Nog adres

Хурзæрины мæсыг амайджытæй иу - Сократ

DSC03097.JPG
Газет царды айдæн у. Нацийы царды газетæн цы стыр нысаниуæг ис (уæлдайдæр та дæхи æвзагыл куы цæуа, уæд), уый Иры интелегенцийæ фыццаг Къостамæ бахъардта газет «Северный Кавказ»-ы куы куыста, уæд, фæлæ йæ самал кæнын къухты нæ бафтыд. Уыцы стыр хъуыддагæн йæ саразын бантыст Ирыстоны сахъгуырд Гæдиаты Цомахъæн. Уый йе 'мбæлттимæ 1906 азы рауагъта фыццаг «Ирон газет» æмæ уый сæрæвæрæн фæцис ирон периодикон мыхуырæн.
Ног дуджы ралæудимæ Ирон адæмæн дæр фадат фæцис сæ бакæнинаг хъуыддæгтæм бавналынæн. Райгуырдысты ногæй æндæр нæмтти-мæ нæ газеттæ æмæ нæ журналтæ.
Нæ абоны газет «Хурзæрин» райгуырдис 1 январы 1924 азы. Ацы азы фæуды йыл æххæст кæны 90 азы. Нæуæдз азы - нæуæдз боны не сты, йе нусы къæсæрмæ фæхизы. Уал азы лæггадгæнæг у йæ адæмæн, уал азы дзуры нæ размæцыды фæндæгтыл кæм худгæйæ, кæм мæстджынæй, кæм та кæугæйæ. Ахæмтæ уыдысты царды фæндæгтæ.
Цы ратдзæн «Хурзæрин» - ы фæзынд нæ дарддæры цардæн, уый фыццаг бон уæндон æмæ ныфсджынæй загъта дзæнæты бадинаг Хъуылаты Созырыхъо (Сикъо).

«Хурзæрин» тар æхсæв дардмæ фæсурдзæн,
Айсæфдзæн махæн нæ маст…
«Хурзæрин», демæ нæм ног хур скæсдзæн…
Цæйут, йæ фæндаг уæт раст».

Абон газет «Хурзæрин» - ы рацæугæ фæндæгтыл куы дзурæм, уæд нæ хъуамæ рох ма уой йæ раздæры зиууæттæ, бындурæвæрджытæ, æнæ техникæйæ ласæн чи арæзта, галы бæсты уæныджы чи ифтыгъта, уыцы фæлтæр, уыцы мæсыгамайджытæ. Уыдонæй та иу уыд Плиты Сократ.
Плийы фырты царды фæндæгтæ лæгъз нæ уыдысты, рацыд царды гуыргъахъ фæндæгтыл. Райгуырд Знауыры районы Гъуыйаджыны хъæуы, мæгуыр зæхкусæг лæджы хæдзары 1915 азы. Цыбыркъух хæдзарвæндаг, фæлæ Сократ, зындзинæдты сæрты хизгæйæ, рацыд вазыгджын фæндæгтыл.
Нырма ахуыр кодта Уахтанайы, стæй Хъорнисы, 1932-35 азты - Тбилисы педагогон техникумы. Куыста ахуыргæнæгæй. 1938 азы райдыдта кусын Знауыры районон газет «Колхозон цард»-ы. Уæдæй йæ хъысмæт сбаста периодикон мыхуыримæ, уйыимæ иумæ, фæсаууонмæ ахуыр кодта Тбилисы паддзахадон университеты. Нæ йын бантыст ам кæронмæ бакæсын, 1939 азы конд æрцыд æфсадмæ, уым æй æрæййæфта Стыр Фыдыбæстæйон хæст. Уырдыгæй уæлахиздзауæй æрыздæхт 1945 азы. Уæдæй йæ цард снывонд кодта «Хурзæрин»-æн, («Коммунист», «Советон Ирыстон») æмæ йын фæлæггад кодта суанг 1993 азмæ, цалынмæ пенсийы нæ ацыд, уæдмæ.
Курдиатджын журналист уыд Сократ. Куыста техникон редакторæй, хайады гæсæй, бæрнон секретары хæдивæгæй, уыд нæ типографийы директор дæр.
Гъæдджын, нуарджын куыст кодта Сократ, егъау аргъ кодта лæгдзинад, кад æмæ намысæн. Редакци, радио æмæ типографи хорз зыдтой сæ зиууоны æмæ йын егъау аргъ кодтой кæддæриддæр.
Ирон лæг уыд æмæ ирон лæджы хорз миниуджытæй хайджын уыд кæддæриддæр. Ирондзинадыл рыг абадын никуы бауагъта, чи йæ зыдта, уыдон æй зыдтой худгæбылæй, сабыр æмæ уæзданæй, фæлмæн æмæ рæвдауæгæй, куысты та домаг æмæ хъуыддаджы лæгæй.
Сократы къухæй цы æрмæджытæ рацыд, Сократы бæрны - иу цы номер бахауд (радгæс уæвгæйæ), уый уыд æнæфау, æнæлаз. Йæ сæйраг тых лæвæрдта уымæ, цæмæй «Ирон газет» дзура æцæг, хæрзгъæд ирон æвзагыл. Цы æрмæджытæ - иу æр-хауд Сократмæ тæлмац кæныны тыххæй, уыдон-иу ахæм диссаджы ивд ракодта æмæ - иу алчи дæр загътаит, ацы æрмæджы автор ирон у, зæгъгæ.
Сократ мæлгъæвзаджы хицау уыд, уый домдта йе 'мкусджытæй дæр, цæмæй чи цы фыссы, уый уа æцæг ирон, лæгъз æмæ æнцонæмбарæн. Кæд Плийы фырт стыр литературон бынтæ нæ ныууагъта, уæддæр рæгъмæ цы рахаста, уыдон сты цæсты ахадæн. Ууыл уал дзурæг у йе 'мдзæвгæты æмбырдгонд «Мысинаг цардуалдзæг». Дыууæ хатты рацыд мыхуыры ацы чиныг (1996-2000). Райгондæй йыл сæмбæлдысты ирон чиныгкæсджытæ.
Хетæгкаты Къостайыл зæрдæбы-нæй чи ныззарыд, уыдоны рæнхъыты ис Сократ дæр, зæгъы Къостайæ:
«Цард фыдбонтæн
Уый нывондæн
Хаста сидзæртыл йæ сæр.
Кодта марой -
«Сагъæс», «Додой»,-
Кæмтты анæрыд йæ хъæр».
(æмдз. «Къоста» 1936 аз).
Сократ фондз аздзыдæй федта 1920 азы геноцид, федта йæхи цæс-тæй колхозты рæзт Ирыстоны æмæ йыл зары æмдз. «Æркусæм хъазуатæй»-йы, зарыд Советон дуджы хæр-зиуджытыл (æмдз. «Советон фæсивæд»). Фыдыбæстæйон хæсты темæйыл фыссы æмдзæвгæтæ: «1940-æм аз сиды», «Кав-казмæ», «Хъæба-тыр Иссæ», «Госпиталы» æмæ æнд.
Йæ тыхтæ лæвæрдта прозæмæ дæр. Йæ радзырдтæ «Колхозон бригад» æмæ «Днесты кæсагахсджытæ» дзурæг сты, Сократ арæхстджын прозаик дæр кæй уыд.
Сократ йе сфæлдыстады ссардта А.С.Пушкины ном. 1937 азы, Пушкины амæлæтыл 100 азы куы сæххæст, уæд Сократ фыссы:
«О, диссæгтæ, Пушкин! Æнкъуысы
Цæдисон зарджытæй йæ цырт
Цæй, сыст-ма, дуне дæ куы мысы,
Ды уыдтæ ныхасæн йæ куырд».
(æмдз. «Пушкинæн»).
1936-1937 азты Цæгат Полюсмæ куы атахтысты авиацийы бæгъатыртæ,
Чкалов, Байдуков æмæ Беляков, уæд дунейы адæмты дисæн кæрон нал уыд.
Йæ цины ныхæстæ уæд загъта Сократ дæр:
«Уæ разы нæ лæууы цæлхдуртæ,
Дунейыл ныхъхъæри уæ куыст.
Нæ адæмыл кастысты хуртæ,
Уæ нæмттæ - нæ зæрдæты фыст».
(æмдз. «Авиацийы бæгъатыртæн»).
Сократ уыдис Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт журналист, йæ риуæй æрттывтой Фыдыбæстæйон хæс-ты фыццаг къæпхæны дыууæ ордены, дзæвгар майдантæ. Йæ къухæй бирæ æрцыд фыст очерктæ, фельетонтæ, алыхуызон уацтæ.
Æнæзæрдæхудт æмæ арæхстджын кусæг кæй уыд, ууыл дзурæг у уый дæр - пенсийы куы ацыд, уæд æй ногæй фæхуыдтой редакцимæ æмæ та дзы фæкуыста цалдæр азы.
Хæстон солдат, журналист - Сократ йæ фæндæгтæ райдыдта Львовæй, хайад иста Финляндяйы хæсты, Украинæйы фронты, Венгрийы. Бирæ хæттыты фæцис уæззау цæфтæ, хуыссыд Мæскуы æмæ Читайы æфсæддон госпиталты. Алы хатт дæр йæхи фæдзæхста Ирон лæгтыдзуар Уастырджийæн æмæ йын уый дæр уыд æххуысгæнæг. Æрыздæхт, скодта бинонтæ… Йæ цардæмбал Хуыбецон Екатеринæимæ скодтой хъарм бинонтæ баисты æртæ лæппу æмæ иу чызджы хицау, стæй цас сты уыдоны хъæбултæ.
Сократ æмæ йæ цардæмбал нал сты. Ныууагътой цот Ирыстонæн æмæ уыдон æгъдау, кад æмæ радимæ лæггад кæнынц сæ Ирыстонæн, сæ радтæг адæмæн.
Сæ чызг Юзæ хъомылгæнæджы куысты лæуд, Абайты Уасойы музейы директор.
Йæ кæстæр Валерик - инженер, горæты техникон хыгъдты хистæр.
Уый кæстæр Созыр - инженер-электрик. З-д. «Вибромашина».
Се 'ппæты кæстæр Анатоли - юрист, Республикæ Хуссар Ирыстоны арбитражон суды хистæр.
Газет «Хурзæрин» - ы галуан аразджытæ уыдысты: Беджызаты Чермен, Плиты Арон, Тыбылты Алыксандр. Цас зонгæ уыд семæ Сократ, уый бæлвырдæй зæгъын мæ бон нæу. Уый фæстæйы фæлтæримæ цæдисы галы куыст фæкодта Сократ. Арæх - иу кодта Уалыты Димитры, Гасситы Исмелы, Куымæридтаты Алыксандры кой, егъау аргъ сын кодта. Йæ хорз кæстæртыл та нымадта: Тедеты Павликы, Мулдарты Таймуразы, Дзуццаты Х.М., Хуыгаты Анатоли æмæ Харебаты Леониды.
Абоны бон «Хурзæрин»- мысы йæ раздæры зиууæтты. Æрымысинаг у Сократ дæр. Нæ газеты историйыл куы дзурай, уæд нæ ахиздзынæ Сократы иувæрсты. Рæхджы Сократыл æххæст кæны 100 азы. Уыцы азтыл дзургæйæ, сæйраг бынаты æвæрд цæудзæн фарст - Сократ-журналист.
ПЛИТЫ Гацыр,
Журналист