъыст æнæмæнгæй цæуы, гъеуæд æй куынæ фелгъыстаин æмæ уый бæсты ме 'взаг мæ комы фæнык куы фестадаид!.. Гыдзыл фестырдæр ис, фембаргæдæр, стæй йын йе 'фсымæры æвæдæй фесæфт дæр уæлдай, мыййаг, нæ уыд æмæ фыдуагмитæ дæр нал кодта, фæлæ зæрдæрыст æмæ ныфссаст мадмæ алцыдæр хъыг каст. Лæппу бæрæг кæй фæчъил ис, уый хатгæ дæр нæ ракодта æмæ фидарæй загъта: «Ай ахъаззаг фæтæрсын кæнын хъæуы, науæд ма мæ уый хъæуы, æмæ йын йе 'дылы митæ быхсон, барон ын сæ?!» Цалдæр боны фæстæ сæм бадт хъуамæ уыдаид. Даурон раст уæдмæ æрхъавыд йæ фæнд сæххæст кæнынмæ. Æрхонгæ адæм ныр бынаты уыдысты. Ус бацыд се 'хсæнмæ. Йæ дæларм бахаста, гвардионтæ-иу кæй дардтой, ахæм дыууæ пæлæзы цъупп худтимæ, стæй ма голлæгтæ дæр. Лæппу-лæгтæй дыууæйæн афтæ: «Мæ кæстæр лæппу æгæр фыдуаг æмæ 'нæсæттон у, æмæ мын æй хъуамæ фæтæрсын кæнат: æндæр гæнæн нæй». «Ацы лæгтæ бинонтæн хиуæттæ уыдысты, фæлæ сæ Гыдзыл нæ зыдта. Лæппутæ мадæн афтæ зæгъынц: «Æмæ йæ куыд фæтæрсын кæнæм, уæд та?!
- Мæнæ ацы пæлæзтæ скæнут, цъупп худтæ ныккæнут, уæхи милæй айсæрдут, рихитæ дæр саразут. Æз уæм æй куы 'рбакæнон, уæд-иу уæхи æндæргъуызæттæ кæнут, тызмæгæй равдисут уæхи æмæ мæ-иу бафæрсут: «Фыдуаг сывæллæттæ уæм ис?» Дарддæр цы хъæуы, уый дæр бæрæг уыдзæн. Мад ацыд Гыдзылмæ, бакодта сæм æй. Уыдон бафарстой мады, сæ бадзырдмæ гæсгæ: «Уæ хъæуы галиу сабитæ ис?»
- Ис нæм, ис, цас хъæуы, уымæй фылдæр, фæлæ дзы мæнæ амæн æмбал æмæ æмсæр нæй, æмæ кæд фыдуæгты кæнут, уæд ауыл дæр ма бацауæрдут.
- Нæй, нæ, ацы дзæбæх ус, чизоны, йæхиуыл æрхуда, æрсабыр уа, уæд… Сабитæй кæй ахæссæм, уыдонæй сапæттæ араздзыстæм æмæ уал ахъуыды кæнæм, мæнæ голджытæ цæттæ сты. Лæппу куыддæр уыцы ныхас фехъуыста, афтæ фæтары адæмы 'хсæнæй. Чидæртæ, дисгæнгæйæ, афтæ дæр загътой: «Маргъ кæнæ мыст куы уыдаид, уæд загътаиккам, ахæм уавæрты кæнæ адæмы сæрты атахт, гъе, адæмы къæхты 'хсæнты йæхи фæтылиф кодта, фæлæ… Лæппу адæммæ тыргъмæ рахызт. Тыргъæн скæсæны 'рдыгæй уыд бырцгонд, йæ дæле - дыргъбæлæстæ. Йæхи уыцырдæм айста, фæлæ бырцæн йæ уæллаг кæрон йæхицæй дыууæ хатты бæрзонддæр пысыратæ куы федта, уæд уыцырдæм нал ауæндыд.
Сæрдыгон цыбыр дарæс ыл уыд, стæй уыцы дæрзæг пысыратæн дæр тæнæг гæрзтæ уый нæ бахызтаиккой. Йæ дыккаг фæнд уыд, цæмæй æнæхицау хæдзæрттæй искæцы къуымы йæхи бааууон кодтаид, фæлæ, сæхи хæдзары хъауджы, уым та тæрсгæ кодта хæйрæджытæ, æмæ... уæйгуытæй: ахæм рæтты, дам, агъуысты хицау уыдон бавæййынц, æмæ... Фæстагмæ фæкомкоммæ се стыр кæрдзын фыцæнмæ. Бацыд æм, бакасти йын йæ тъунелæнгæс хуылфмæ. Йæхинымæр афтæ: «Мæнæ гъе, чи мæ бааууон кæна, уыцы бынат!» Куы дзы бабырыд, уæд æм ахæм хорз хихизæн нал фæкаст: арт-гæнæны уыд тæвд æмæ æнæ сатæг уæлдæф, уæлдайдæр, йæ сæр кæдæм бакодта, уыцы рæбыны. Тынг зын ын уыд, уымæн æмæ ма йæ фæ-дыл дзулфыцæны дуарæмбæрзæн къæйдур дæр бахгæдта. Æнæуддзæф изæрмилты уый ноджы фыддæр тыхсын кодта Гыдзылы. Уайтагъд йæ дадзинты змæлд бæрæг æрхаудта, фæстæдæр ма гæзæмæ удмидæг уыд, раст уыцы рæстæджы бинонты кæстæр чындз Фæрнион рахызт, кæсы: дзулфыцæнæн йæ дуар - æнгом æхгæд, афтæмæй та йæ гыццыл размæ гомæй ныууагъта, дзулты куы райста, уæд. Дисы бахауд, уæдæ йæ чи сæхгæдтаид, зæгъ-гæ. Куы бакаст мидæмæ, уæд лæппуйы къæхтæ ауыдта. Æнæнхъæлæджы цауæй тæрсгæ дæр фæкодта, фæлæ йæхи фæфидар кодта, лæппуйы йæ къæхтæй раласта, зæххыл æй арæхстгай æрæвæрдта, йæ рустæ, йæ бæрзæй йын уазал донытылд гæппæлæй æрсæрфтытæ кодта, цыдæр хъæбæр спиртмæ йæ басмудын кодта, лæппу базмæлыд. Чысыл фæстæдæр рабадæгау кодта æмæ йæ тарст хъæр дæр райхъуыст: «Ма мæ аргæвдут, сапæттæ дæр мæ ма саразут, уый йедтæмæ нал дæр хъазгæ кæндзынæн, нал дæр - дзургæ, нал дæр - фыдуаг!..» Лæппуйы сабыр кæнынц, дзурынц ын: «Ма тæрс: ам иууылдæр дæхиуæттæ стæм. Ракæс дзæбæх æмæ нæ фен. Мæнæ дæ мад, де 'мбæлттæ.
- Æмæ уыцы цъуппхудджын хæйрæджытæ та цы фесты? Тыхæй раирвæзтæн уыдонæй, сапæттæ аразынмæ мæ хъавыдысты.
- Уыдон ам нал сты, æрмæстдæр тæрсын кодтой лæппуты, хъазгæйæ.
- Нæ, нæ, гыцци, æз цы фыдхъуынты федтон сæ бакаст, сæ ахастæй, уый хъазт нæ уыд! Фæстагмæ лæппу æрæууæндыд йæ хиуæттыл. Чысыл фæстæ ноджы зæрдæхалæн цъæхахст ныккодта: «Куы нал галиу кæнын, уæд ма мæ цæмæн марут?!» Æрсабыр та йæ кодтой, зæгъгæ, ма тæрс, уый фынтæ уыныс. Кæмæй тæрсыс, уыдон ам куы уаиккой, уæд сæ фенис. Лæппу сабыргай йæхимæ цыд. Дохтыртæ дæр æй федтой, цыдæр хостæ йын рафыстой, фæлæ йын уæддæр ницы баххуыс. Мад ын загъта, зæгъгæ, æз уыцы лæгтæн мæхæдæг загътон, цæмæй сапонаразджытæ схуыдтаиккой сæхи. Уыдон нæхи хиуæттæ сты. Æрбакодта йæм сæ æмæ йын уыдон дæр загътой, хъуыддаг куыд уыди, уый. Уæд лæппу йæхимæ æрцыд: афтæ нал тыхст, æрмæст ма-иу æхсæв искуыдæй-искуыдмæ фесхъиудта. Æрмæст йе 'мбæлттимæ дæр нал хъазыд, дзурын дæр æй нал фæндыд, афтæмæй та æнæхъæн хъæубæсты лæппуты 'хсæн уымæй цæрдæгдæр, ныфсхастдæр, æвзыгъд æмæ тыхджындæр ничи уыд. Æрмæст æм Черзезты Гокко ласта фарс. Уыимæ уыдысты æмдыхтæ, æмсæртæ, æмбæрц. Хъомыладæн йæхи фæзилæнтæ, хиæдтæ æмæ фæрæзтæ ис, æмæ уыдон чи нæ зоны, уыдон хъомыл кæныны бæсты гæнæн ис æмæ хъомылгæнинæгты кæнæ рæдыд фæндагыл бафтауой, кæнæ сæм хорзæй цы ис, уый дæр æппæрццаг фæзынд рауайа.
ЦГЪОЙТЫ Клим