Nog adres

Байаты Гаппо æмæ Хетæгкаты Къоста

1938263_original.jpg
Ирон адæмы истори, стæй уæд ирон литературæйы историйы дæр зындгонд у Байаты Гаппойы ном. Йæ рæстæгмæ гæсгæ Гаппо уыд Иры интеллигенцийы раззагондæр минæвæрттæй иу. Йæ царды цы ахсджиаг фарстытыл дзырдта, уыдонæй иу уыдис зæххы фарст. Йæ адæм уымæй хъуаг кæй уыдысты, уый дæр хорз æмбæрста.
Культурон фронты егъау сты Гаппойы лæггæдтæ. Мыхуыры уагъта фольклор æмæ литературæйы чингуытæ, фыста публицистикон уацтæ, кодта тæлмацы куыст, архайдта ууыл, цæмæй уой æмæ рæзой ирон скъолатæ. Афтæ зæгъы: «Бынат нæ уыди нæ ирон скъолайы ирон зæрдæйы ахастæн, ирон ныхасæн, ирон зарæгæн, музыкæйæн, ирон æгъдæут-тæн, ирон аргъауæн, ирон таурæгъæн, сæ дарæг мады - Ирыстоны базонын, уый зæрдиагæй бауарзын».
Гаппо егъау аргъ кодта А.С.Пушкинæн, М.Ю.Лермонтовæн, нымадта сæ Кавказы хæрзгæнджытыл.
Бирæ дзырдта Гаппо ирон литературæйы рæзтыл, йе нтыстытыл, уыцы æнтыстытæ кæддæриддæр бæтты Къостайы зонд æмæ лæджыхъæдимæ.
Байайы фырт цардис стыр скъæрæнты дуджы, бæстæ цæджджинагау куы фыхт, ног цард ног æгъдæуттимæ гуырын куы райдыдта, раст ахæм дуджы. Дуджы улæнтæ базмæлын кодтой Гаппойы дæр, ис фыды зæххæй фæцис æнæхай, йæ сыджыты хай разынд Германы зæххыл.

Кæмдæриддæр уыдис Гаппо, йæ зæрдæ никуы сивта йæ адæм æмæ Ирыстоныл, кæд йæ дунеæмбарынады ныхмæвæрддзинæдтæ фæзынд, уæддæр.
Берлины университеты дæр амыдта, чи сты ирæттæ, цахæм у не 'взаг, цы фæндæгтыл лæууы ирон литературæйы хъуыддаг.
Ирыстоныл хъуыдыгæнгæйæ, Гаппойы раз кæддæриддæр уыдис Къостайы рухс фæлгондз. Къоста йæ рæстæджы Иры интеллигенцийæ кæуыл æмбæлд, йæ сагъæстæ æмæ йæ хъуыдытæ æнæвгъауæй кæмæн дзырдта, йæ маст æмæ йе стыр бæллицтæ кæимæ дих кодта, уый уыдис Байаты Гаппо.
Гаппо уыдис Дзæуджыхъæуы сæргъ-лæууæг (мэр), Ирыстоны æхсæнадон æмæ культурон царды æнувыд кусджытæй иу. «Уагъта фольклор æмæ литературæйы чингуытæ, фыста публицистикон уацтæ» (Джыгкайты Ш.).
Гаппойы тырнындзинæдтæ, йæ бæллицтæ уыдысты, цæмæй адæм культурон-рухсадон куыстмæ бавналой, цæрой хæларæй сыхаг адæмтимæ, адæм зæххæй ифтонг уой, рæзгæ фæлтæр ахуыры фæндагыл æфтыд уой.
Ирон лæг уæвгæйæ уарзта ирондзинад, фæлæ уый йæ бынаты кæй нæ уыд, уый тыххæй 1907 азы газет «Ног царды» №6 номыры афтæ фыста: «Бынат нæ уыди нæ ирон скъолайы ирон зæрдæйы ахастæн, ирон ныхасæн, ирон зарæгæн, музыкæйæн, ирон æгъдæуттæн, ирон аргъауæн, ирон таурæгъæн».
Сабитæ «Сæ дарæг мад-Ирыстон»-ы кæй нæ зыдтой, уый Гаппо нымадта кæуинаг хъуыддагыл.
Ирон литературæйы рæзты фарстытыл арæх ныхас кодта Гаппо.Алы хатт дæр æмæ алы ран дæр Къостайы æвæрдта фыццаг бынаты.
Бирæ фыста Гаппо Къостайы тыххæй. 1920 азы, газет «Ног цард»-ы №6 номыры зæрдæбын ныхæстæ фæкодта Къостайыл. Æмдзæвгæ «Балцы зарæг»-ы Гаппо нымадта программон уацмысыл æмæ дзы банысан кодта цыппар ахсджиаг хъуыддаджы: ирондзинад, æфсымæрдзинад, рæстдзинад, рухсмæ тырнын.
Гаппо Къостайы нымадта ирæтты фæтæг æмæ раздзогыл, сæ хъайтарыл. Мидхæсты азтæ, Октябры революци цы стыр фæндаг гæрстой размæ, уым Гаппо нал разынд. 1920 азты айста йæхи Ирыстонæй Калакмæ, уырдыгæй - Европæмæ. Шамилы загъдау, «Ацыд сæфты фæндагыл».
Берлины цæргæйæ дæр Гаппо йæ бастдзинæдтæ нæ фесæфта Ирыстонимæ. Æнæзонгæ йын нæ уыдысты Ирыстоны царды ивындзинæдтæ, культурон фронты размæцыды фæндæгтæ. Йе ´ххуысы хай уырдыгæй дæр кодта. Ууыл уал дзурæг у уый дæр, æмæ 1922 азы Гаппо Берлины рауагъта Къостайы «Ирон фæндыр» егъау разныхасимæ. Шамилы хъуыды раст у: «Уым Къостайы цард æмæ сфæлдыстад æвдыст цæуы бирæвæрсыгæй». Шамил зæгъы уый дæр: «Гаппомæ гæсгæ, «Ирон фæндыр» адæмæн дуар байгом кодта цардмæ, радта сын национ идейæ æмæ тырыса, сывзæрын сæм кодта бæллиц æмæ идеал. Къостайы зарæг ирон адæмы кæны æмзонд, æмзæрдæ, амоны сын рæстдзинадыл тох кæнын».
Æниу Гаппо «Ирон фæндыр»-имæ уый размæ дæр зонгæ уыд. Фыццаг хатт мыхуыры куы цыд, уæд æй Къоста Гаппойæн бафæдзæхста, зæгъгæ, дæ хъус-иу æм фæдар. Гаппо Къостайы куырдиат сæххæст кодта, чиныг Къоста райста Петербурджы госпиталмæ. Уæд стыр быцæу рауад Къоста æмæ Гаппойы ´хсæн. Гаппо бавдæлд æмæ систа чиныгæй цалдæр æмдзæвгæйы («Додой», «Ракæс», «Катай» æмæ æнд.), баивта дзырдтæ Къостайы рæгъты. Къоста Гаппойы рахуыдта «саухъус хæрæг».
Царды размæцыдимæ ивынц рæстæ-джы хъуыдытæ дæр. Уый зæгъын уымæн, æмæ уыдис рæстæг, Гаппойы банымадтой знагыл, Къостайы æфхæрæгыл. Зæгъæм,Хъуысаты Хъасболат фыста: «Марды фæстæ цыдысты Къостайæн йæ политикон знæгтæ дæр: Байаты Гаппо, мард бавæрыны процессийæн æгъ-дау дæттæджы роль æххæстгæнæг, Бигъайы фырт, Вырубов, Малкоедов, Вертепов æмæ паддзахыл æнувыд чи уыдысты, ахæм æндæр адæймæгтæ, инæлар Кахановы фæдонтæ, Къостайыл цъыф калджытæ æмæ уæйгæн-джытæ…»
Къоста 1893 азы газет «Северный Кавказ»-ы ныммыхуыр кодта йæ зынгæ поэмæ «Кæмæн ис хъæлдзæг цард». Йæ поэмæйы Къоста карзæй бафхæрдта хæдхæцæг паддзахы кавказаг чиновникты фыдмитæ, равдыста сæ гæртамхортæй, къазнастигъджытæй, бюрократтæй, адæмы æфхæрæг гуымиртæй. Хъуысаты Хъасболат кæй кой кæны, уыдонæй Къостайы поэмæйы сты Каханов (Терчы зылды хистæр), Вырубов (Налцыкк æмæ Дзæуджыхъæуы окруджы хистæр), Вертепов (статистикæйы комитеты сæрдар æмæ Терчы зылды музейы сæргълæууæг).
Гаппойы кой нæ кæны Къоста, никуы дæр æй нымадта «политикон знагыл» Къостайы уайдзæфтæ æз нымайын барджын уайдзæфтыл, æнæхъуаджы йын не ´рцыд хæс «мард бавæрыны процессийæн æгъдаудæттæджы роль».
Къостайы царды фæстаг азтæ зæрдæрисгæ хъуыддæгтыл дзурæг сты. Къоста ссис уатон рынчын. Нæй йæм æххуысы къух фæкæнæг. Ам дæр та разынд Гаппойы лæгдзинад. 1904 азы газет «Терские ведомости»-йы мыхуыр æрцыд йæ уац: «Къостайы пайдайæн æххуысы фæрæз-тæй». Ам Гаппо нырма фæдзырдта Къостайы тыххæй. Кæй у зынгæ æхсæнадон архайæг, поэт æмæ публицист. Йæ кой кæй у хъуыстгонд горæттæ Ставраполь, Екатеринодар, Пятигорск æмæ Владикавказы. Зæгъы: Къоста у ирон адæмы фæтæг, йæ «Ирон фæндыр» алы ирон лæгæн дæр зынаргъ у, куыд Украинæйы Шевченкойы «Кобзар».
Гаппо уæд бузныгæй баззад Æрыдоны ирон фæсивæдæй, дохтыр Хъуылайы фыртæй, гимназы чызджытæй, Алагиры адæмæй, Ольгинскæйы цæрджытæй, æхцайы фæрæзтæй се ´ххуысы къух Къостамæ чи фæдаргъ кодтой, æппæт уыцы адæмтæй.
1922 азы Гаппо Берлины цы æрмæ-джытæ ныммыхуыр кодта Къостайыл, уыдон абоныбон махæн цымыдисаг хабæрттæ сты. Уыцы æрмæджыты кæд æцæгдзинадæй фæиппæрдгонд хъуыдытæ ис, уæддæр сæ сæйраг хæйтты хорз бæрæгæнæнтæ ис Къостайы тых-хæй. Хорзыл цы нымайæм, уыдон хорз уымæй сты, автор сæ йæхи цæстæй кæй федта.
Фыссы уал: «Ардыдта (Къоста-Г.П.) фæсивæды ирон æвзагыл кусын, фыссын иронау, æмбырд кæнын зæронд дзырдтæ, рагон ныхæстæ, таурæгътæ, - Нарты кадджытæ æмæ ирон зарджытæ».
Гаппо йæхирдыгонау загъта, Къоста Лермонтовы цырты раз йæхи куыд дардта, уый тыххæй. Зæгъы: «Номдзыд поэт Лермонтовы цырты куывды…иттæг рæсугъдæй бавдыста Иры. Рæбынæй бадæг æй скодтой, æгас Уæрæсейæ чи æрцыд, уыцы фыссæг адæм, зонады дæснытæ æмæ хицæуттæ. Цырты раз бакаст джихрæсугъд рухсады кадæг - «Перед памятником Лермонтова» («Лермонтовы цырты раз»).

-«Ирон цъæх цухъхъа нæ амбылдта!»- дзырдтой Уырыс.
«Ирон фæндыр»-ы рацыд æмæ Байаты Гаппо.Уый дардыл дзуринаг фарст у». Уыцы хæс абон мæ разы не ´вæрын. Къоста йæ «Ирон фæндыр»-æй цытæ сарæзта, цытæ бакуыста, уыдоны фыццæгтæй иу у (Гаппомæ гæсгæ). «Къоста ныллæууыд Иры астæу æхсæны раст лæгæн æмæ загъта, мыггагæй-мыггагмæ хъуыдыйаг, фарны ныхæстæ Чырыстон - пысылмон, Тæга - Куырдта, Æлдар-Кæвдæсард, Чысайнаг - Туайлаг, Дыгурон - Къуыдарон… Скæнут æмармæй, æмзæрдæйæ иу буц Ирыстон…»
Зæгъы ма уый дæр Гаппо: «1855 азы айхъуыст Ирыл йæ диссаг зарæг:
-«Цæйут, æфсымæртау
Радтæм нæ къухтæ
Абон кæрæдзимæ,
Иры лæппутæ!..
Скæнæм нæ тырыса
Дзыллæйы номæй,
Рухсмæ æнæзивæг
Цомут æнгомæй!»
Гаппойы сæйраг бæллиц уыд дзыллæйы ‘хсæн хæлар æмæ хъæрмуддзинад. Афтæ зæгъы: «Хæст, хæрамзæрдæ, масты митæ адæм хъуамæ фесафой, сæ цард хъуамæ саразой кæрæ-дзийы уарзондзинадыл, кæрæдзийæн æдзух æххуысыл. Стыр зиу хъуамæ суа дунейы цард».
Дыккаг ахсджиаг хъуыддагыл Гаппо нымайы: «Райхъал кодта мæрдвынæйæ ацы чиныг æгас Иры, уымæн æмæ дзыллæйы зæрдæйы уидæгтæм бахъардтой йæ æгæрон сагъæсы, кæуыны æмæ хидзыллæйады мæты ныхæстæ!..
Ацы чиныгæй фидар бындур сæвæрдта Къоста ирон литературæйæн. Стыр æхсары уарт радта ирон фыссæгæн…
Культурæйы дзыллæты астæумæ ирон адæмы бакодта».
Къостайы царды фæстаг азтæн дæр Гаппо æвдисæн уыд. Фыссы уыцы хабæртты дæр: «Мæгуыр æфхæрд лæгæн йæ хъастæн, раст лæгæн йæ мастæн æрцыд сагъæссаг кæрон…
Ногбон боны 1900 азы Къостайыл Кавказы сæрдарæй тел сæмбæлд:
Кахановы хъаст мæнг разынд, сæрибар дæ!...
1900 азы мартъийы тыххæй-амалтæй ма схаста йæ домд стæгдар… Нал æй базыдтам… Саумылазон мигъ æрæхгæдта йæ рæсугъд цæстыты зынг. Æгомыг уыдис сыгъзæрин дзых… Уæззау рохст зæрдæ хуылфы ныххус!..
Фыднизы нысæнттæ бæрæг уыдысты. Йæ зонд йæхи бар нал уыди. Йæхæдæг æй, мæгуыр, не ´мбæрста» (Гаппойы стилмæ нæ февнæлдтон. Автор).
Уыдис ахæм хабар дæр, - Къостайы Ольга цалынмæ Лабæмæ нæ аласта, уæдмæ уыдис (садис) Гаппотæм. Гаппо йæ хойæн загъта: ныууадз дæ куыст, кæс Къостамæ, дæ мызды бæрц дын фиддзынæн æз.
Уæдæ афтæ: Гаппо уыдис Къостайы хæлар, Къостайы æмгар (æцæг дзы 10 азы хистæр уыд Къоста), Къостайы цард, йе ´хсæнадон æмæ литературон куыстæн цæстуарзонæй чи аргъ кодта, ахæм адæймаг. Ноджы-дæр æй зæгъын: Къостайы Гаппойы хуызæн ничи зыдта, Къостамæ Гаппойæ æввахсдæр лæг нæ уыд.
ПЛИТЫ Гацыр