Nog adres

Хурзæрин - 90/ РАЗЫНД ЦÆРЫНЫ ГУЫРД

90 азы. Уыдон цъус не сты адæймаджы царды. Цъус не сты газеты царды дæр. Уыцы кары адæймагæн саразинаг цы вæййы, уый кæронмæ кæд нæма бакæны, уæддæр ын хатдзæгтæ фæаразы.
Газеты хъысмæт æндæр у. Уымæн йæ цард æнустæй дæр барæн ис. Йæ царды фæндагыл лæуд у газет «Хурзæрин» дæр. Нырма уал ын бантыст 90 азы рацæрын. Æмæ цыд йæ фæндагыл уæндонæй, дуджы уадтымыгътæн быхсгæйæ хатт сæрсæттæн цæфтæн фæразгæйæ, уæндонæй дзырдта йæ адæмы царды æнтыстытыл, уыимæ йæ цухдзинæдтыл.

Ацы аз нæ уарзон газетыл 90 азы кæй сæххæст, уый стыр бæрæгбон у. Йæ зæры кары ис æмæ, цæмæй нæ юбиляры ноджы хуыздæр базонæм, уый тыххæй æмбæлы, цæмæй йын йæ цардвæндагимæ ноджы хуыздæр базонгæ уæм.

1924 азы 1 январы, дыццæджы Цхинвалы иу талынг хæдзары райгуырд фыццаг ирон советон газет æмæ йæ схуыдтой «Хурзæрин». Газет иугæр адæмыл куы апырх, уæд сын, бæгуыдæр, хурау ныррухс кодта сæ зæрдæ, æхсызгон сын уыд, кæд æй иу стæмтæй дарддæр кæсын ничи зыдта, уæддæр æй сæ къухты раскъæф-баскъæф кодтой æмæ йын зæрдиаг арфæтæ кодтой, цæмæй цæрыны гуырд фæуа.
Газеты фыццаг номыры рацыды тыххæй-иу йæ мысинæгтæ арæх æрымысыд нæ горæты цæрæг Джиоты Гавруш. Æрымысыд-иу, уæймæ йæ куыд рахаста æмæ йын æй йæ къухтæй цингæнгæйæ куыд скъæфтой горæты цæрджытæ. Уыцы цаутæ æрымысгæй, газеты коймæ-иу цинæй æрттывтой зæронд лæджы цæстытæ. Æмæ, æцæгæйдæр, цæрыны гуырд фæцис нæхи «Хурзæрин», кæд зын уавæрты рæзт, йæ фадæттæ, йæ фезмæлæнтæ къуындæг уыдысты, уæддæр уæндонæй каст йæ фидæнмæ. Афтæ у цард, иугæр фæцудыдтай, уæд фидар нæ фæлæууыдтæ, уæд дыл царды цалх атулдзæнис æмæ дæ хъæдхъиутæй ныууадздзæнис.
Газетæн йæ редакци æмæ йæ типограф дæр уыдысты æнæбары æххуырсгæ хæдзæртты. Хæрзцъус ын уыд æхцайы фæрæзтæ. Йæ полиграфион базæ уыд тынг æвзæр. Нæ уыд дамгъæвзарджытæ, газетаразджытæ, иууылдæр сæ хъуыд агурын, куысты процесс цæттæ кæнын.
Уыцы рæстæджы канд газетæн нæ уыд зын. Зын уыд адæмæн дæр. Талынг, гæвзыкк уавæрты, æлдæрттæй, исджынтæй æфхæрд Ирыстоны фæллойгæнджытæ иудадзыг кодтой фыргуыст. Фæлæ, уæддæр, мæгуыры лæдзæг сæ къухæй æппарынхъом нæ уыдысты. Рухсы цъыртт сæм никуыцæй цыд. Хи мадæлон æвзагыл кæсын, фыссын чи нæ зыдта, ахæмтæ бирæ нæ уыд, уæлдайдæр та хъæуты. Фæстæзад уыд хъæууон хæдзарад. Сæудæджерадæн та йæ кой дæр нæ уыд. Нæ уыд заводтæ, фабриктæ. Ирыстоны хорзæй цы уыд, уый дæр паплой, зынджы хай бацис меньшевикты дуджы.
Пырх, стъæлдæй æрæййæфта Октябры революци Ирыстоны. Уыцы дугы стыр æмæ хъаруджын куыст æрдомдта ног цардаразджытæй, афтæгазетæй дæр. «Хурзæрин» йæ фыццаг номыры рацыдæй йæ разы хæс æрæвæрдта, цæмæй йæ адæмы разæнгард кодтаид ног цард сæндидзын æмæ сфидар кæнынмæ, æмæ се ‘хсæн æнæахуырдзинад скуынæг кæнынмæ. Уыцы хъуыддаджы йæ къухты æфтыд æнтыстытæ.
Газет йæ фыццаг номыры раззаг уацы фыста: «Хурзæрин»-ы тынты рухсæй хъуамæ куырмытæ сæ цæстæй ракæсой, хъуамæ феной æмæ бамбарой: талынг, æнæахуыргонд адæймаг ног царды цæрынæн нал бæззы…» Зын хъуыддаг уыдис, æнусты дæргъы дингæнджытæ, дæснытæ кæй сæры магъз хъæстæ кодтой, уыдон зондахастæй зæронд царды баззайæццæгтæ фесафын. Стæй газеты хъуыдис иудадзыг æвæд фæндагыл цæуын æмæ адæммæ хохæй-быдырмæ ног дуджы царды æгъдæуттæ хæссын æмæ сын сæ амонын. «Хурзæрин» уыдис æвзонг, иунæг, нæ йын уыд развæдон, фæлæ уæндон уыдысты йæ къахдзæфтæ, æууæндыд йæ рухс фидæныл æмæ, æцæгæйдæр, цæрыны гуырд разынд нæ уарзон газет. Куыдфæстагмæ тыхджынæй-тыхджындæр кодта, иудадзыг рæзт йæ тираж, фылдæр кодтой йæ кæсджытæ, йæ уацхæсджытæ. 1930 азмæ къуыри цыдис иу хатт, 1932 азмæ - æртæ æмæ уæдæй фæстæмæ, суанг, цалынмæ рацарæзт æмæ демократи Хуссар Ирыстонмæ не ‘рбахæццæ сты æмæ нæм гуырдзиаг шовинисттæ лæбурын нæ райдыдтой, нæ хъæутæ нæ федзæрæг сты æмæ нын фыдмитæ нæ райдыдтой, уæдмæ цыдис къуыри фондз хатты. Уæдæй фæстæмæ сæрбихъуырæйттæ кæны æмæ йын нал æмæ нал æнтысы йæ раздæры гаччы æрбадын, къуыри ма цæуы æртæ хатты. 1924 азæй 1930 азмæ хуынд «Хурзæрин», уæдæй 1957 азмæ - «Коммунист» æмæ 1957 азæй фæстæмæ та хуындис «Советон Ирыстон». Фæлæ та йæм советон цардарæзты ныппырхы фæстæ ногæй раздæхт йе ‘цæг ном «Хурзæрин».
Ныр ыл сæххæст 90 азы. Уыдон та уыдысты цинæй æмæ хъыгтæй дæр йемыдзаг азтæ. Уал азы дæргъы йæ зæрин тынтæ тауы адæмыл, рæдауæй сын лæггад кæны, бантыст ын нæ адæмæн бирæ рæстæджы дæргъы хорз æмæ сæм æвзæрæй дæр цы уыд, уыдон сæм рæстæгыл хæццæ кæнын.
«Хурзæрин»-æн бирæ æнтыст нæ адæмы æндæр адæмтимæ, сæ культурæимæ сæ базонгæ кæнынæн. Газеты фæрцы сæ къух систой бирæ талынг æгъдæуттыл. Ирон сылгоймаг сыхæлдта йæ былты баст. Уæндонæй æрлæууыд нæлгоймæгты æмрæнхъ ног царды арæзтады æмæ уæдæй нырмæ сылгоймаг кусы счъилдысæй. Ахæм сылгоймæгты тыххæй арæх дзуры газет.
Алы хъуыддаджы дæр йæхи активонæй дардта газет. Æнцон нæ уыд коллективон хæдзарадтæ аразыны дуг дæр. Фæлæ газет бирæ хъару бахардз кодта уыцы рæстæджы дæр. Активон тох кодта колхозты знæгты ныхмæ. Юмор æмæ сатирæйы руаджы уый тох кодта, ног царды ныхмæ чи уыд, уыдонимæ. Газетæн уыцы рæстæджы йæ сæйраг темæ ссис кулæкты æмæ сæ хъузæттимæ тох кæнын æмæ ног цардаразджытæн æххуыс кæнын.
Газет йæ тыхджын æндæвдадæй Ирыстоны фæллойгæнджыты ноджы разæнгард кодта бирæ æндæр хуыздæр хъуыддæгтæм, сæ куысты плантæ уæлдайджынтæй æххæст кæнынмæ. Газет пропагандæ кодта адæмты æфсымæрон хæлардзинады идеятæ, архайдта хъæууон хæдзарад разæнгард кæныныл, фæллойгæнджыты раст зондахастыл лæууын кæныныл. Æмæ уыцы хорз традици газет абон дæр æххæст кæны.
Газет фæстæ нæ фæлæууыд Стыр Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы дæр. Уæд уый хъæбатырæй сидт фронт æмæ фæсчъылдымы хайадисджытæм, цæмæй тагъддæр куынæг æрцыдаиккой немыцаг тыхæйисджытæ æмæ къухты тагъддæр бафтыдаид уæлахиз. Нæ газетæн йæ кад, йæ ахадындзинад ноджы кодта стырæй-стырдæр. Уый дзырдта нæ адæмы фæллойадон æнтыстытыл, сæ ных къуырдта царды негативон фæзындтæн. Фæстæ нæ фæлæууыд 1990-91 азтæй фæстæмæ гуырдзыйы аххосæй нæ адæм суанг 2008 азмæ цы хъизæмæрттæ бавзæрстой, уыдон равдисыныл дæр. Газет уæндонæй дзырдта, куыд мардтой рæстаг, æнæаххос ирон адæмы, куыд басыгътой æмæ нын федзæрæг кодтой нæ хъæутæ. Пырх æмæ дæрæн æрцыд нæ горæт. Мардтой сабиты, сылгоймæгты, зæрæдты, сабыр цæрджыты. Уыцы æрцæугæ цаутæй газет иу уысм дæр нæ ауагъта. Æвдыста сæ, куыд уыдысты, афтæ.
Бирæ бантыст газетæн 90 азы дæргъы йæ радтæг адæмы сæраппонд саразын æмæ йын абон йæ цардвæндагыл нæ цæст куы ахæссæм, уæд, æцæгæйдæр, фидарæй æмæ сæрыстырæй нæ бон зæгъын у, «Цæрыны гуырд» кæй у.
БЕСТАУТЫ Валя