Nog adres

Интервью/ ТЫБЫЛТЫ ЛЕОНИД: «Гæнæн ис Хуссар Ирыстон бацæуа Уæрæсейы скондмæ»

KMO_128002_02052_1_t218_022219.jpg
РХИ-йы Президент, цы æвзæрстытæ æрхæццæ кæнынц,
уыдоны æмæ УФ-йы скондмæ бацæуыны перспективæты тыххæй

8-æм июны Республикæ Хуссар Ирыстоны ауагъд æрцæудзысты парламентон æвзæрстытæ. Уыдон фæстиуджытæм гæсгæ арæзт æрцæудзæн VI-æм сæвзæрсты республикон парламент. Хуссар Ирыстон цæмæй цæры æмæ цахæм сты Хуссар Ирыстоны æвзæрстыты агъоммæйы перспективæтæ, уый тыххæй «Лента.ру»-йæн радзырдта Республикæ Хуссар Ирыстоны Президент Тыбылты Леонид.
- Леонид Харитоны фырт, 8-æм июны Хуссар Ирыстоны ауагъд æрцæудзысты парламентон æвзæрстытæ. Ацы æвзæрстытæм, ног сæвзæрст парламентмæ цæмæ æнхъæлмæ кæсут?
- Парламенты сæйраг хæс у закъонсфæлдыстад. Уый тыххæй ног, VI-æм сæвзæрст Парламентмæ æнхъæлмæ кæсæм нæ республикæйы закъондæттынад сфидар кæнынмæ. Алкæмæндæр зындгонд у, архайæг Парламент æххæстæй кæй не 'ххæст кодта йæ хæстæ. Нæ закъондæтджытæ не 'ххæссыдысты уыцы хæслæвæрдтыл, кæцытæ лæууынц нæ ног рæзгæ паддзахады раз.
«Уæрæсейы закъæтты аналогийы тыххæй» Республикæ Хуссар Ирыстоны Уæлдæр советы 1992 азы 29-æм январы уынаффæмæ гæсгæ, РХИ-йы иу кæнæ иннæ закъон куынæ уа, уæд кусынц Уæрæсейы Федерацийы барады нормæтæ. Фæлæ дзы бирæ закъæттæ райсинаг не сты Хуссар Ирыстоны уавæрты.

Закъонсфæлдыстады темæ иннæ хæттытæй абон у актуалондæр, республикæйы раз йæ барадон бындурты сфидар кæныны хæслæвæрд кæй лæууы, уый тыххæй. Æнæкомпетентондзинад, закъондæттæг куы фæтагъд кæны, закъоны проектон куыстыты зонадон бындурты куы ницæмæ дардæуа - уыдон иууылдæр уымæ æркодтой, æмæ нæм бирæ ис кæрæдзийы ныхмæвæрд нормæтæ.
Æмæ уый тыххæй ног сæвзæрст Парламент закъондæттынад хъуамæ æркæна Хуссар Ирыстоны Конституцимæ гæсгæ, барадсфæлдыстады механизмты фæхуыздæр кæна, райстæрцæуæг закъæтты бæрзонд гъæд сифтонг кæна.
- Ды афтæ нымайыс, æмæ ныры Парламентимæ абаргæйæ, æвзæрстыты фæстæ арæзт æрцæудзæн Парламенты профессионалондæр сконд?
- Цард æй фенын кæндзæн, ног депутаттæ куыд цæттæ уыдзысты куыстмæ, уый. Æз лæмбынæг базонгæ дæн, партион съездты сфидаргонд кандидатты номхыгъдтимæ (æдæппæтæй æвзæрстыты хайад исынц фараст партийы), æмæ æргомæй зæгъдзынæн уый, æмæ уыдон се 'ппæт дæр арæзт æрцыдысты ахæм принципмæ гæсгæ, «мæнæ хорз лæппу у, хорз адæймаг у». Фæлæ «хорз адæймаг» професси нæу. Мах зонæм, специалисттæ кæй хъуамæ кусой. Партиты лидертæн мæ фæндон уыд, цæмæй Парламентмæ æрцæуой специалисттæ, кæцытæн сæ бон уыдаид кусын закъоны проекттимæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, фæндыдис мæ, цæмæй закъондæттынадон органы уыдаид фылдæр юристтæ, экономисттæ, хъæууон хæдзарады фæдыл специалисттæ, продукциуадзджытæ. Фæлæ… Фенæм, цахæмтæ сæ рывзæрдзæн. Ныфс мæ ис, æмæ Парламент дзуапп кæй дæтдзæн ныры домæнтæн æмæ йæ разылæууæг хæслæвæрдтæ кæй æххæст кæндзæнис.
Æз аскъуыддзаг кодтон къамис саразын, РХИ-йы закъондæттынад фæхуыздæр кæныныл кусыны тыххæй, кæцымæ баконд æрцæудзысты ног Парламенты депутаттæ дæр. Республикæмæ хъуамæ æрцæуой инвестицитæ, фæлæ ацы фадыджы закъоны проектты пакет æнæхъæнæй ист не 'рцыд. Уыдон сты ног Парламенты сæйраг хæслæвæрдтæ.
- Уæдæ уæрæсейаг закъондæттынадимæ уæ закъæтты сæмхуызон кæнын (унификация) нæ фæнд кæнут?
- Æндæр паддзахадон арæзт хынцгæйæ, махæн уæрæсейаг закъæттимæ нæ закъæтты æххæстæй сæмхуызон кæнын дзуапп нæ дæтты. Ног Парламент хъуамæ тырна закъондæттынад унификаци кæнынмæ, кæцы бæстон кæны хæдзарадон архайд, æмбæстагон æмæ йæм хъалонон закъондæттынад дæр бафтаугæйæ, афтæ ма социалон хъахъхъæнынады фадыджы закъондæттынад æмæ пенсион ифтонгад дæр бафтаугæйæ, кæцы арæзт цæуы «Уæрæсейы Федераци æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны 'хсæн хæлардзинад, æмкуысткæнынад æмæ кæрæдзийæн æххуысы тыххæй» 2008 азы 17 сентябры бадзырдмæ гæсгæ.
- Хъырым Уæрæсейы Федерацийы скондмæ куы бацыд, уæд Украинæйы цауты фæстæ активонæй уынаффæ цæуы Уæрæсейы скондмæ ног паддзахадтæ æмæ регионты бацæуыны тыххæй фарстатыл. Ацы фарстатыл уынаффæ цæуы ирыстойнаг æхсæнады дæр. Цалдæр политикон партийы Уæрæсеимæ баиу уæвын банымадтой сæ приоритетыл. Уый тыххæй дæхæдæг дæр дзырдтай. Куыд дæм кæсы, Хуссар Ирыстонæн фадат ис Уæрæсейы Федерацийы скондмæ бацæуынæн?
- Мах Хуссар Ирыстоны стыр æхсызгонимæ райстам Уæрæсеимæ Хъырымы баиуы тыххæй уæрæсейаг къухдариуæгады уынаффæйы. Мах цин кæнæм Хъырымы адæмы тыххæй, кæцы фæстагмæ баиу йæ Райгуырæн бæстæимæ. Мах нæ хъус дарæм, Украинæйы цы цаутæ цæуы, уыдонмæ. Уавæр уым у вазыгджын. Уыцы фæндæгтыл рацыдыстæм мах дæр Хуссар Ирыстоны.
Махæн Уæрæсеимæ ис æнгом ахастытæ. Республикæ Хуссар Ирыстоны хæдбардзинад банымайыны фæстæ «Уæрæсейы Федераци æмæ Республикæ Хуссар Ирыстоны 'хсæн хæлардзинад, æмкуысткæнынад æмæ кæрæдзийæн æххуысы тыххæй» 2008 азы 17 сентябры бадзырдмæ гæсгæ арæзт æрцыд бирæнымæц дыууæфарсон сразыдзинæдтæ. Æрæджы йæ тыхы бацыд сæрибар базар кæныны тыххæй сразыдзинад, кæцы нын фадат ратдзæн республикæйы царды æмвæзад фæбæрзонддæр кæнынæн. Дыууæфарсон бадзырдтæ, Хуссар Ирыстоны территорийыл уæрæсейаг 4-æм æфсæддон базæйы, Уæрæсейы Федерацийы Æдасдзинады федералон службæйы арæнхъахъхъæнæг управленийы уæвынад æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, Уæрæсейы фарсы æрдыгæй æххуыс, уыдон се 'ппæт дæр æвдисæн сты нæ ахастыты бæрзонд æмвæзадæн. Уæрæсейы къухдариуæгадимæ æмæ бæрнон адæймæгтимæ нæ фембæлдтытæ нын ныфс дæттынц, Республикæ Хуссар Ирыстон сæндидзын кæнынæн æххуыс дарддæр дæр кæй цæудзæн.
Æппæт уыдон дзурæг сты Хуссар Ирыстон æмæ Уæрæсейы Федерацийы интеграцийыл. Республикæ Хуссар Ирыстонæн интеграци у Уæрæсейы скондмæ бацæуыны тыххæй фарст скъуыддзаг кæныны серьезон цæттæгæнæн этап. Махæй алчи дæр ууыл хъуыды кæны. Амæй размæ куыд дзырдтон, афтæмæй перспективæйы Ирыстоны дихгонд адæм хъуамæ баиу уой. Уыцы историон момент хъуамæ æрлæууа. Мах уыцы фæндагыл лæуд стæм æмæ Уæрæсейы скондмæ бацæуынæн ис хорз перспективæ.
- Уæрæсейы скондмæ бацæуыны тыххæй Хуссар Ирыстоны уæлдæр къухдариуæгады уынаффæ хъæуы, æви референдум ауадзын, Хъырымы куыд сарæзтæуыд, афтæ?
- Иуæй-иу партитæ ралæууыдысты УФ-йы скондмæ бацæуыны тыххæй референдум ауадзыны инициативæтимæ. Фæлæ, Хуссар Ирыстоны адæмы фæндондзинад ныридæгæн бæрæггонд у 1992 æмæ 2006 азты референдумы фæстиуджытæм гæсгæ.
Нæ хæс у æмбæлон момент равзарын, æмæ уæд хъæудзæн активонæй фарста æрæвæрын УФ-йы скондмæ бацæуыны тыххæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, ацы фарста иуфарсон нæу. «Уæрæсейы Федерацимæ райсыны æмæ йе сконды ног субъект саразыны фæткы тыххæй» УФ-йы Закъон фыццаг бынаты æвæры Уæрæсейы Федерацийы паддзахадон интерестæ, федеративон арæзты принциптæ, адæймаджы æмæ æмбæстаджы бартæ æмæ сæрибардзинæдтæ, афтæ ма УФ-йы субъектты сæвзæргæ историон, хæдзарадон æмæ культурон бастдзинæдтæ, сæ социалон-экономикон гæнæнтæ. Фарста хъуамæ скъуыддзаг цæуа Уæрæсейы къухдариуæгадимæ, афтæ ма Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланиимæ консультациты режимы. Æмбæрстгонд у, кæй уæвынад кæнынц бирæ юридикон фарстатæ, кæцыты æнæмæнгæй хъæуы аскъуыддзаг кæнын, цæмæй УФ-йы скондмæ бацæуыны тыххæй уынаффæ ист æрцæуа.
Ноджыдæр æй фæлхатт кæнын, хуссарирыстойнаг адæмæн ахæм перспективæ ис. Хъуамæ æрбалæууа хæрзвадат момент, мах æй нæ ауадздзыстæм æмæ дзы спайда кæндзыстæм, цæмæй нæ адæмæн æвæрццагæй скъуыддзаг æрцæуа ацы фарста.
- РХИ-йы ног Парламент Уæрæсемæ бахатдзæн УФ-йы скондмæ бацæуыны тыххæй?
- Хъуыды кæнын афтæ, æмæ ног Парламент цæттæ уыдзæн ахæм фæндон рахæссынмæ. Афтæ уа æви æндæргъуызон, УФ-йы минæвæрттимæ мæ фембæлд-тыты рæстæджы Уæрæсейы скондмæ Хуссар Ирыстоны бацæуыны фарстамæ агайд цæуы. Фæлхатт æй кæнын, мах нымайæм, æмæ ацы историон моментмæ Хуссар Ирыстоны адæм бацæудзысты.
- Хуссар Ирыстоны æмæ Цхинвалы æндидзынады фæдыл куыстытæ æркодтой бæрæг фæстиу-джытæм. Горæты централон хай бæрæг фæивта. Æндидзынады фарста фесæфта раздæры карздзинад. Цы фæивта уæрæсейаг фæрæзтæ хардз кæныныл контролы планы? Цахæм характеристикæ ратдзынæ Уæрæсейы ног подрядонтæ æмæ компаниты куыстæн, кæцытæ æрбацыдысты раздæры, челябинскаг подрядонтæ раивынмæ, кæцыты куыстмæ æрхæссæн уыд бирæ фаутæ?
- Æз архайын, цæмæй Хуссар Ирыстоны æндидзынад кæронмæ фæуа. 2014 азы мах фæнд кæнæм объектты арæзтад фæуын, кæцытæ эксплуатацимæ лæвæрд не 'рцыдысты раздæры азты. Абоны бон уыдон сты 28 объекты. Мах уыдон хъуамæ радтæм ацы азы фæудмæ. Уыдоны 'хсæн сты Паддзахадон киноконцертон зал, паддзахадон музей, скъола «Альбион», административон бæстыхæйттæ æмæ цæрæнуат.
Æппæт уыдæттæ реализаци цæуынц Уæрæсейæ республикæмæ æрбацæуæг финансон фæрæзтæй пайда кæныны руаджы. Абон уыдонæй спайда кæныныл æвæрд æрцыд карз контроль. Мах бакодтам контролы бирææмвæзадон системæ. Казначействойы службæ æххæстæй бæрæг кæны документты æппæт пакет, кæцытæ æнæмæнгхъæуæг сты куыстытæ финанс-кæнынæн. Мах «нæ» загътам, фæрæзтæ развæлгъау бафидыны практикæйæн. Иумиагæй ницахæм финансон фæрæзтæ лæвæрд нæ цæуынц æнæ æмбæлон проектон-сметæйон документацийæ, экспертизæтæй æмæ афтæ дарддæр. Проект рацæуы цалдæр этапы - Арæзтады министрады, куыстыты сæйраг закъазгæнæг, Казначействойы басгæрст æмæ финанскæнынады тыххæй кæройнаг уынаффæ райсы РХИ-йы Финансты министрад. Ацы схемæ бар нæ дæтты фæрæзтæй æнæ нысанмæздæхтæй спайда кæнынæн. УФ-йы Нымайæн палатæйы æрæджыйы коллегийы райстой хатдзæг, зæгъгæ, Хуссар Ирыстоны фæстаг азты фыццаг хатт не сбæрæг сты уæрæсейаг финансон фæрæзтæй æнæнысанæй спайда кæныны факттæ. Мах дарддæр дæр хæцдзыстæм банысангонд принциптыл.
Æндидзынады æмæ арæзтады активонæй хайад исынц бынæттон компанитæ. Уыимæ махмæ нырма нæй тыхджын арæзтадон организацитæ, кæцытæ æххæст кæниккой вазыгджын куыстытæ æмæ Татарстанæй æрхуыдтам компани «Эверест»-ы. Абон æз райгонд дæн компанийы куыстæй, сæ функцитæм ахастæй. Æз бузныг дæн Татарстаны Арæзтадон министрадæй, Хуссар Ирыстоны куыстыты бæрæг гуырахст сæххæст кæныныл кæй сразы сты, уый тыххæй. Челябинскаг аразджытæм нæм уыд бирæ фарстатæ, кæцыты архайды æвзæр фæстиуджытыл абоны онг дæр æмбæлæм. «Эверест»-ы бахъæуы уыдоны æруадзгæ цухдзинæдтæ рараст кæнын. Уый, кæй зæгъын æй хъæуы, фæстиат кæны куыстыты, кæцытæ сæйраджыдæр хауынц коммуникацитæ æмæ уынгты хæрзарæзтадмæ. 2014 азæн финанскæнынады гуырахст у 3 миллиард сомы æмæ æппæт фæрæзтæ дæр пайдагонд æрцæудзысты республикæйы æндидзынадыл.
- Экономикæйы позитивон ивындзинæдтæм нæ кæсгæйæ, уавæр бындуронæй у раздæры хуызæн. Фезмæлд не 'рцыд. Уыимæ, Хуссар Ирыстоны алыварс, Стыр Кавказы регионы цæуынц серьезон ивындзинæдтæ. Уæрæсе цымыдис кæны Сомихстонимæ æмгуысткæнынады интенсификацимæ, кæцы тагъд рæстæджы бацæудзæн Таможнæйон цæдисмæ æмæ Иранимæ. Тегеран цымыдис кæны Уæрæсемæ сурзæххон транспортон коридор саразынмæ. Дæ хорзæхæй, радзур-ма нын, транспортон проекттæ куыд æххæст цæуынц, кæцытæ баст сты Транскавказы магистралы рæзтимæ? Цахæм сты æнæмæнгхъæуæг уавæртæ транскамыл Сомихстон æмæ Иранмæ дыууæрдæм бастдзинад бакæныны тыххæй?
- Æцæгæйдæр, бындуронæй экономикон уавæр нырма нæ фæивта. Фæлæ, мах æндидзынадимæ параллелонæй исæм мадзæлттæ экономикæ сæндидзин кæныны тыххæй, аразæм конкретон къахдзæфтæ.
Фæнды мæ бузныг зæгъын уæрæсейаг амалиуæггæнæг, не 'мбæстаг Боллоты Таймуразæн, кæцы ардæм æрбацыд инвестицитимæ. Абон махмæ кусы хуыйæн фабрикæ, ацы куыстуаты кусынц 220 адæйма-джы бæрц. Нырыккон Цхинвалæн уый цъус нæу. Фабрикæ уæрæхдæр кæндзæн. Ис серьезон фæндæттæ æндæр кондадтæ сорганизаци кæныны фæдыл. Æрæджы æз мæхимæ райстон Ростовы областы кусæг амалиуæггæнæг Уанеты Вадимы, кæцы уадзы гогызы фыдызгъæл. Мах æруынаффæ кодтам Хуссар Ирыстоны æмбæлон кондады рæзты фарстатыл. УФ-йы Президенты Администрацийы профилон управлениимæ иумæ, мах агурæм фадæттæ уæлдай перспективондæр кондадон здæхтыты, сæрмагонд амалиуæггæнджытæн кредиттæ дæттыны тыххæй ресурстæ æрбакæныны тыххæй. Афтæмæй мах æрæвнæлдтам нæ экономикæ сæнди-дзын кæнынмæ.
Транскавказы магистралы проект æххæст цæуы уылæнгондæй. Алагир-Цхинвалы æфсæнвæндаджы тыххæй куы бирæ фæдзурынц, куы та йæ ферох кæнынц. Гæнæн ис, æмæ кæй фæстиат кæны, уый баст у Гуырдзыстонимæ ахастыты политикон æбæрæгдзинадимæ, æдасдзинады фарстатимæ. Уæрæсе, Сомихстон, Иран сты серьезон паддзахадтæ. Гуырдзыстон хауы ацы рæнхъæй. Республикæ Хуссар Ирыстоны территорийыл цæуы ахсджиаг транспортон артери, кæцы ахъаз кæндзæн æппæт регионы экономикæйы рæзтæн. Тбилисæн сæ политикон моменттæ тых кæнынц экономикон моменттыл. Ахæм фæндаджы куыст фæуæлахиз уаид æппæт æнхъæлмæкæстытыл дæр. Æфсæнвæндаджы арæзтады фæдыл мах æнхъæлмæ кæсæм Уæрæсейы æмбæлон уынаффæмæ.
- Иран активонæй рæзын кæны йæ уæвынад регионы. Цахæм сты дыууæ паддзахады - Хуссар Ирыстон æмæ Ираны 'хсæн гæнæнуæвæг æмгуысткæнынады сæйраг къабæзтæ?
- 2014 азы марты Дзæуджыхъæуы уагъд æрцыд бизнес-форум, кæцы баст уыд уæрæсейаг-ирайнаг æмгуысткæнынадимæ. Форумы хайад райста нæ делегаци, кулуарты ирайнаг минæвæрттæ фембæлдысты РХИ-йы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады æмæ Президенты Администрацийы минæвæрттимæ. Мах бузныг стæм уыдонæй, кæцытæ хайад райстой ацы фембæлдтытæ сорганизаци кæныны. Æз нымайын, цы контакттæ нын ис, уыдон сты тынг ахсджиаг, æмæ уæрæсейаг-ирайнаг бастдзинæдты рæзты контексты мах уыдон тыхджындæр кæндзыстæм. Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты ныр æртыккаг аз ахуыр кæнынц персайнаг æвзаг. Мах æрæвæрдтам фарста, цæмæй не студенттæ сæ зонадон къухдариуæггæнджытимæ стажировкæмæ командировкæйы ацæуой Тегеранмæ. Ныртæккæ мах уымæн агурæм фæрæзтæ. Нымайын, уый кæй уыдзæн стыр æмгуысткæнынады райдиан. Мах фæнд кæнæм Иран æмæ Хуссар Ирыстоны позицитæ цасдæрбæрцæй æрбаввахс кæнынмæ.
Михаил ЧЕРНОВ