Nog adres

Мысыдысты Къостайы

DSC02798.JPGАцы бонты Ирыстоны æмæ уымæн æддейæ дæр цытджын æгъдауæй банысан кодтой ирон литературæ æмæ литературон æвзаджы бындурæвæрæг Хетæгкаты Къостайы райгуырды 155 азы юбилей. Æмæ кæд цытджын мадзæлттæ фæстейæ баззадысты, уæддæр нырма дарддæр кæнынц генион поэты номыл æндæр алыгъуызон мадзæлттæ. Иу ахæм мадзал ауагътой нæ горæты 3-æм астæуккаг скъолайы ахуыргæнинæгтæ сæ ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг Хъуылымбегты Раисæимæ.
Мадзал уагъд цыдис скъолайы актон залы. Ардæм æрбацыдысты скъолайы иннæ ахуыргæнинæгтæ дæр, цæмæй та радон хатт фехъусой Къостайы æнæмæлгæ уацмыстæ, йæ фæдзæхстытæ, йæ зондамындтæ. Ахуыргæнинæгтæн уыд бæрæгбонон зæрдæйы уаг. Сæ цæсгæмттыл бæрæгæй зынд, дисы сæ кæй æппæрста иу фарст, чидæртæ йæ, æгæрыстæмæй, фергом кодтой, Къостайы цард æмæ сфæлдыстадыл дзурæг къамтæм кæсгæйæ.
— Цымæ цæмæй уыцыиу рæстæджы уай поэт, прозаик, драматург, нывгæнæг, сывæллæтты уарзон фыссæг æмæ æхсæнадон архайæг, уый тыххæй цавæр стыр уарзты тых хъуамæ сæвзæра дæ адæммæ дæ зæрдæйы. Мадзал райдыдта Къостайы фыст уацмысмæ гæсгæ «Балцы зарæг»-æй. Заргæ та йæ кодтой 2-æм къласы ахуыргæнинæгтæ. Æмæ уый æнæнхъæлæджы нæ уыд. Ахсджиаг дуджы райгуырд Къоста. Талынг кæм фæуд кодта æмæ рухсы фыццаг тынтæ хауын кæдæм райдыдтой, ахæм дуджы.
Йе ’фхæрд адæмы рухс бæллицты, æппæт сæ зынты уагъта йæ зæрдæйы тæгтыл æмæ уыцы тæгтæй «Ирон фæндыр» сарæзта æмæ йын йæ зардмæ æрыхъуыста Иры дзыллæ, йæ ныфсджын, зæлланггæнæг хъæлæс айзæлыд Кавказы арвы бын, уæлдайдæр та Иры кæмтты æмæ мæгуыр æфхæрд адæмы уæнгты царды ныфс уагъта. Рухс цардæн йæ аргъ стыр кæй у, уымæ гæсгæ сиды йæ адæммæ. «Рухсмæ æнæзивæг, цомут æнгомæй!». Æhмæстдæр æнгомæй, иумæ. Домы нæ: «Цæйут, æфсымæртау радтæм нæ къухтæ, Абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!..»
Абон дæр ацы темæ нæ адæмæн у актуалон. Абон дæр нын ахсджиаг у иудзинад, кæрæдзимæ уарзондзинад.
Дарддæр мадзаламонджытæ дзырдтой: «Къоста... Æрмæстдæр номæй хонынц ирон адæм Хетæгкаты Леуаны фырт Къостайы. Ирон лæгæн уыцы ном йæ чысылæй йæ амæлæты бонмæ вæййы тырысайау. Æрмæстдæр иунæг ном æмæ цæстыты раз сысты адæмы сæрхъызой, йæ цард æгасæй дæр йæ дзыллæйæн чи радта, уыцы арфæйаг Къостайы цардæгас сурæт.
Алы бæрæгбон дæр зарæгæй фидауы, уымæ гæсгæ мадзалы ахуыргæнинæгтæ аив сæххæст кодтой Къостайы фыст уацмыстæм гæсгæ зарджытæ «Кæмæн цы», «Ракæс», «Зонын», «Æнæ хай», «А-лол-ай».
Хетæгкаты Къоста йæ хъус тынг дардта сывæллæтты уацмыстæ фыссынмæ. Сцæттæ сæ кодта мыхуырмæ æмæ сын радта ахæм ном «Мæ хæрзæгкурæггаг Иры сывæллæттæн». Ахуыргæнинæгтæ стыр райгондæй бакастысты, Къоста сывæллæттæн цы æмдзæвгæтæ ныффыста, уыдонæй цалдæры.
Æргомæй æвдыстой 3-аг скъолайы ахуыргæнинæгтæ сæ уарзт Къостамæ æмæ дзырдтой: «Дзыллæтæ, хурыскастау, йæ фенынмæ кæмæн бæллыдысты, цардыл, фидæныл сæ чи æууæндын кодта, тыхст сахаты йæ адæмæн ныфс æмæ хъаруйы мæсыг чи уыди, уыцы Къостамæ нæ уарзт абон дæр тыхджын у. Раст Къостамæ уарзондзинадæй райгуыры ахæм рæсугъд æгъдау — æппæтадæмон бæрæгбон поэты кадæн. Ахæм стыр амонд æрмæстдæр уымæ кæсы, йæ адæмы хуыздæр миниуджытæй хайджын чи вæййы, æрдзæй ахæм стыр курдиат чи рахæссы, йæ цард æппæтæй дæр адæмы хъыс-мæтыл фидар чи бабæтты. Къостайы рухс номимæ бынæттæ ирон адæмæн сты кувæндонау æмæ дзы бирæтæ фæстæмæ ногæй арæзт æрцыдысты».
Стыр æхсызгондзинад райстой мадзалмæ æрцæуджытæ, Къостайы фыст баснитæ ахуыргæнинæгтæ инсценировкæйы хуызы кæй рахастой, уымæй. Уыдон тынг аив ахъазыдысты «Мыст æмæ тæрхъус», «Халон æмæ рувас», «Бирæгъ æмæ хърихъупп», «Марходарæг», «Булкъ æмæ мыд». Цымыдисон уымæй уыдысты, æмæ ахуырдзаутыл кæй уыдис сæрмагонд уæлæдарæс. Уыдон та сын авæрдтой Сывæллæтты сфæлдыстады галуаны къухдариуæгад æмæ сæ уый тыххæй æгæрон бузныг фесты ахуыргæнинæгтæ æмæ сæ ахуыргæнæг Хъуылымбегты Раисæ дæр.
Мадзалы ма ахуыргæнинæгтæ бакастысты, фысджытæ Гæбулты Мелитон, Нига, Плиты Илья, Хъодалаты Герсан æмæ æндæртæ дæр Къостайы тыххæй цы æмдзæвгæтæ ныффыстой, уыдон.
Къостайæн йæ генион зонд фыдыбæстæйæн, æрмæст йæ Иры нæ равзæрста, йæ парахат зæрдæйы хорздзинæдтæ йæ цæст уарзта æгас дунейы адæмæн æмæ уымæ гæсгæ мадзалы зæлыдысты Къостайы фыст æмдзæвгæтæ уырыссаг æвзагыл дæр.
Бæрæгбонмæ æрбацæуджытæ баззадысты райгондæй æмæ сæ алчидæр ацыд стыр цины æнкъарæнтимæ, Къостайы æнæмæл-гæ зæрдæйы хъармæй хайджын уæвгæйæ.
БЕСТАУТЫ Валя