Nog adres

Зæххыл аудæг - зæххæй рæвдыд

pavel.png
Иу цалдæр азы размæ хъуыддаджы фæдыл уыдтæн нæ горæтмæ хæстæг Ногхъæуы. Ам мæ цæст схæцыд дыргъдоныл, чизоны йæ сæндон дæр рахуындæуа, йæ иу хай у сæндон. Уалдзæг уыд æмæ цæхæрадоны бæстон куыстæй зæрдæ ради, йæ хуым ын, цыма, исчи иту ныккодта, зынди афтæ. Рæсугъд, рæнхъæй лæууыдысты зылдгонд дыргъбæ-лæстæ, фаззæтты хуызæн. Уæдмæ мæ цурмæ æрбацыд ацы хъæуккаг, мæ зонгæ лæг. Кæрæдзийæн салам радтыны фæстæ йæ афарстон, зæгъын, ай кæй цæхæрадон у, цæй зæрдиаг куыст у?
- Уый мæ сыхаг Санахъоты Хаджумары дыргъдон у. Æз æй бамбæрстон дардæй цымыдисæй йæм кæй кастæ йæ хæрзгъæдджын куысты тыххæй. Уыныс, дыргъдон дардыл у æмæ æппæт куыстытæ дæр йæхæдæг иунæгæй фæкæны, æцæг æм йæ цардæмбал Цхуырбиан дæр рæстæгæй-рæстæгмæ рог куыстытæм фæкæсы, фæлæ зæххы куысты лæгдых хъæуы. Хаджумарыл кæд æвдай азæй фылдæр цæуы, уæддæр æдзух ныгъуылд у куысты. Цхинвалы районы колхозты агрономæй дзæвгар фæкуыста æмæ зоны зæххыл аудын махæн дæр ма фæамоны, дыргътæ æмæ халсæрттæм куыд зилын хъæуы, уыдæттæ. Цæстуарзон у нæ сыхаг æмæ йæ уый тыххæй бирæ уарзæм...

Мæн цы базонын хъуыд ме скъолайон æмбал Хаджумары. Гуыргæ Додоты хъæуы ра-кодта, ам фæци райдиан скъола, стæй астæуккаг скъола та Зары хъæуы. Ам ахуыркæнгæйæ дæр фæбæрæг, йæ хъусдард фылдæр биологийы предметмæ кæй уыд, иннæ скъоладзаутæй хъауджыдæр уымæн æнцондæр уыди уый ахуыр кæнын.
Астæуккаг скъола фæуыны фæстæ йын нæ бантыст уæлдæр ахуырмæ ацæуын, æфсады рæнхъытæм æм кæй æр-сидтысты, уый тыххæй. Службæ кодта г. Гжатскы, райста дзы шофыры професси дæр, фæлæ æртæ азы баслужбæйы фæстæ куы æрыздæхт йæ райгуырæн къуыммæ, уæд райдыдта Тамаресы совхозы кусын мыддарды дæсныйæ. Йæ ныййарджытæн мыды къæртатæ уыд æмæ сæм чысылæй фæстæмæ йæ хъус дардта, зыдта куыд сæм зилын хъæуы, уый, стæй ахуыр кодта хъæууонхæдзарадон техникумы æмæ йын уый дæр уыд æххуыс. Техникум фæуыны фæстæ аскъуыддзаг кодта хъæууон хæдзарады хаххыл уæлдæр ахуырад райсыныл æмæ 1964 азы йæ бæллиц æххæст дæр æрцыд, ссис Дзæуджыхъæуы хæххон хъæууонхæдзарадон институты агрономийы факультеты студент. Ацы институт æнтыстджынæй фæуыны фæстæ уал фыццаг кусын райдыдта йæ райгуырæн хъæуы бригадирæй. Уый фæстæ районы цалдæр колхозæй совхозтæ куы сарæзтой, уæд урæд æр-цыд Тамаресы совхозы Рустауы хайады хистæрæй. Ам фæ-бæрæг æрыгон специалисты зæрдæргъæвддзинад, йæ професси дырысæй кæй зоны, уыцы æууæлтæ.
Уыцы рæстæджы совхозы дирекци сфæнд кодта Зары быдырты иу хайы дыргъы та-латæ ныссадзын. Уыцы хъуыддаджы сын Санахъойы фырт нæ разы кодта, зыдта уыцы бынат плонтаж куы 'рцæуа, уæд «мард» сыджыт скæлдзæн æмæ дыргъдонæн бæзгæ не суыдзæн, уыцы куыстытæ фæуыдзысты уæгъды, сæ хæрдзтæ та куыстуатæн æрхæсдзы-сты егъау зиæнттæ. Фæлæ ди-рекци уæддæр йæхи фæнд акодта, мæры хъуыддаг хуыз-дæр чи зыдта, уымæ нæ байхъуыста æмæ талатæ æлхæд æмæ сагъд æрцыдысты, фæлæ хæцгæ не скодтой.
Уæдæй фæстæмæ совхозы дирекци æнæбафæрсгæ нал уыд Хаджумары, кæм цы садзгæ кæнæ таугæ у, уымæй. Уы-цы быдырты зæххытæ та уыдысты Зар, Рустау, Додот, Дампъалет, Тъбет, Къуернеты хъæуты æмæ зонын хъуыдис, мæ-нæу кæнæ нартхор, стæй картоф æмæ æндæр халсæрттæ цы бынаты ратдзысты хуыздæр тыллæг, стæй цахæм уавæртæ аразын хъæуы, цæмæй байтыд цы культурон халсæрттæ æрцæуы, уыдонмæ æмбæлон хъусдард аздæхтæуа, рæстæгыл куыст цæуой агротехникон уавæртæм гæсгæ. Рустауы хайады хистæрæй кусгæйæ, фактон æгъдауæй йæхæдæг уыд хисдæры æмæ агрономы хæстæ æххæстгæнæг дæр. Цы кусджытæн къухдариуæг кодта, уыдон æнæзивæгæй цыдысты быдырон куыстытæм, зыдта йæ алчидæр сæ къухдариуæг-гæнæг сæ кæй нæ фæхъыг кæндзæн. Кусæгмæ йын ахæм ахаст кæй уыд, уый æнæмбаргæ нæ уыдысты хайады кусджытæ æмæ куысты хъуыддæгтæ цыдысты рæвдзæй, йæ разы цы хæслæвæрдтæ уыд, уыдон æххæст кодта уæлдайджынтæй.
Цалдæр азы фæстæ та совхоз фæдихтæ æмæ Хаджумар ног сывзæргæ Цъунары совхозы райдыдта кусын агрономæй, стæй та æвзæрст æрцыд ацы совхозы профцæдисы сæрдарæй, фæлæ æртæ азы фæстæ Цъунары совхозæй рацыд Тъбеты колхозмæ агрономæй. Ацы колхозы кусджытæ йæ рагæй зыдтой хъуыддаджы адæймагæй, аргъ ын кодтой йæ зонынадæн æмткæй æмбæлон хайад истой быдырон куыстыты æмæ сæ Хаджумар дæр никуы хъыг кодта. Æгæрæстæмæй, 1991-92 азты хæсты тæмæны дæр йæ быдырон куыстытæ никуы ныууагъта, кæд механизатортæн фыдбылызæй тарст, уæддæр уыдон фæндонмæ гæсгæ никуы бакъылымпы сæ куыст. Æниу, кæд уавæр рæстæгæй рæстæгмæ æрсабыр, уæддæр-иу гуырдзиаг неофашисттæ дардæй се 'хсын никуы ныууагътой. Ахæм уавæрты æнцон кусæн кæм уыд, фæлæ æцæг патриоттæ æнцой нæ зыдтой æмæ колхозы хъуыддæгтæ æвзæр нæ цыдысты. Уæды колхозы сæрдар Гаглойты Шота æмбæлон аргъ кодта агрономæн, уыдта колхозы агроном иумиаг куыст хуыздæр ацæуыныл кæй тыхст æмæ йыл алы хъуыддаджы дæр æууæндыд. Колхозтæ дзы уыдысты райгонд йæ ахасты тыххæй, алкæй уавæры дæр цыдысты, алчи дæр æй æмбæрста æмæ сын цы хæстæ лæвæрдта, уыдон æххæст цыдысты нывыл. Æнæхъуаджы никуы никæй бафхæрдта, æниу, уый йæ удыхъæды нæй. Ныртæккæ дæр йæ кармæ гæсгæ искæмæн баххуысмæ нæдæр базивæг кæнит, фæлæ Санахъойы фырт йæ фарсмæ горæты цæрджытæй зæххы гæппæлтæ кæмæн раттæуыд, уыдон кусгæ куы фены, уæд сæ цуры балæууы, кæд сæм исты фæкæсын хъæуы, кæнæ та сын авæры кусæнгæрзтæ. Ахæм ахастæй йæхи бауарзын кодта æмæ та уыдонæй дæр искæй исты куы фæхъæуы, уæд æм æнæзивæгæй æруайынц.
Хъæууон хæдзарады къабазы уæхскуæзæй фæкуыста 45 азæй фылдæр, йæ æнæзæрдæхудт куысты тыххæй йын лæвæрд æрцыд грамотæтæ, майдантæ, уыдонимæ «XI - фондзазоны уæлæхиздзау», зæрдылдарæн нысан «В.И. Ленины райгуырдыл 130 азы», «Социалистон ерысы уæлахиздзау», у куысты ветеран.
Санахъойы фырт цы дыргъдонмæ зилы, уыдонæй тыл-лæг бафснайы цалдæргай тоннæтæ, фæлæ æнæпайда фæвæййынц. Ацы уавæр хъуамæ хицауад хынцит æмæ хъуамæ бынаты ист цæуиккой, науæд та цæгатмæ сæ ахæццæ кæныны процедурæ фæхуымæтæгдæр уаид æмæ дæсгай фыдæбонгæнæг æмбæстæгтæн сæ афæдзы куыст уæгъдыххæй хорз, æнæзæрдæхудт адæймаг куы зæгъæм, уæд уый цъус уаид, фæлæ ма у хорз бинонты хицау дæр. Йæ цардæмбал Цхуырбианимæ схъомал кодтой æртæ зæды хуызæн чызджы, фæзынд сын фондз хъæбулы хъæбулты æмæ сæ цинæй райынц. Се 'ртæ сиахсы сын лæппуты лæггад кæнынц æмæ цæрынæн та хуыздæр цы хъæуы. Хуыцау сын ноджыдæр æнæниз æмæ зæрдæрайгæ цард балæвар кæнæт.
КОЗАТЫ Павел