Nog adres

ФЫЦЦАГ - КОСМОСЫ

GAGARIN.jpg
Йæ диссаджы атахтмæ йын каст æнæхъæн дуне, æмæ уыцы адæймаджы популярондзинадимæ абон дæр никæй ис абарæн. Хæдæфсарм, хуымæтæджы хъæууон лæппу сарæзта стыр сгуыхтдзинад æмæ афтæ зынд, цыма уыцы сгуыхтдзинад саразын йæ къухты бафтыд æнцонтæй, уырдыгæй - орбитæйæ адæммæ рухстауæг мидбылхудт æрвитгæйæ. Æрмæстдæр стæм адæймæгтæ зыдтой, куыд тынг зынтæй æфтыд йæ къухты, уыцы зындгонд мидбылхудт, кæцы ссис космосы басаст.

Уый фæцæуы гауызыл Хрущевы размæ, æмæ æнæхъæн дуне, сæ улæфт бауромгæйæ кæсынц, йæ дзабыры бæттæн куыд сыхæлд, уымæ: хъуыды кодтой, æрмæст-дæр ыл куынæ фæкæлид. Æмæ уый 27-аздзыд майор Юри Гагаринæн дæтты ноджыдæр зæрдæскъæфдзинад æмæ адæймагдзинад. Нырма знон Смоленскы цур хъæуæй рацæугæ, ацы хуымæтæджы лæппу федта зæхх космосæй. «Æз дæн хуымæтæджы уырыссаг лæппу. Ахæмтæ махмæ Цæдисы бирæ ис, мæн хуызæттæ - дæсгай лæппутæ æмæ чызджытæ», - дзырдта Юри Гагарин.

Афтæ нæм кæсы, цыма уый тыххæй алцыдæр зындгонд у: 1961 азы 12-æм апрелы йæ куыд райхъал кодтой райсомы 5 сахатыл, фарст: «куыд фынæй кодтай?»-йæн сдзуапп кодта: «куыд мæ ахуыр кодтой, афтæ». Йæ скафандрыл ын æрмæстдæр фæстаг момент ныффыстой стыр дамгъæтæй СССР, цæмæй алчидæр зыдтаид, космос фыццаг - мах, советон, кæй у, уый. Загъта йæ зындгонд «Поехали» æмæ 108 минуты дæргъы фестадис æхсæнпланетон орбитæйы, кæцыйы тыххæй йæ ныййарджытæ базыдтой радиомæ хъус-гæйæ. Сусæг кинокъорды къамисæг Махмуд Рафиков у иунæг, кæцы систа фыццаг космонавты ныв, куыддæр Зæхмæ æрыздæхт, афтæ. «Йæ диссаджы мидбылхудт камерæйы тыххæй нæ уыд, уый уыд æцæгæйдæр ахæм - æнæхин, хъæлдзæг æмæ зæрдæхæлар лæппу. Уыцы мидбылхудт уыд Никита Хрущевы арфæтæн дзуапп. Уый аразгæ мидбылхудт нæ уыд, фæлæ æцæг удæгас мидбылхудт», - загъта кинодокументалист Махмуд Рафиков.
Ацы адæймаджы къух райсынмæ бæллыдысты практиконæй æппæт бæстæты лидертæ дæр, æмæ-иу планетæйы сылгоймæгты зæрдæтæ та батадысты йæ иу бахудтæй дæр. Дунейы иууыл рæсугъддæр сылгоймæгтæ Гагаринмæ кастысты дисгæнгæйæ. Киностъалы Джина Лоллобриджида басаст, зæгъгæ, арæх апъа кæны Гагарины галантон къухфыстимæ нывæн, цыран фыст ис: «Бирæ федтон стъалытæ, фæлæ иууыл рæсугъддæр ды дæ». Фæлæ, уæддæр йæ алы балцы дæр йемæ кодта йæхи Валяйы, кæцы йæ æмбæрста алкæмæй тынгдæр. «Йæ иууыл стырдæр бæллиц уыд хуымæтæджы хæдтæхджытыл арæхдæр тæхын, йе стыр бæллиц уыд Мæймæ атæ-хын», - дзуры Валентина, Гагарины идæдз.
Уыдон базонгæ сты Оренбургы. Гагарин нырма уыд тæхджыты ахуыргæнæндоны курсант æмæ Валя та уыд фидæны медик. Студентон чындзæхсæв сарæзтой коммуналон фатеры. Дыууæ азы фæстæ сын райгуырд сæ фыццаг чызг - Ленæ. «Мæ фыд уыд тынг хæларзæрдæ, уарзта махæн лæггад кæнын, ахуыр нæ кодта кæсын. Ахæм спорты хуыз нæ уыд, кæцыйы нæ архайдта Юри Алексейы фырт, æмæ кæцыйыл нæ сахуыр кодта мах дæр. Уыдис ын тынг æндыгъд куысты график, фæлæ-иу уæддæр чысыл рæстæг уыд хæдзары дæр. Æмæ-иу хæдзары куы уыд, уæд тырныдта, цæмæй нæм фылдæр хъусдард здæхтаид», - æрæмысыд Гагарины чызг Еленæ.
Оренбург. Раздæры тæхджыты ахуыргæнæндоны раз - МиГ-16, кæцыйыл нырма курсантæй сарæзта йæ фыццаг сæрмагонд атахт. Гагарины проспекты ис Гагарины номыл сквер æмæ бронзæйон фигурæ. Фыццаг космонавтæн цыртытæ аразын райдыдтой йæ удæгасæй. Фæлæ уый нæ фæндыд бронзæйон легендæ уæвын, сæй-раг ын уыд, цæмæй ногæй тахтаид. Фæлæ фыццаг номыры тæхæгæн йæ бон нæ уыд арвмæ стæхын. Сусæг Бардзырд: «Гагаринæй риск кæнын нæ хъæуы, æгæр зынаргъ нын у». Фæлæ уый уæддæр йæхион акодта, æмæ йын бар радтой штурвалыл сбадынæн.
1968 азы 27-æм марты арвыл цы æрцыд, уый тыххæй быцæутæ нæ сабыр кодтой дæргъвæтин азты дæргъы, æмæ æрмæстдæр иу азы размæ ист æрцыд «сусæгдзинады» гриф æмæ фадат фæцис куынæггæнæг хæдтæхæджы катастрофæйы æцæг аххосæгтæ базонынæн, кæцыйыл бадт Юри Гагарин. Уый фæмард уæлдæфон хулиганы аххосæй, кæцы фехæлдта тæхыны уагæвæрдтæ, фыццаг космонавты хæдтæхæджы цурты 10 метры дæрддзæгæн атæхгæйæ, кæцыйы аххосæй Гагарины МиГ-15 æрхаудта штопормæ.
Гагариныл цыд 34 азы, милуангай адæймæгты мысынады баззадис æвзонгæй, йæ диссаджы мидбылхудтимæ. Йæ амæлæты фæстæ бирæ адæймæгтæм афтæ каст, цыма æнæ уый зæхх сафтид ис. Дун-дунейы басæттæг-иу дзырдта, зæгъгæ, цы федта, уыдонæй иууыл стырдæр диссаг у Зæхх. Дзурынц ма, зæгъгæ, уый уарзта зарæг «Нежность». Ацы аз марты мæйы хъæу-уон лæппу, космосы басæттæг Юри Гагарины райгуырдыл сæххæст 80 азы. Йæ юбилейон райгуырæн боны цытæн æвдыст æрцыд киноныв дæр.

КОСМОНАВТИКÆЙЫ РÆЗТЫ ЦЫБЫР ИСТОРИ
Космонавтикæ, куыд зонад, æмæ уый фæстæ та куыд практикон фадыг, афтæ арæзт æрцыд XX-æм æнусы æмбисы. Зæгъын хъæуы уый, æмæ адæймаджы архайды космикон æмæ зæххон здæхтыты баиу кæныны идея кæй у теоретикон космонавтикæйы бындурæ-вæрæг К.Циалковскийы. Ахуыргонд-иу куы дзырдта, зæгъгæ: «Планетæ у зонды авдæн, фæлæ нæй гæнæн æнусты дæргъы авдæны цæрын», уæд уый йæ разы не 'вæрдта альтернативæ, кæнæ Зæхх, кæнæ Космос. Ахуыргонд фидарæй дзырдта, зæгъгæ, «адæм фæивдзысты Зæххы уæлцъар, йæ океантæ, атмосферæ, зайæгойты æмæ сæхи дæр». Советон Цæдисы космикон программæты фæдыл практикон куыстытæ баст сты С.Королев, М.Тихонравовы нæмттимæ. 1945 азы М.Тихонравов сорганизаци кодта специалистты къорд ракетон аппараты проект бакусыны фæдыл. 1946 азы ВР-190 проекты æрмæджытæ Тихонравов бавдыста И.Сталинмæ.
Космонавтикæ уникалон у уымæй дæр, æмæ раздæр фантастикæйы хуызæн цы уыдысты, уыдон ахуыргæндтæ сарæзтой космикон тагъдадæй. Космонавтикæйы триумф ссис 1961 азы 12-æм апрелы фыццаг адæймаг, Юри Гагарины космосмæ атахт. Советон Цæдис дæргъвæтин рæстæгмæ тæхыны программæты фæдыл ссис дунейы раззагондæр бæстæ. 1960-1970 азты фыццаг хатт советон космонавттæ æвдисæн систы, æнтыст-джынæй кусыны фадат кæй ис æнæ космикон науæй дæр. 1967 азы дыууæ æнæпилотон аразгæ спутникы «Космос-186» æмæ «Космос-188» автоматонæй баиу уæвыны рæстæджы скъуыддзаг æрцыд егъаудæр зонадон-техникон проблемæ, кæцы бар радта цыбыр рæстæгмæ фыццаг орбиталон станц саразынæн.
Космикон фæрæзтæй пайда кæнын 1,5-2 хатты ахъаз кæны æфсæддон тыхты архайды эффективондзинад фæбæрзонддæр кæнынæн. XX-æм æнусы кæрон хæстон конфликттæ фенын кодтой, хæстон ныхмæлæуды хæслæ-вæрдтæ скъуыддзаг кæныны рæстæджы космосы нысаниуæг æппынæдзух кæй рæзы, уый. Æрмæстдæр космикон фæрæзтæй пайда кæнгæйæ гæнæн ис территори бахъахъхъæнын кæцыфæнды агрессоры ракетон-ядерон бабырстæй дæр.
Уæрæсейаг космикон зонад нæ лæууы иу ран. Æгæрыстæмæй, ацы вазыгджын уавæрты дæр уæрæсейаг ахуыргæндтæ проекттæ аразынц XXI-æм æнусы космикон системæтæн.
Æрмæг мыхуырмæ
бацæттæ кодта
ДЖИОТЫ Екатеринæ