Nog adres

Геноцид | Августы тугуарæн бонты...

Ацæугæ æнусы 90-æм азты афтæхуыйнæг «пересройка»-йы фæстиуæгæн райдыдта ССР Цæдисы масштабон ныппырх. Йе скондæй чи рахызт, уыдонæй Гуырдзыстоны республикæ уыд сæ фыццæгтæй. Уый фæстæ Гуырдзыстонæй рахицæн сты йæ раздæры автономон регионтæ.
Абхаз дæр йæхи схуыдта хæдбар республикæ. Ачъара формалонæй уыд Гуырдзыстоны хай, фæлæ йе ‘ддагон æмæ мидæггагон политикæ арæзта хæдбарæй. Хуссар Ирыстон дæр Гуырдзыстоны ССР скондæй рахызт æмæ йæхи схуыдта хæдбар республикæ. Гуырдзыстоны ног къухдариуæгад, йæ сæргъ Гитлеры духовон фæдон Звиад Гамсахурдиа, йæхицæн нæ барста æрцæугæ ивындзинæдтæ — раздæры автономитæ фесафын, æмæ Абхаз æмæ Хуссар Ирыстоны ныхмæ райдыдта тугкалæн стæртæ, раздæрау сæ Гуырдзыстоны æнæаскъуынгæ хæйттыл нымайгæйæ. 1989-1992 азты Хуссар Ирыстонмæ Гамсахурдиайы тугуарæн æрбабырстытæ областы фестын кодтой пырхæнтæ, зынджы хай æмæ фæнык фестадысты сæдæгай хъæутæ, мингай сылгоймæгтæ, сывæллæттæ, зæрæдтæ, сæ хæдзæрттæ уадзгæйæ, лыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ, сæдæгай адæймæгты хъизæмары мардæй фæмардтой, удæгасæй ныгæд æрцыдысты. Сыгъд, пиллон калдта горæт Цхинвал дæр, алырæтты — сыгъдæттæ æмæ пырхæнтæ.
Гамсахурдиайы тугæйдзаг фæдтæн æвдисæн у, фæндзæм астæуккаг скъолайы фарсмæ цы уæлмæрд сырæзт, уый, цыран се ‘нусон бынат ссардтой гуырдзиæгты къухæй хъизæмарæй фæмардуæвджытæ, кæй æрцауыгътой æмæ удæгасæй кæй баныгæдтой æмæ басыгътой, уыцы Фыдыбæстæ хъахъхъæнджытæ.
Нырма нæ байгас сты 90-æм азты тугæрхæм хъæдгæмттæ, афтæмæй та 2004-2008 азты райдыдта тыхмийы ног эскалаци. Гуырдзыстоны дзыллон информацион фæрæзтæ æрвылбон дæр сæ хъæлæсыдзаг хъæр кодтой, зæгъгæ, Гуырдзыстоны зæххыл цæрæг ирæттæ «уазджытæ», «æрцæуæггæгтæ» сты, æ.а. д.
Гуырдзыстоны ног хицауиуæгад йæ сæргъ Звиад Гамсахурдиайы «бындар» Михаил Саакашвили аскъуыддзаг кодта зæххы уæлцъарæй ацы æнæсæттон регионы схафын. Гуырдзиаг Гитлер бацæттæ кодта арвæрттывдау тагъд хæсты план — «блицкриг» — фæндыд æй нымад минутты æнæхъæн Хуссар Ирыстон скуынæг кæнын. Ацы операци хуынд «Сыгъдæг быдыр», Хуссар Ирыстоны столицæ бацахсыны тыххæй та бацæттæ кодта гитлерон операци «Тайфун», цæмæй уырдыгæй иунæг цæрæг дæр удæгасæй ма рацæуа (1941 азы Мæскуыйы бынмæ тохты Гитлер куыд хъавыд, афтæ).
7 августы, горæтыл æнæнхъæлæджы бомбæтæ æрæзгъалыны хæдразмæ, Михаил Саакашвили телеалæвæрды фæсидт Хуссар Ирыстоны æмбæстæгтæм æмæ сын цурон ныхасæй уырнын кодта, зæгъгæ, йын ирон адæммæ ис цыты ахаст æмæ йæ ныфс ис сабырадон æгъдауæй æппæт конфликттæ дæр аскъуыддзаг кæнын. Фæлæ æмбисæхсæв — 2008 азы 7 августæй 8 августмæ æхсæвы, райдыдта «Саакашвили-Бушы операци», фынæй горæтыл æнæнхъæлæджы æрæзгъæлд сæдæгай тоннæтæ мæлæтхæссæг згъæр. Иуыл карздæр уадау, «Град»-ы нæмгуытæ куынæг кодтой, сæ разы цы уыд, уыдон, бæлæсты-иу æд бындзæфхæдтæ стыдтой.
Тох цыд мæрдтимæ дæр — Гуырдзиаг хæдтæхджытæ бомбæтæ згъæлстой уæлмæрдтыл дæр, цыран се ‘нусон бынат ссардтой уыйразмæ геноциды амæттæгтæ.
Ацы радон геноциды фыдракæндтæ уый мидæг сты, æмæ уæд, сабыр, фынæй горæтмæ æрбабырстæуыд æнæнхъæлæджы æмæ арвæрттывдау. Адæм ралыгъдысты сæ судзгæ хæдзæрттæй, кæй куыд кондæй æрæййæфта, афтæмæй: халатты, къахкъуырæнты, бæгъæмвадæй, æрдæгкондæй.
7-æй 8-æм августмæ æхсæвы æнæнхъæлæджы бомбæзгъæлст, гыбар-гыбур, алырдыгæй æхст, мæн дæр райхъал кодтой. Рудзынгæй хъуамæ ракастаин, фæлæ уæдмæ цæхæркалгæ зилгæуадæй нæ афæмблай ныррухс. Æрдæгфынæйæ фæгæпп кодтон сынтæгæй, фæкалдтæн, сыстадтæн, мæ цæсгом дуарыл бацавтон, мæ дарæсæй цыдæр раскъæфтон, æрдæгкондæй, бæгъæмвадæй ныллыгътæн ныккæндмæ. Асинтыл бынмæ лыгъдысты нæ бахизæны иннæ сыхæгтæ дæр. Йæ къухы чи цы раскъæфта, уый тагъд-тагъд сæ уæлæ кодтой ныккæнды.
Æнæрынцойæ тахтысты гуырдзиаг хæдтæхджытæ æмæ бомбæтæ згъæлстой горæтыл. Нырма афтæ хъуыды кодтон, зæгъын, æхсынц æрмæстдæр хуссарæрдыгæй — гуырдзиаг хъæу Никозæй, фæлæ нæй, артын зилгæ уад æрхъула кодта æнæхъæн Хуссар Ирыстоныл. Цалынмæ нæлгоймæгтæ фæйнæджытæ агуырдтой, цæмæй сæ бадæнтæ сарæзтаиккой, уæдмæ ныккæнды мах лæууыдыстæм къордтæй. Чысыл-иу æхст куы фæсабырдæр, уæд-иу ныккæндтæй ралыгъдыстæм, цæмæй-иу хæдзæрттæй рахастаиккам продукттæ, науæд та æндæр домæнты тыххæй. Фæлæ асинтыл æмæ фатерты дуæртты раз фæзуæтты нæмыг сæмбæлынæй тынг тæссаг уыд.
Нæхимæ æрбакодтам, æхстытæ-иу куы фæсабыр сты, уæд нæм цы «æнæныккæнд» сыхæгтæ æрбалыгъд уыдоны дæр. Ам, ныккæнды иумæ уыдыстæм ирæттæ, уырыссæгтæ, гуырдзиæгтæ.
Радгай-иу цъус рæстæг æрхуыссыдыстæм фæйнæджытыл, лампæты-иу фæтæген куы фæцис, уæд та пайда кодтам парафин цырæгътæй, фæлæ нын уыдон дæр нæ фаг кодтой. Ныккæнды уыд талынг, уымæл æмæ уазал. Нæхи-иу стыхтам, кæмæ цы уыд, уыдæттæй. Бомбæты цæфтæй-иу зæхх нæ къæхты бын рызт. Кæд Стыр Фыдыбæстæйон хæсты хайдисæг нæ дæн, уæддæр-иу уыцы уысм мæ зæрдыл æрлæууыд фашистон Германы æрбабырст æмæ «Барбароссы» план. Цхинвал æхстой æппæт хуыз хæцæнгæрзтæй дæр. Бомбæтæ калыны фæстиуæгæн тæссаг уыд, удæгасæй ныгæд куы æрцыдаиккам хæдзары пырхæнты бын.
Уæдмæ уал Цхинвалы дæр æмæ йæ алыварс хъæуты дæр цыд æнæмсæр тугкалæн хæст.
Леонид Корнилов чиныг «Пять дней к спасению»-йы («Советская Россия» Кавказы хæсты тыххæй. М., 2009 аз) æмдзæвгæ «С рейхстага им не виделось руин Цхинвала. Егоров и Кантария» фыста:
«Сквозь время, оглушенное войной
Детей и женщин из цхинвальских окон,
Выбрасывает смерть взрывной волной.

...Глядит Егоров, щадясь против солнца,
Глядит Кантария поверх ветров,
Как скалы прячут русских миротворцев,
От пуль собакошвильских снайперов».
Фæлæ мах æнхъæлмæ кастыстæм æмæ нæ уырныдта, уырныдта нæ, æрмæст «Буш» нæу ирæтты геноциды организатор, кæцы Саакашвилийы ифтонг кодта америкæйаг доллартæй, фæлæ Европæ дæр, уый дæр нын нæ баххуыс кæндзæн. Æрмæстдæр Уæрæсе уыд немæ. Ныфс нæ уыд, зæгъгæ, ныртæккæ Цхинвалмæ æрбацæудзысты уырыссаг танктæ, æмæ-иу нæ улæфт бауромгæйæ, ныхъхъуыстам. Нæ Президент Кокойты Эдуард æмæ республикæйы къухдариуæгад бахатыдысты Уæрæсемæ, цæмæй тагъддæр баххуыс кæна адæмæн, кæцытæн тас у скуынæг кæнынæй. Æмæ уыцы карз бонты Уæрæсейы Федерацийы Президент Дмитри Анатолийы фырт Медведев ирæтты бæллæхы нæ ныууагъта.
Уæрæсе æххуысмæ тагъд кодта. Уалынмæ мах фехъуыстам уырыссаг танкты гыбар-гыбур. «Уырыссаг танктæ, уырыссаг танктæ!» — хъæр кодтам мах. Легендарон 58-æм æфсад æрбацыд Цхинвалмæ. Нæ цинæн кæрон нал уыд. Мах рацыдыстæм ныккæндтæй æмæ цæссыгкалгæйæ арфæйы ныхæстæ дзырдтам Ленины уынгыл рацæйцæугæ уæрæсейаг танкты коллонæйæн, уыдон дæр нын салам лæвæрдтой. Уыдон уыдысты æнæферохгæнгæ бонтæ! Рох кæнын нæ хъæуы, уыцы бонты Хуссар Ирыстоныл цы артын къæлæт æртыхст, уый дæр.
Уыцы æвирхъау бонтæ нæ рох кæнынц, хъæдты чи æмбæхст, гуырдзиаг нæмыг уым дæр кæй ссардта, уыдон дæр, нæ сæ рох кæнынц мæрдтæ дæр æмæ удæгæстæ дæр.
О, гуырдзиаг Гитлеры «Блицкриг» æххæст æрцыд, фæлæ ирæттæн нæ, æрмæстдæр америкæйаг-гуырдзиаг æфсадæн.
Рæстагæй бахахх кодта кубæйаг революцийы раздзог Фидель Кастро, зæгъгæ, «Гуырдзыстоны хицауад никæд баппæрстаид йæ гарзджын тыхтæ Хуссар Ирыстоны столицæмæ... Бушимæ развæлгъау куынæ баныхас кодтаид, уæд (Кæс «Пять дней к спасению». «Советская Россия» о Кавказской войне. М., 2009, 16 ф.)
Фесты хæсты фондз боны. Чысыл Хуссар Ирыстон йæ туджы мæцыд. Æрмæстдæр Уæрæсе æрцыд æххуысмæ. Æрмæстдæр Уæрæсе æмæ Кавказы æфсымæрон адæмтæ тагъд кодтой ирæттæн ныфсытæ авæрынмæ. Нырма нæ алывæрсты сæ пиллон калд, сæ зынг нæма ныннымæг сыгъд хæдзæрттæн, уагдæттæ æмæ культурон центртæн, алыран пырхæнтæ, сыгъдæттæ, къæхты бын пырх æвгтæ, авиабомбæты схъистæ. Афтæ зылдыстæм горæты уынгты августы райдианы, цæмæй федтаиккам XXI æнусы варварты тугæйдзаг фæдтæ. Нæ зæрдæ куыд тынг фæрыст, фидауынгæнджыты куы фæцагътой, уæрæсейаг салдаттæ куы мардысты, ууыл! Чизоны афтæ дзурын тæригъæд у, фæлæ нын дыууæ хатты зындæр уыд, уыцы бонты ирæтты ирвæзын кæнынмæ Уæрæсейы алы регионтæй цы æвзонг лæппутæ æрцыдысты, уыдон куы мардысты, уый.
Дунейы адæмтæ æмæ хицауиуæгадтæ хъуамæ зоной æмæ сæ ма ферох уа, Гуырдзыстон Хуссар Ирыстоны чысылнымæц цæрджыты ныхмæ цы æбуалгъ фыдракæндтæ сарæзта, уыдон.
Æз йæ фарс хæцын æмæ стыр бузныг зæгъын чиныг «Южная Осетия — навеки с Россией»-ы аразæгæн æмæ уацты æппæт автортæн (Уæрæсейы скондмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны бацыды историон-барадон бындурæвæрд (Документтæ æмæ æрмæджыты æмбырдгонд, 2004 аз).
Æнæ зæрдæрыстæй бакæсæн нæй «Советская Россия»-йы сæрмагонд рауагъд чысыл чиныг «Пять дней к спасению»-йы уацты (Мæскуы, 2009 аз).
Ирæттæ бузныг сты, нæ адæмы рыст æмæ трагеди нын чи банкъардта, кæй зæрдæ ныл рыст æмæ махимæ чи уыд, æппæт уыдонæй.
Фæцис хæст, райдыдта сабыр цард, æмæ та æнæхъæн Уæрæсе тагъд кодта Хуссар Ирыстонæн гуманитарон æххуыс бакæнынмæ. Ныр та, танктæ нæ, фæлæ техникæ, хæлцадон продукттæ, дарæс, арæзтадон æрмæг æмæ бирæ æндæрты стыр колоннæтæ цыдысты æмæ ныр дæр цæуынц Уæрæсейæ.
Ирон адæм хъуамæ зоной æмæ ма рох кæной уыцы хъизæмайраджы бонты, хъуамæ сæ сæ зæрдыл дарой алкæд дæр, ма сæ рох кæна, зæгъгæ, Хуссар Ирыстон йæ республикæ цы зæххыл аразы, уым Уæрæсе куынæ уыдаид, уæд баззадаид «сыгъдæг быдырæй».
Адæм, уæ зæрдыл дарут æмæ ут цырддзаст!
ДЖИОТЫ Евгения, Историон зонæдты доктор, ХИПУ-йы профессор