Nog adres

«Фæстæмæ аздæхут. Ам æхсгæ кæнынц!»

kabisov.jpg
Гуырдзиаг-ирон хæсты рæстæджы гуырдзиаг фыдгæнджытæ Хуссар Ирыстоны адæмæн цы бæллæхтæ сарæз-той, уыдонæй ис ахæмтæ, кæцытæн нæдæр ферохгæнæн ис æмæ нæдæр ныххатыргæнæн. Ахæм стыр фыдра-кæндтæм хауы, 1992 азы 20-æм майы гуырдзиаг æнæадæймæгтæ Зары хъæуы цы сырдон фыдракæнд сарæзтой, уый дæр. Уыцы уалдзыгон рæсугъд бон 36 фæндаггон адæймагæн иу уысммæ царды фæндаг фестад мæлæты фæндаг, фæцу æмæ ма 'рцуйы фæндаг. Ирон адæм никуы ферох кæндзысты æмæ никуы дæр хатыр ныккæндзысты гуырдзиаг фыдгæнджытæн уыцы стыр фыдракæнд. Куыд уырыссаг адæмы историйы Тугæйдзаг хуыцаубон цæрæнбонтæм фыстæй баззад, афтæ цæрæнбонтæм фыстæй баззайдзæн ирон адæмы историйы уыцы тугæйдзаг уалдзæджы Тугæйдзаг æртыццæг дæр. Кæд 20 азы дæргъы гуырдзиаг-ирон ныхмæлæуды рæстæджы ирон адæмæн бирæ тугæйдзаг бонтæ уыдис, уæддæр дзы ацы бонæн абарæн ницæимæ ис. Фæндаггонты размæ, кæцыты 'хсæн уыдысты сывæллæттæ, сылгоймæгтæ æмæ зæрæдтæ, сусæгæй, хæцаг куыйтау, бабадтысты гуырдзиаг фашисттæ æмæ сыл сæ чъизи æлгъаг къухтæй машинæты гуыффæтæм тæвд нæмгуытæ нызгъæлстой.

Ацы уæззау трагедийы бахаудысты Къæбысты цардбæллон, хурмондаг хъæбул Батрадз æмæ йæ фыдыфсымæр Виктор дæр. Къæбысты бинонты хъулон æмæ уарзондæр хъæбул рацард æрмæстдæр дæс уалдзæджы æмæ йыл, йæ иуæндæсæм уалдзæгмæ бахизгæйæ, йæ хур цæрæнбонтæм ахуыссыд æлгъаг знаджы къухæй. Æрмæстдæр 11 хатты бацин кодта Ног азы Митын Дадайы æрбахæсгæ лæвæрттыл, нал дæр ын йæ 12-æм азы гуырæн бон банысан кодтой йæ ныййарджытæ Хазби æмæ Светланæ.
Къæбысты Батрадз райгуырд 1981 азы 1-æм сентябры, Зонындзинæдты боны. 1-4 кълæсты ахуыр кодта Цхинвалы 3-æм астæуккаг скъолайы, стæй йæ ныййарджытæ БАМ-ы æрцардысты æмæ 5-æм къласмæ бацыд 9-æм астæуккаг скъоламæ, фæлæ йын нал бантыст ахуыры аз кæронмæ фæуын дæр. Лæппуйы тыххæй кæйдæриддæр фарстон, уыдон-иу æрхæндæгæй дзырдтой, тынг зæрдæхæлар æмæ æнæзивæг кæй уыд, уый. Уыд сыхæгты фæдисон, цыфæнды «цума» йын ма бакодтаиккой - уайтагъд-иу фæцæйлыгъдис. Батрадз алкæимæ дæр иумиаг æвзаг ардта куыд скъолайы, афтæ сыхы дæр. Хистæртимæ хистæр уыд æмæ кæс-тæртимæ та - кæстæр. Йæ мады ныхæстæм гæсгæ-иу хистæртимæ дæр ахæм ныхас кодта, раст цыма сæ карæн уыдис.
«Йæ азтæм гæсгæ кæд нырма сывæллон уыд, уæддæр ын сывæллоны зондахаст нæ уыд, йемæ алцæуылдæр дзурæн уыд æмæ йын уымæ гæсгæ иууыл тæрсгæ кодтон. Æппынæдзух лыгъд, нæ лæппутæ посты кæм лæууыдысты, уырдæм æмæ-иу ын уыдон дæр цума кодтой. Не знæгтæ нæ æхсæвæй бонæй кæй æхстой, стæй иудадзыг хæстон лæппуты цурмæ кæй лыгъд, уымæ гæсгæ мæ бафæндыд, цæмæй йæ йæ фыдыфсымæр Виктор йемæ акодтаид Дзаумæ (уым цард). Хъуамæ 19-æм майы ацыдаиккой, фæлæ сын машинæ нæ разынд. 20-æм майы йæ райсомæй йæ фыд акодта дзулфыцæн комбинаты цурмæ, уым сæм æнхъæлмæ каст Виктор. Куы фæцæйцыдысты, уæд сæ фæстæ ракастæн æмæ мæ зæрдæ йæхи риуы къултыл бахоста, раст æй цыма фæстаг хатт уыдтон, афтæ мæм фæкаст æмæ цалынмæ зынд, уæдмæ йæ фæстæ зыдæй кастæн. Стæй мæ хæдзары зылдтытæм æрæвнæлдтон. Рацыд иуцасдæр рæстæг æмæ уынджы адæм схъомпал сты, æз дæр ракастæн рудзынгæй æмæ федтон, мæ сыхæгтæ тыхстæй дыууæрдæм рауай-бауай кодтой, хатт-иу нæ рудзгуытæм дæр скастысты. Уыдон базыдтой, мæ хæдзар кæй фехæлд, уый, фæлæ мын ницы дзырдтой, æрмæст мын загътой, зæгъгæ, Зары фæндагыл бæлццæтты фæцагътой. Уайтагъд æй базыдтон, мæ хъæбулы хъуыддаг хорз кæй нæу, уый æмæ мæхицæн бынат нал ардтон. Йæ фыд уайтагъд ныххæц-цæ рынчындонмæ, бацыд моргмæ æмæ мæрдты 'хсæн йæ цæст схæцыд йæ хъæбулы кедтыл. Йæ хъæбулы ахæм хуызы ауынгæ-йæ, уый куыд фæцис, афтæ фæуæд уыцы хъæддаг сырдтæ дæр. Йæ хъæбул тарф фынæй дæр макæмæн бауæд, æнæбары ма мыл хур цы кæсы, уый йедтæмæ æз цæргæ нал кæнын», - цæссыгкалгæ мын радзырдта зæрдæрыст мад.
Ирыстонæн уыцы уæззау рæстæджы, йæ фыд Хазби уыд Зары хъæуы бархионты хистæр æмæ-иу минæтæ æвæрдтой, Дампъалеты хъæуыл гуырдзиæгтæй схъуызынæй тас цы рæтты уыд, уымыты æмæ-иу алыхатт дæр йемæ уыд йæ фырт Батрадз, æххуыс-иу сын кодта уый дæр. Йе 'мбæлттæ-иу ын уайдзæф дæр бакодтой, зæгъгæ, сывæллоны демæ цы ракæн-бакæн кæныс, уæд та цы нæ вæййы.
Ацы цардбæллон, хуры хуызæн хъæбул йæ мады æхсыримæ рахаста Райгуырæн бæстæмæ уарзондзинад, уыцы бон сын комгæ дæр нæ кодта, зæгъгæ, хæстон лæппутæн истæмæй уæддæр феххуыс уыдзынæн, цумайæн сын уæддæр бæззын, зæгъгæ, фæлæ, æвæццæгæн йæ хъысмæтæй ничи аирвæздзæн. Сæ машинæйыл сын лæгсырдтæ æнæвгъау тæвд нæмгуытæ куы нызгъæлстой, уæддæр йæхи искæйы аууон нæ амбæхста, фæлæ æргæпп кодта машинæйæ æмæ йæ цард бахъахъ-хъæныныл æппындæр нæ ахъуыды кодта, афтæмæй фæстейæ цы машинæтæ цы-дысты, уыдоны бæлццæттæм йæ дзыхыдзаг хъæр кодта, фæстæмæ аздæхут, ам æхсгæ кæнынц, зæгъгæ. Афтæ хæрзæвзонгæй æмæ ахæм тыхст уавæры бахау-гæйæ дæр иннæты мæт чи кодта, уымæн йæ цард гуырдзиаг лæгсырдтæ куынæ аскъуыдтаиккой, уæд, чизоны цахæм стыр лæг рауадиад йæ раттæг Ирыстонæн Зонындзинæдты боны гуырд лæппу. Æппындæр нæ дызæрдыг кæнын, уый Зары трагедийæ сæрæгасæй куы аирвæзтаид, уæд 2008 азы августы хæсты æнæмæнгдæр кæй балæууыдаид Ирыстоны хъайтартæ Багаты Амиран æмæ Джиоты Азæмæты фарсмæ, иннæ хæстон лæппуты фарсмæ. Уый дæр уыдонау удуæлдай тохы бацыдаид знæгты ныхмæ æмæ афтæмæй æнæмсæр тохы йæ цард нывондæн æрхастаид йæ радтæг адæмы æмæ йæ уарзон Ирыстоны сæрвæлтау. Фæлæ йын стыр Хуыцау æндæр, цыбыр цæрæнбон схай кодта.
Батрадзы ныййарджытæ сæ хъæбулы мастæй фæрынчынтæ сты, йæ мад Светланæ куыста Цхинвалы районы Ксуисы астæуккаг скъолайы ирон æмæ фæсарæйнаг æвзæгты ахуыргæнæгæй, фæлæ йæ куыст ныууагъта йæ тых æмæ йын йæ хъару йæ хъæбул йемæ кæй ахаста, уый аххосæй. Рыстзæрдæ ныййардждытæ арæх ссæуынц сæ зæрдиаджы уæлмæрдмæ æмæ йын йæ уазал цыртыл фæтыхстытæ кæнынц, йемæ фæныхæстæ кæнынц, ссæуынц æм 1-æм сентябры йæ райгуырæн боны дæр. Ацы аз 1-æм сентябры йыл сæххæст уыдаид 33 азы, кæй зæгъын æй хъæуы, йæ амонд ссардтаид, уыдаид ын хъæбултæ дæр, фæлæ… Абон, 20-æм майы дæр та Къæбысты Батрадзы ингæныл фæзын-дзысты удæгас дидинджытæ, уымæн æмæ уыйхуызæн цардмондаг хъæбулæн рох-гæнæн нæй. Афтæ зæгъæн ис, æмæ уый у Ирыстоны чысыл хъайтар.
Зæрдæрыст ныййарджыты хæдзарæй куы рацæйцыдтæн, уæд Хазби скъаппы дуар бакодта æмæ уырдыгæй райста, уыцы бон йæ чысыл хъæбулыл цы пысултæ конд уыдысты, уыдоны. Йæ худ уыд иу ран нæмыгæй хуынкъ, йæ чысыл хæлаф та уыцы бон ын куыд сцъыф ис, афтæ цъы-фæйдзæгтæ у абоны онг дæр, фенын мын кодтой, йæ фыд æй моргы цы чысыл кедтæй базыдта, уыдоны дæр. Уыдонмæ кæсгæйæ зæрдæ скъуыдтæ кодта, æз дæр ын йæ пысултыл мæ къух æруагътон æмæ мæм афтæ фæкаст, цыма йын йæ чысыл рæсугъд цæсгомыл æруагътон мæ къух. «Мæ бинонты бафæдзæхстон, зæгъын, куы амæлон уæд-иу мын мæ хъæбулы пысултæ мемæ нывæрут. Уадз æмæ йын уымы бæсты йæ пысулты руаджы йæ хъармдзинад æнкъарон, ныр дæр æй тынг куы æрбаймысын, уæд дæр ын сæ мæ хъæбысы акæнын», - загъта Светæ.
Абон ныййарджыты удлæууæн сты сæ чызг Иннæ æмæ уый сывæллæттæ. Иннæ кусы нæ горæты Уæлдæр тæрхондоны тæрхонгæнæгæй, йæ лæппу ахуыр кæны Ростовы таможнæйон институты. Йæ чызг та ацы аз фæуд кæны астæуккаг скъола, дыууæ дæр сты тынг æгъдауджын. Уыдоныл ма лæууы рыстзæрдæ ныййарджыты зæрдæ, уыдон сты сæ цин æмæ сæ цард дæр. Стыр хуыцауы цæст сын бауарзæт бирæ азты æнæниз цæрæнбон.
Батрадзы фыдыæфсымæр Викторыл та цыд æрмæстдæр 43 азы. Хæрз чысылтæй ныууагъта йæ дыууæ фырты, нæ бафсæстысты фыды уарзт æмæ рæвдыдæй. Фæлæ сæ сæ идæдз мад царды раст фæндагыл бафтыдта æмæ абон кусынц нæ республикæйы барадхъахъхъæнæг органты.
Уыцы сау боны Цхинвалы чи уыд, уыдон бахъуыды кодтой цæрæнбонтæм. Арæх ауайы мæнæн дæр мæ цæстытыл Исахъы уынджы трассæмæ, нæ фыртыхстæй сыхæгтимæ куы ралыгъдыстæм, уæд цы ныв федтам, уый. Иу уæзласæн машинæйыл мæрдтæ кæрæдзийыл калдæй æрцæй-ластой, машинæ иууылдæр уыд тугæй ахуырст. Ахæм ныв фенгæйæ, адæм æмхуызонæй æмбу кодтой. Горæты цæрджытæ иууылдæр тындзыдтой рынчындоны 'рдæм, алцы дæр бæстондæр базоныны тыххæй. Уыцы бон адæм æдзард фæндаггонты тыххæй цы цæссыг фæкалдтой, ууыл, æвæццæгæн, куырой дæр разылдаид.
Рацыд 22 дæргъвæтин азы, фæлæ уыцы трагикон бон нæ зæрдыл лæууы раст цыма знон уыдис, афтæ. Мах иууылдæр хъуамæ хъуыды кæнæм æмæ нæ сывæллæттæн æмæ уыдоны сывæллæттæн дæр дзурæм, ирон зæххыл ирон адæмæн гуырдзиаг æнæадæймæгтæ цы сырдон митæ арæзтой, уыдоны тыххæй. Уадз, æмæ зоной, ирон адæмæн цæрæнбонты чи у сæ цыфыддæр знаг, уый.
ДЖИОТЫ Екатеринæ