Nog adres

Ахуыр æмæ хъомылады фæтк абон

PB260166.JPG
Ныййарæг, хъомылгæнæг, ахуыргæнæг… Ацы æртæ æмбарынады кæцыфæнды адæммæ дæр æмæ кæдфæнды дæр уыдысты, æмæ сты вазыгджын, æнæмæнгхъæуæг, уымæн æмæ ныййарæг-хъомылгæнæг у царддæттæг, хъомылгæнæг-амонæг у уагахаст, зондахаст, хорз миниуджытæ фидаргæнæг, ахуыргæнæг - зонындзинæдтæ амонæг, Ахуыры галуаны дæгъæлы хицау. Æртæ дæр æнгом баст сты кæрæдзиимæ æмæ царды дæр, куысты дæр хъуамæ кæной æмдзу, æмархайд. Æмæ йыл лæмбынæг куы ахъуыды кæнæм, уæд дзы иуæн æнæ иннæ уæвæн нæй - алы æхсæнадæн дæр сты йæ райдайæн, йæ царды суадоны ратæдзæн.
Ирон адæм кæддæриддæр хицæн кодтой сæ уæздандзинад æмæ се 'гъдауæй. Æмæ кæд университеттæ æмæ аспирантурæтæ нæ фесты, уæддæр фидарæй æххæст кодтой фыдæл-ты æнæфыст закъæттæ, лæвæрдтой сæ фæлтæрæй фæлтæрмæ. Афтæ æрхæццæ сты махмæ дæр.
Фæлæ нырыккон царды уавæртæ, æхсæнады домæнтæ æмæ уагæвæрд бынтон фæивтой; ног дуджы фурды бахаудтой æмæ ленк кæнынц нæ сабитæ, ахуырдзаутæ, фæсивæд - афтæ домы ног рæстæг, уый та баст у бæлвырд аххосæгтимæ .
Алы ныййарæгæн дæр йæ хъæбулæй уарзондæр, рæсугъддæр, зондджындæр, хуыздæр æмæ хæрзконддæр нæй, уымæн æмæ уый у йæ ныййарджыты циндзинад, сыгъзæрины къæртт, хуры тын. Фæлæ хатт чысыл хуры тынæн сабидоны кæнæ скъолайы йæ рæсугъддзинад æмæ йе 'взыгъддзинад нæ рахатынц хъомылгæнджытæ æмæ ахуыргæнджытæ. Сæ хъæбулы сын «уæлæмæ скæсын нæ уадзынц, фаг хæринаг ын нæ вæййы, иннæтæн та дыгай къустæ æркæнынц. Бæрæгбонон мадзæлтты йын фаг æмдзæвгæтæ нæ радтынц, нæ йæ азарын кæнынц, кафты йæ нæ сæвæрынц, афтæмæй дзы мæ хъæ-булæй курдиатджындæр, æмбаргæдæр нæй».

Ахæм ныхæстæн фехъусæн ис ныййарджытæй арæх куыстуаты, уынджы, дуканийы, зианы, чындзæхсæвы… Уыцы зæрдæбын хъуыдытæ-уайдзæфтæ уыдон æргом кæнынц: хиуæттæн, хæстæджытæн, сыхæгтæн, зонгæтæн, æнæзонгæтæн, фæндаггонтæн, æгæрыстæмæй, Ахуырады министрадмæ дæр схæццæ вæййынц!
Хъыгагæн, уыцы уайдзæфтæн æвдисæнтæ вæййынц сывæллæттæ сæхæдæг дæр. Æмæ ма сæм æндæр ныййарджытæ дæр куы æрбаиу вæййынц æд хъæбултæ, уæд æмдзыхæй райдайынц æфхæрын хъомылгæнджыты, ахуыргæнджыты, хæринагаразджыты. Сæ фарсмæ лæуд куы фæуай, уæд дæхи фæхатдзынæ Бæрзонддæр тæрхондоны, æрмæст дзы адвокаттæ нæ вæййы - се 'ппæт дæр фестынц хъæстгæнджытæ, тæрхонгæнджытæ, прокурортæ æмæ юристтæ сæ сыгъзæрины къæрттытимæ.
Сабийæ зынаргъдæр ныййарæгæн царды, Зæххы къорийыл ничи æмæ ницы ис, уый ныййарæгæн йæхи цардæй дæр зынаргъдæр у. Сывæллон у фидæны амонд, фидæны цин æмæ тæмæнкалгæ сомбон - дызæрдыггаг нæу. Фæлæ саби саби у æмæ йын æппынæдзух амонын хъæуы, хъомыл кæнын æй хъæуы. Сывæллоны цур ныййарæг ахуыргæнджыты куы 'фхæра, куы сæ дæлдзиныг кæна, уæд райсом уыцы саби йæхи сæ разы куыд хъуамæ дара? Уый амонæгхъомылгæнæджы ныхæстæ æппындæр ницæмæ дардзæн, уымæн æмæ алы сывæллонæн дæр йæ мады хъуыды, йæ ныййарæджы ныхас у фыццаджы-фыццаг æмæ раст.
Ахуыргæнæндоны кусæг алы сабийы, ахуырдзауы миддуне, мидхъуыды зоны иттæг хорз. Зоны йæ, цы хъуыддагмæ æвзыгъддæр у, йæ зæрдæмæ цы у æввахсдæр, куыд хуыздæр ма хъæуы йемæ акусын, цы ма йын хъæуы бацамонын.
Хъыгагæн, вæййы афтæ дæр, æмæ иуæй-иу ныййарæгæй ахуыргæнæг-хъомылгæнæг сывæллоны хуыздæр фæзоны, хуыздæр ын æнкъары йæ зæрдæйы уаг. Уый у стыр мæгуырау æмæ хъуыдиаг хъуыддаг ныййарæгæн.
Сывæллæттæй чи куыд хуыздæр рæхсы, афтæ сын æрцæуынц дихгонд æмдзæвгæтæ, зарджытæ, кæфтытæ бæрæгбонон мадзалы. Алчи алцæмæ иугъуызон не 'рæхсы, уый хъуамæ хынца ныййарæг æмæ йæхæдæг дæр, æнæхъуаджы тæргæйтты бæсты, куса йæ хуры тынимæ, цæмæй стæй ахуыргæнджыты кæнæ хъомылгæнджыты дзæгъæлы ма 'фхæра.
Скъолайы хъуыддаг, æцæг, бынтон æндæр у. Уым ахуыргæнинæгтæ сты æмбаргæдæр, ныфсхастдæр, æмæ кæд сабидоны чысыл сывæллон ныхмæ фæлæууынхъом нæу, уæд скъолайы сæрибарæй дзуапп ратдзæн канд йе 'мкъласонтæн нæ, фæлæ ма ахуыргæнæгмæ дæр сдзурдзæн фæстæмæ. Ахæм рæстæджы ахуыргæнæг æмæ ныййарæг хъуамæ аныхас кæной скъоладзауимæ, цæмæй йæ рæдыд бамбара, науæд иннæ хатт фыддæр фæуыдзæн.
Ныййарджытæй иуæй-иутæм афтæ кæсы, ома, ахуыргæнæг хæсджын у, цæмæй йын йæ сыгъзæрины къæрттæн радта æмбæлон зонындзинæдтæ, уарза йæ, фондзæй дæлдæр нысан ын макуы нывæра, уымæн æмæ «ахуыргæнæг хæсджын у, уый тыххæй мызд исы». Сæ хъуыдымæ гæсгæ, сывæллон куыдфæнды ма рæдийа, уæддæр уый æнæмбаргæ у æмæ йын ахуыргæнæг хъуамæ фæбара. Хъæр кæнын, ахуырдзаумæ къух сисын, мæстыйæ йæм бакæсын - бынтон тугтæрхонон хъуыддаг!
Уый раст у, уыцы «хъомыладон бартæ» ахуыргæнæгæй хуыздæр ничи зоны, фæлæ ахуыргæнæг-хъомылгæнæг дæр адæймаг у, цæнгæтæй нæу арæзт æмæ йæхи нал бауромы иуæй-иу скъоладзауы æнæуаг, æдзæсгом митæм. Гъо, фæлæ Ирыстоны ахæмæй кæд цы сарæзта ахуыргæнæг, цæмæй дзырддаг æмæ фидисы амæттаг фæуа! Ахуыргæнæгæн ныййарджытæ æмæ ахуырдзауты 'хсæн кад æмæ ном куынæ уа, уæд уæларвон куы феста, уæддæр ын ницы ахадындзинад уыдзæн, диссаджы ахуыргæнæг куы уа, уæддæр сæ æппæрццаг цæстæнгас нæ фæивдзысты, фаутæ йæм хæсдзысты уæддæр: йæ ас, йæ хуыз, йæ гуырысконд, йæ уæлæдарæс, йæ зонындзинæдтæ, йæ хъæлæс, йæ ныхас - æппæтварсонæй дæр тасындзæг цæудзысты æрвылбон.
Ахæм ныййарджытæ та сæхæдæг фылдæр хатт зонгæ дæр нæ фæкæнынц, абон йæ ахуырдзау-хъæбул скъолайы уыд æви нæ, цал урочы йын уыд, куыд бацæттæ кодта йæхи райсоммæ, скъолайы фæстæ кæм æмæ кæимæ вæййы, цы фæархайы. Нæ, уыцы ныййарджыты уыдæттæм нæ февдæлы - кусгæ кæнынц.
Куыст цардæн фæрæз у, уарзон хъæбултæн амондджын æмæ æнтыстджын фидæн саразын - фыццаг хъуыддаг, фæлæ абон куынæ батыхсай дæ кæстæры уагахаст æмæ хъомыладыл, уæд стæй ферæджы уыдзæн.
Арæх ма ис фехъусæн: «Мæ сывæллонæй хуыздæр къласы ничи ахуыр кæны, фæлæ йæ ахуыргæнæг нæ уарзы, æмбæлон хъусдард æм не здахы æмæ йын йæ нысæнттæ халы».
Куы йæ зониккой ахæм ныййарджытæ, ахуыргæнæгæн йæ сæйраг хъуыды йæ ахуыргæнинæгтæ кæй сты. Уый æхсæв дæр уыдоныл фæхъуыды кæны. Дыууæ ахуыргæнæгимæ куы бамбал уай, уæд сæ фехъусдзынæ æрмæстдæр сæ ахуырдзауты кой: куыд сты сæ ахуыры хъуыддæгтæ, фæсте сæ ахуырæй чи цы аххосæгтæм гæсгæ аззад, йемæ уæлдай куыст кæд бакæна. Æмæ сæ исчи куы фæрынчын вæййы, уæд ыл фæмæт кæнынц сæхи сывæллонау. Ахæм у ахуыргæнæгæн йæ æрдзон сконд! Уый сывæллонмæ кæсы бынтон æндæр цæстæй, æндæрхуызон ын æнкъары йæ миддуне, йæ зæрдæйы уаг.
Бæргæ, зынхъомылгæнæн сабитæ æппындæр куы нæ уаид, иууылдæр цæвиттойнаг æмæ ахуыры æнтыстджын куы уаиккой, фæлæ афтæ нæу. Кæцыдæр ахуыргæнинæгтæ æппын-дæр нæ хъусынц ахуыргæнæгмæ, цы сын вæййы хæсгонд, уый не 'ххæст кæнынц. Вæййы афтæ дæр: скъоладзау йæ фыдæнæн митæй ахуыргæнæджы фæкæуын кæны, фæстæмæ йæм сдзуры, æппындæр ницы аразы ахуыры хъуыддаджы, афтæмæй. Уæд ын ахуыргæнæг исты куы бауайдзæф кæны, уæд ныййарджытæ лæбурдтытæ райдайынц, се 'ртхъирæнтæн та кæрон нал вæййы.
Мах цæрæм чысыл горæты, кæрæдзи хорз зонæм, æппæт амæлттæй дæр архайæм, цæмæй макæйы зæрдæхудты бацæуæм, нæхи ма фегад кæнæм, уымæн æмæ нæ фæнды, цæмæй нæ фидæны рæсугъд цардмæ цæуæм райзæрдæ æмæ сæрбæрзондæй.
Æмæ абон ахуырады, хъомылады хъуыддаджы ныййарæг, хъомылгæнæг æмæ ахуыргæнæг-амонæг сывæллонæн йæ фыдракæндты, йæ æнæуаг миты тыххæй «ма кæн» куы нæ кæной, уæд нын цæй дидинæфтаугæ æмæ размæдзыд фидæн хъуамæ уа? Ахуыргæнæг сывæллæтты цадæггай хизын кæны ахуыры бæрзæндтæм, æрвылбон сын хъæздыгдæр, райдзастдæр кæны сæ зонындзинæдты артдзæст, размæ сæ кæны рæстдзинад æмæ хорз хъуыддæгты уæрæх фæндæгтыл.
Цæрæнбонты практикæ йæ дырысæй æвдисы: йæ сывæллонмæ æппæтварсонæй дæр йæ хъус чи дары, ахуыргæнæджы амындтытæ æмæ уайдзæфтыл буцтæ æмæ тæргæйттæ чи нæ кæны, фæлæ сæ æххæстæй æмæ æмбæлонæй цы ныййарæг хынцы, уымæн йæ цот кæддæриддæр вæййынц цæвиттойнаг ахуыры, æгъдауджын - царды æмæ размæдзыд сæ алы хъуыддаджы дæр.
Ахуыргæнæг ахуыр кæны, амонгæ кæны сывæллонæн æмæ уыцы вазыгджын æмæ æнæмæнгхъæуæг хъуыддаджы ныййарджытæ, æхсæнады минæвæрттæ йæ фарсмæ æнгом куы балæууой, уæд уыцы иумæйаг хъуыддагæн уыдзæн æвæрццаг фæстиуджытæ.
Нæ уацх.