Nog adres

Хорз атлет, æцæг патриот

niko_2.jpg
Адæймагæн йе ‘рдзысконд цы у, уымæй йын фæивæн нæй. Æниу, иуæй-иутæ тыхаразгæ митæ дæр фæкæнынц, æндæрты хуызæн куы уаиккой, уый сæ фæфæнды æмæ уыцы тыхаразгæ митæй сæхи уæлдæр бынаты æвæрынмæ фæхъавынц, фæлæ…Нæ, ахæм хъуыддæгтæ йæ сæрмæ нæ хæссы, кæй кой ракæнынмæ хъавын, уыцы адæймаг. Уый цæстмæмитæй йæ удхæссæг уыны, у рæстылдзу æмæ æнæхин, дæ хорз бакæнгæ ми æхсызгон кæмæн у æмæ йыл зæрдæйæ чи бацин кæндзæн, раст ахæм. Царды кæд исты зыгъуыммæ ми бакодтай, уæддæр фæстæ нæ фæлæудзæн æмæ дын æй зæгъдзæн комкоммæ, æнæ уæлдай митæй. Афтæ, цæмæй йæ дарддæр мауал бакæнай æмæ слæууай раст фæндагыл. Уæд уый цæмæн? Уымæн æмæ йæхæдæг дæр ахæм раст зондыл хæст адæймаг у æмæ йæ алфæмблай æмбæстæгтæ дæр уыцы миниуджытæй хъуамæ уой æххæст. Рæстылдзу адæймаг та тынг фæуарзы, цы зæххыл райгуырд æмæ бахъомыл, уыцы къуым æмæ йæ адæмы, фæфæнды йæ, цæмæй кæддæриддæр æфтауа дидин, царды алы фадыджы дæр уа размæдзыд æмæ цæстыахадгæ.
Хъысмæт…Уыдон дæр адæймæгтау алыгъуызæттæ вæййынц, кæмæн - лæгъз, кæмæн та - дæрзæг æмæ гакъон-макъонтæ.

Дыккæгтæй цух нæ баззад ацы ирон лæг дæр, фæлæ йæ хорздзинад уый мидæг ис, æмæ йыл ныфсджын æмæ хиуылхæцгæйæ кæй цæуы, кад æмæ намыс хъахъ-хъæнгæйæ. Цхуырбаты Павел…Йæ цардвæндагау йæ нæмттæ дæр цалдæр сты - иутæ йæ Павелæй зонынц, йæхæдæг та буц æмæ сæрыстыр кæмæй у, уыцы ном та йын Цъыхыр у. Фæзæгъынц, номæн ницы нысаниуæг ис. Фæлæ уый бынтон афтæ дæр нæ вæййы, фауддзаг адæймагмæ хатт йæ номæй дæр чъызгæ фæдзурынц, уæд хорзмæ та хъазгæ æмæ мидбылхудгæйæ, цæстыты цæхæрæрттывдимæ. Ахæмыл нымад у Павел дæр æмæ уарзæгой цæстæнгасæй уымæн бакæсы йе 'мныхасгæнæгмæ дæр. Уый райгуырд 1947 азы, Ирыстоны рæсугъд бынæттæй сæ иу - Дзауы районы Чъырсудзæны хъæуы. Нæ уыдысты бæллиццаг йæ сабибонтæ, чысылæй бав-зæрста царды зындзинæдтæ. Йæ фыд Алекси ахуыр æмæ кадджын адæймагыл нымад уыд, стыр аргъ ын кодтой хъæубæс-тæ æмæ кæмæн лæггад кодта, уыдон дæр. Йе ‘мкъаимæ сæхи нымадтой амондджыныл, хъомыл кодтой сæ фондз чызджы. Фæлæ ныннæрыд Стыр Фыдыбæстæйон хæст æмæ бахъуыд Райгуырæн бæстæ знагæй бахъахъхъæнын. Уæлдæр-лæууæг органтæ йæ æфсадмæ уадзгæ дæр нæ кодтой, хъуыд сæ партион кадртæ, фæлæ цæхгæр ныллæууыд, советон адæм кæм хæцынц, уым хъуамæ æз дæр уон, уæд ма адæмы ‘хсæн куыд хъуамæ цæрон, зæгъгæ. Фæцыд бархийæ тохы быдырмæ, знагæн кодта сæрсæттæн цæф суанг 1945 азы райдианмæ, стæй йæхæдæг дæр карз тохты фæци уæззау цæфтæ. Нал баци кæронмæ йæ бон хæцын æмæ æрыздæхт йæ хæдзармæ. Йæ бинонтæн ныфсытæ бæргæ æвæрдта, сæ сомбон амондджын кæй уыдзæн, уымæй. Хъыгагæн, хъысмæт ыл разылд сайдæй - тагъд рæстæджы йæ уæззау низ æрбырста, нал бацин кодта, фæстæдæр ын цы фырыхъулы хуызæн фырт райгуырд, ууыл дæр. Сывæллон хъомыл кæнын йæхимæ райста йæ нана Кокойты Нинæ, кæцы цард Зары хъæуы. Тæлтæг лæппу не ‘фсæст хъæууон фæхстæ æмæ къуылдымтыл згъорынæй, æмгæрттимæ хъазынæй. Ахуыры æмрæнхъ тынг бауарзта хъæбысхæст æмæ зæрдæ æдзухдæр йемæ дзырдта. Ныййарæг мад Тамарæйы нæ фæндыд, йæ фырт уыцы хъуыддагыл æрлæууыдаид, уый æмæ-иу хатт йæхимидæг бакатай кодта. Фæлæ æвзонг цардбæллон лæппу йæ сомбонæн цы сныв кодта, уымæй йын нал уыд фæхицæнгæнæн, нæ йын лæвæрдта æнцой, зæрдæ æдзухдæр йемæ дзырдта. Æмæ куыднæ: ахæм тренер ын уыд. Абон дæр ма æхсызгонæн æрымысы Къораты Харитоны. Кæуылты тренер уыд, æвæццæгæн æй æрдз спортæн балæвар кодта, уыд номхæссæг хъæбысæйхæцæг, диссаг та тренер-хъомылгæнæджы куыстмæ уыд. Йæ разамындæй Цхуырбайы лæппу рæзт æмæ фидар кодта куыд техникон, афтæ физикон цæттæдзинадæй дæр. Æниу, физикон тых сæ туджы ис. Абон дæр ма чидæртæ æрæмысынц йæ фыды фыд Русийы. Бæрзонд, тыхджын лæг уыд, кодта хъæды куыст. Иу рæстæджы ацыд Шихантуримæ æд къамбецтæ, иу ран сæ разы уыд къæйдур æмæ уæрдонæн нал уыд ахизæн. Адæм мæцъистæй фæлварынц йæ аппарыныл, фæлæ сын нæ бакуымдта. Уæд Руси амæсты, йæ ныхæй хид лæдæрсæнтæ кæны, сæнцад ыл æмæ йæ фæфале кодта.
Гъе, æмæ уый тыхæй фæхайджын Павел дæр. Нырма хæрзæвзонг уыд, афтæ сси спорты мастер, иу æнтыст иннæйы фæдыл æфтыд йæ къухты æмæ йæ спортуарзджытæ тынг бауарзтой. 1961 азы Цхуырбайы фырт æвзæнгты 'хсæн ссис нæ горæты чемпион. Фæстæдæр та уæлахиздзауы нæмттæ райста куыд горæты, афтæ областон чемпионаты дæр. Йæ дæсны хæст айхъуыст æмæ йæ зындгонд гуырдзиаг тренер Агъладзе Михаил фæхуыдта йæхимæ. Ам дæр йæхи равдыста арæхстджынæй, уæлахиз кодта йæ ныхмæлæуджытыл æмæ баконд æрцыд Гуырдзыстоны æмбырдгонд командæйы скондмæ.
Махачкалайы уагъд цыдысты Советон Цæдисы фыццаг бынат бацахсыны сæраппонд ерыстæ æвзæнгты 'хсæн æмæ дзы Павел йæхи равдыста иттæг арæхстджынæй. Хъæбысхæсты табугæнджытæн ссис номхæссæн æмæ йын йæ алы рацыдæн дæр кодтой тыхджын къухæмдзæгъд. О, уæд ыл цыдис æрмæстдæр 17 азы. Иу азы фæстæ та Тбилисы уагъд цыдысты ерыстæ уæгъдибар хъæбысхæстæй хистæр кар спортсменты ‘хсæн. Павелæн йæхи цахъхъæн спортсменты 'хсæн æмсæр ныхмæлæууæг нæ уыд, уый зыдта йæ тренер Агъладзе æмæ та йæ фæхуыдта, цæмæй та ногæй йæ тыхтæ бафæл-вæрдтаид. Фæлæ нырма æвзонг у, уый куы базыдта тæрхонгæнæг, уæд æй нал уагъта ерыстæм. Фæлæ Агъладзе йæ фæнд акодта. Павел хайад райста ахæм бæрнон ерысты æмæ нæ фæци фыдæнхъæл - иууыл æвзонгдæр хайадисæг фыццагразрядон бахауд финалмæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, йæ ныхмæлæууæг уыд фæлтæрд богал æмæ спортуарзджытæ æнхъæл уыдысты, тагъд æй кæй рамбулдзæн, уымæй. Фæлæ æцæгæй та афтæ нæ рауад, йæ ныхмæлæууæджы Цхуырбайы фырт сæрзилæнты фæкодта, фæуæлахиз Нодар Хуцишвилийыл. Павел, чизоны, се 'хсæн баззадаид, Гуырдзыстоны, фæлæ йæ цалдæр хатты фæхъыг кодтой, нæ йын банымадтой, цы бынæттæ йæм æмбæлд, уыдон æмæ сæ йæхи ссæрибар кодта.
Астæуккаг ахуырад райсыны фæстæ 1966 азы Цхуырбаты Павел ахуыр кæнын райдыдта Киевы Паддзахадон пединституты физикон культурæ æмæ спорты факультеты æмæ йæ æнтысгæйæ каст фæци 1972 азы. Ирыстоны хъæбысхæстæй цы фæлтæрд-дзинад райста, уый йын тынг фæахъаз Украинæйы зæххыл, уайтагъд йæ ном айхъуыст æмæ спортуарзджытæ кæддæриддæр æнхъæлмæ кастысты йæ фæзындмæ. Ахуыры æмрæнхъ йæ тыхтæ фæлвæрдта, уæгъдибар хъæбысхæстæй дзы цы ерыстæ цыд, уым дæр. 1967 азы Киевы уагъд цыд Украинæйы адæмты Спартакиадæ, хайад дзы райста Цхуырбайы фырт дæр æмæ ссис призер. Арæх иууыл æхсызгондæрæн æрæмысы, 1968 азы Львовы цы чемпионат уагъдæуыд, уый. Афишæтыл куы бакастысты, хайад дзы исы ирон богал дæр, уæд бынæттон цæрæг ирæттæ алы къуымтæй æрцыдысты, цæмæй феной æмæ бакæсой се 'мирон богалы хæстмæ. Æмæ нæ фесты фыдæнхъæл, сæ зæрдæ сын барухс кодта гауызмæ йæ алы рацыдæй дæр. Цы уæзы категорийы хæцыд, æппæты фылдæр æмæ тыхджындæр богалтæ уыцы уæзы хæцыдысты. Фæлæ ирон лæппу йæ сæрмæ не ‘рхаста æгуыдзæгдзинад æмæ рахызт финалмæ. Йæ ныхмæлæууæг уыд тыхджын æмæ фæлтæрдджын богал, Советон Цæдисы чемпион, Дунеон турнирты цалдæр хатты уæлахиздзау Вадим Шаповалов. Цхуырбайы фырт уыд, ирæттæй бандерæгты 'хсæн хайад чи райста, уыцы фыццаг спортсмен. Хъæр кæнынц бандерæгтæ, сидынц Вадиммæ уæлахизмæ, уынд æмæ уæнгты кондæй куыд фидыцджын уыд Цхуырбайы фырт, афтæ хъаруджын, ныфсхаст æмæ фердæхтджын разынд ацы тыхджын богалы ныхмæ дæр æмæ йыл фæуæлахиз.
Ахуыр каст фæуыны фæстæ Цхуырбаты Павел æрыздæхт йæ уарзон Ирыстонмæ. Уайтагъд кусын райдыдта тренерæй, æвзонг фæлтæрæн амыдта хъæбысхæсты йæ бирæ фæлтæрддзинад. Цалдæр азы бакусыны фæстæ кусын райдыдта Хуссар Ирыстоны паддзахадон пединституты профцæдисон комитеты сæрдарæй æмæ дзы фæкуыста 18 азы. Цалдæр азы та уыд Цхинвалы чысыл базары директор æмæ дзы цыбыр рæстæгмæ æрæвæрдта фæтк.
Гуырдзиаг лæгмартæ 20 азы дæргъы Хуссар Ирыстоны сабыруарзаг адæмы куы цагътой æмæ мардтой, уæд Павел иу бон дæр йæ къах нæ авæрдта йæ уарзон горæтæй. Цы адæмы 'хсæн уыд, уыдонæн лæвæрдта ныфс, йæхæдæг та уыд Ирыстоны активон хъахъхъæнджытæй. Уæлдай хъæбатырдзинад равдыста 2008 азы августы хæсты рæстæджы. Сæ цæрæн хæдзары ма цы иугай адæймæгтæ баззадысты, уыдоны хъахъхъæдта знагæй, иу рæстæджы та ссыгъд сæ цæрæн корпус, фæлæ нæ фæтыхст. Кæд йæ цардæн тæссаг уыд, уæддæр скъæфта, кæрты цы змис уыд, уымæй æмæ йæ афтæмæй ахуыссын кодта.
Цхуырбаты Павел у æцæг ирон лæг, йæ адæмы патриот. Тынг цин кæны, нæ республикæ хæдбардзинад кæй райста, сабыр арвы бын нæ адæм кæй фæллой кæнынц, ууыл. Райы æмæ буц у йæ бинонтæй, зæнæг æмæ уыдоны кæстæртæй. Уæдæ сын махæн дæр нæ цæст уарзы ноджыдæр фæрныг æмæ амондджын цард.
ХУЫБИАТЫ Н.