Nog adres

Газет у царды айдæн

DSC03210.JPG
ДЫ ДÆ МÆНÆН СЫГЪДÆГ
ЗÆРИН, МÆ БУЦ ГАЗЕТ, МÆ «ХУРЗÆРИН»

Мæ зынаргъ газеткæсæг, абон мæм кæд байхъусай, уæд мæ демæ фæнды, газет «Хурзæрин»-ы кусгæйæ, æз цы фæндагыл рацыдтæн, уый тыххæй аныхас кæнын.
Цæвиттоны хъуыддагæн куы зæгъæм, уæд нæхи æгæр ауагътам. «Сом», «сом»-кæнгæйæ, 2014 аз йæ кæронмæ фæхæццæ кæны æмæ нын абон дæр нæма бантыст, Хуссар Ирыстоны фæллойгæнджытæн уд æмæ цæстыгагуыйау адджын чи у, нæ уыцы уарзон газет «Хурзæрин»-æн йæ «гуырæнбон» банысан кæнын… Æмæ уыцы гуырæнбон знон кæнæ æндæрæбон нæ уыд. Ахъуыды-ма кæнут: газет «Хурзæрин» рухс федта 1924-æм азы фыццæгæм январы. Ацы рæсугъд бæрæгбоныл 2014 азы фыццæгæм январы сæххæст 90 азы. Газеты фыццаг номыры рацыдыл нæуæдз азы кæй сæххæст, уый банысан кæнынмæ æнхъæлмæ кастыстæм нæуæдз азы æмæ диссаг, абон мæнæ аз фæфæуы æмæ нын уæддæр нæма бантыст нæ уарзон газетæн йæ «гуырæн-бон» банысан кæнын. Æцæг, ацы хабар рох никæмæй уыд: рæстæгæй-рæстæгмæ йæ кой кодтам, фæлæ нын помпезон æгъдауæй йæ банысан кæнын нæ бантыст… Хорз уыд, æмæ газеты редакторы хæдивæг Биазырты Роланд бахъиамæт кодта æмæ «Хурзæрин»-ы мысæнбонмæ чиныг бацæттæ кодта. Уый хорз хабар у, фæлæ газеткæсджытæ цы цытджын бæрæгбонмæ æнхъæлмæ кæсынц, уый æгæр адаргъ.
Нæ адæмон газет, нæ «Хур-зæрин» рацыд рæсугъд, фæлæ дæрзæг фæндагыл. Суанг йæ фыццаг редакторæй райдайгæйæ, би-рæ цины бонтæ куыд арвыста, афтæ йæ зындзинæдтæ дæр къаддæр нæ уыдысты. Уый та уыд 1937-æм азы уæззау рæстæг. Уæд нæ рæсугъд «Хурзæрин»-ы рухс-мæ чи ракодта, нæ уыцы рухсмæ бæллæг сæрхъызойтæй басыгъд культы азарæй. Суанг йæ фыццаг редактор Плиты Аронæй райдай, стæй Беджызаты Черменæй æмæ ноджы иннæтæй дæр бирæтæ культы азары амæттаг баисты.

Газеты редактортæ уыдысты, уæлдæр ма сæ кой ракодтон, фæлæ сын иумæйаг ранымады сæ ном ссарын хъæуы: Плиты Арон, Беджызаты Чермен, Гасситы Исмел æмæ Виктор, Голоты Владимир (Валодя), Джиоты Соло, Куымæрыдтаты Алыксандр, Тедеты Павлик, Мулдарты Таймураз, Дзуццаты Хаджи-Мурат, Харебаты Леонид, Гæбæраты Юра æмæ йæ абоны редактор Цгъойты Аринæ… Газеткæсæг мын ныххатыр кæнæт, кæйдæрты кой ма нæ ракодтон, фæлæ уый дæр бараст кæндзынæн фæстæдæр.
Газет «Хурзæрин»-æн йæ ном йæ уæлæ ис, фæлæ дуджы ивæнтимæ цалдæр хатты ивд æрцыд йæ ном. Йæ диссаджы рæсугъд ном фæхаста 1931 азмæ. Кæддæр мын газеты уæды редактор æппæлыд, йæ ном, дам ын æз аивын кодтон, религион культимæ, дам, у баст æмæ йæ схуыдтой «Коммунист».
Рацыд рæстæг æмæ та ацы ном дæр кæйдæрты зæрдæмæ нал цыд æмæ йæ 1954-æм азы схуыдтой «Советон Ирыстон». Уыцы ном дæр та ивд æрцыд æмæ газет схуыдтой «Хуссар Ирыстон». Уæддæр, Хуыцау, хорз у, æмæ газетæн йæ фыццаг ном йæ «дард балцæй» фæстæмæ æрбаздæхт æмæ 1993-æм азæй ногæй хæссын райдыдта «Хурзæрин»-ы ном, æмæ йæ абон дæр хæссы. Нæ хуры тынтæй фæлыст ном…
DSC03211.JPG
Рауад афтæ, æмæ бирæ рæстæджы дæргъы нæ газеттæн «Рæстдзинад» æмæ «Хурзæрин»-æн сæ кæрæдзиимæ нал уыд бастдзинад. Газеттæй алчидæр цард йæхи цардæй, уазал цæстæй кастысты нæ дыууæ уарзон газеттæ кæрæдзимæ. Дыууæрдыгæй газеттæ сæхи афтæ дардтой, цыма нæй Хуссар Ирыстон æмæ нæй Цæгат Ирыстон… Фæлæ…
Фæлæ алцæмæндæр кæрон æрцæуы æмæ мæнæ диссаг æрцыд: газет «Рæстдзинад»-ы редактор - Хъаныхъуаты Владимир æмæ газет «Советон Ирыстон»-ы редактор Куымæридтаты Алыксандр баныхас кодтой æмæ дыууæ газеты редактортæ кæрæдзимæ сæ къухтæ радтой. Уыцы бонæй фæстæмæ нæ дыууæ Иры журналисттæ æрвылаз дæр æмбæлдысты кæрæдзийыл. Дзырд куыд уыдысты, афтæ арæзтой: иу аз нæ цæгаттаг журналисттæ цыдысты Хуссар Ирыстонмæ, иннæ аз та Хуссар Ирыстоны журналисттæ цыдысты сæ цæгаттаг æфсымæртæм.
Ацы хорз хъуыддаг бирæ хæрзты бацыд дыууæ коллективæн дæр: фембæлдтыты-иу кæрæдзийæн дзырдтам не 'нтыстытыл, нæ цухдзинæдтыл дæр. Куыд «Хурзæрин», афтæ «Рæстдзинад» дæр фылдæр хъусдард аздæхтой кæрæдзимæ.
Хъыгагæн, ацы хорз хабар рæстæгмæ, æнæхицау артау, ныннымæг… Дыууæрдыгæй дæр газетты разамонджытæ сæ куыст куы ныууагътой, уæд æрнымæг. Фæлæ уый бирæ нæ ахаста, «Рæстдзинад»-ы редакторæй Хъесаты Владимир кусын куы райдыдта, уæд мæм иу хатт фæдзырдта:
- Леонид, куыд дæм кæсы, нæ «фыдæлты» рæсугъд традици мах куы адарддæр кæниккам.
Æз Владимиры хъуыды бамбæрстон æмæ Цæгат Ирыстонмæ ацыдтæн. Уым лæгæй-лæгмæ базонгæ стæм, кæрæдзийыл фæцин кодтам æмæ стæй фарст алыг кодтам: нæ «фыдæлтæ» куыд куыстой, мах дæр уыцы надвæндагыл ацыдыстæм: иу аз нæм-иу æрцыдысты нæ цæгаттаг æфсымæртæ-журналисттæ, иннæ аз та-иу мах ацыдыстæм уыдон куысты фæлтæрддзинад фенынмæ.
Афтæ, æмæ нæ «фыдæлтæ» Алыксандр æмæ Владимир хорз бындур кæмæн æрæвæрдтой, уыцы рæсугъд традици мах - дыууæ газеты коллективтæ адарддæр кодтам. Цы æнхъæл уыдыстæм, уымæй бирæ хуыздæр рауад: æппæт амæлттæй дæр архайдтам, цæмæй дыууæ коллективы фенгомдæр уыдаиккой; цæмæй дих Ирыстоны адæм, кæрæдзимæ æнгомдæр балæууыдаиккой, кæрæдзи хуыздæр бамбæрстаиккой.
Абон, хъыгагæн, ацы рæсугъд традици банымæг, дыууæ газеты редактортæн æфсымæртау, кæрæдзимæ къухтæ радтын нал бантыст. Хорз уаид, æмæ та цы рæсугъд традици куы сног кæниккой.
Ам мæ фæнды мæхи тыххæй дыууæ ныхасы зæгъын. Æз «Хурзæрин»-ы кусын райдыдтон 1962 азы. Куыстон дзы рæнхъон редакцион кусæгæй, стæй - бæрнон нымæрдары хæдивæгæй, фæстæдæр мын бахæсчындæуыд, цæмæй газеты редакторæй райдыдтаин кусын. Уыцы фæндон рацыд Хуссар Ирыстоны Хицауады разамонæг Цыбырты Людвигæй. Никуы мæ ферох уыдзæн, æз газеты цы æмбæлттимæ куыстон, уыдоны хорздзинад, чи сæ цы зыдта, уымæй мын ницы хæлæг кодта, сæ фæлтæрддзинад мын тынг баххуыс.
Мæнæ цы къаммæ кæсут, уыцы æнгом коллектив йæ къахыл лæууыд, мæрдты рухсы бадинаг Куымæридтаты Алыксандры фæрцы. Мæ ацы хæлæрттæй-æмкусджытæй ма абон сæрæгас стæм æртæйæ: Мæргъиты Къоста - фæлтæрд журналист, Стыр Фыдыбæстæйон хæсты хайадисæг, зынгæ ирон поэт æмæ æхсæнадон архайæг; Багаты Барис - Стыр Фыдыбæстæйон хæсты хайадисæг, газет «Хурзæрин»-ы редакторы хæдивæг, ирон орнаментты зынгæ нывгæнæг, æмæ æз, Харебаты Леонид, мæхи тыххæй уæлдæр загътон, фæлæ ма сæм чысыл цыдæртæ бафтаудзынæн. Ныртæккæ æз кусын Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдары хæдивæгæй. Куыстон рауагъдад «Ирыстон»-ы редакторæй, сæйраг редакторæй, фæстæдæр та куыстон рауагъдады директорæй, афтæ ма типографы æмæ Хуссар Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон драмон театры директорæй.
Мæ зынаргъ газеткæсджытæ, мæнæ уæ разы цы къам ис, уым сымах уынут, уæздан æмæ рæсугъд æмбæлтты къамтæ. Ацы курдиатджын адæм сæ хъаруйыл нæ ауæрстой, сæ уд лæвæрдтой, цы хуыздæр саразон, нæ зынаргъ газеткæсæгæн йæ зæрдæ куыд хуыздæр барухс кæныныл æмæ сын æнтысгæ дæр кодта.
Разамонæгыл бирæбæрцæй баст у коллективы куысты æнтыст. Алыксандр мæм фыццаг къуымых журналист кастис, фæлæ рæстæг куыд цыдис, афтæ дзы æз бирæ хорздзинæдтæ райстон. Алыксандр нæ уарзта «журналисты» дзæгъæлы дзæнгæда… Алы хатт дæр авторæй домдта конкретон цауыл цыбыр æмæ хорз уац. Никуы хъуыды кæнын æмæ-иу авторæн уыцы иу номыры мыхуыр æрцыдаид дыууæ æрмæджы, уыимæ хъуамæ алы уацæн дæр уыдаид автор. Адæм, дам, хъуамæ зоной, ацы кæнæ иннæ уацæн чи у йæ автор…
Газеты раздæры кусджытæй къамы кæй уынут, уыдонæй ма цардæгас сты æртæйæ, иннæ цыппар æмæ ссæдзæй ничиуал бацин кæндзæн йæ уарзон «Хурзæрин»-ы «райгуырæн» боныл…
Ацы курдиатджын журналисттæн сæ нæмттæ никуы ферох кæндзæн ирон газеткæсæг æмæ сын мах дæр абон сæ рухс нæмттæ мысæм цытимæ.
Ацы аз «Хурзæрин»-ы газеты юбилей у, сæххæст ыл 90 азы æмæ мæ зæрдиагæй бафæнддзæн, цæмæй йæ кад раздæр куыд нæргæ уыд, уымæй бæр-зонддæр уа. Редакцийы кусджытæн - стыр æнтыстытæ æмæ адæмы хорзæх. Уадз, æмæ сын бантысæд ирон дзырд, ирон ныхас бæркадджындæр æмæ аивдæрæй парахат кæнын.
ХАРЕБАТЫ Леонид,
фыссæг, поэт, журналист,
РХИ-йы культурæйы
сгуыхт кусæг