Nog adres

Цалдæр фарстайы Мамсыраты Темырболаты цард æмæ сфæлдыстады тыххæй

images.jpg
Цард тынг диссаг у. Истори къухæй фыст куы нæ æрцæуа, уæд ын йæ сусæгдзинæдтæ ницыгъуызы раргом кæндзынæ æмæ афтæмæй тархъæды хуызæнæй баззайы адæмы зæрдæты. Мамсыраты Темырболат, нæ фыццаг поэт, цас сусæгдзинæдтæ фæхаста йемæ йæ æнусон бынатмæ. Ныр æй зæрдиагæй фæмысæм, сæрныллæгæй фæлæууæм йæ номы раз, фæлæ æцæгæй чи уыдис, цы уыдис? Æнæнымæц фарстатæ, æнæнымæц æмбæхст хъуыдытæ. О зæхх, диссаг у дæ конд, цас разагъта адæймаджы бацыд дæ хъæбысмæ æмæ абоны бон дæр нæ зынынц сæ сусæгдзинæдтæ. Темырболат... йæ диссаджы ныхæстæ -«уæ нæ хæхтæ, нæ бæстæ, куыд ма цæрæм уæ фæстæ !»
Кæд ныффыста ацы диссаджы хъуыдытæ? Кæм сæ фыста, йæ райгуырæн Ирыстоны æви æцæгæлон бæстæ Турчы? Темырболатæн иууыл зындгонддæр æмдзæвгæ у «Сагъæстæ».
Кæд фæзынд ацы æмдзæвгæ æмæ цы хуызы рапарахат адæмы æхсæн? 1881азы Мæскуыйы мыхуыры рацыд уырыссаг ахуыргонд Всеволод Миллеры чиныг «Осетинские этюды». Ацы чиныджы мыхуыр æрцыд æмдзæвгæ «Сагъæстæ» зарæджы хуызы, фæлæ академик Миллер фæхатыд, ахæм текст кæй хицæн кæны адæмон зарджытæй, йæ индивидуалон миниуджытæй, йæ аивдзинадæй бæрзонддæр кæй лæууы адæмон зарджытæй.

Миллер фыста йæ фиппаинаджы ацы æмдзæвгæйы тыххæй: «Продукт нового более художественного творчества». 1965 азы ам нæхимæ рацыдис хицæн чысыл чиныг Темырболаты тыххæй. Чиныг мыхуырмæ бацæттæ кодта Нафи æмæ йын скодта иттæг хорз комментаритæ. Уыцы комментаритæм фау æрхæссæн ницæмæй ис, фæлæ иумиагæй Темырболаты сфæлдыстад æвзæрын кæны дзæвгар фарстатæ, кæм æмæ кæд райдыдта фыссын æмæ ма йын ацы иуæндæс æмдзæвгæйæ уæлдай исты уацмыстæ баззад æви нæ? Ацы фарстатæ Иры культурон историйы сты тынг ахсджиаг æмæ сæ рафæлгъауынæн ис стыр нысаниуæг.
Сæрысуанг афтæ хъуыды кодтой, зæгъгæ, «Сагъæс» ныффыста Къуындыхаты Муссæ. Афтæ уымæн хъуыды кодтой, æмæ уæды дуджы ирæттæй фыссын æмæ кæсын ничи зыдта. Муссæ та уыдис инæлар æмæ фыссыны хъуыддаг дæр хорз зыдта. Ахæм хъуыды Иры æхсæнадмæ дзæвгар фæцис, фæлæ фæстагмæ хъуыддæгтæ фæбæрæг сты. 1922 азы Турчы паддзахадæй æрцыд Мæскуымæ дипломатон делегаци. Делегацийы сконды уыдис Къуындыхаты Муссæйы фырт Бечырби. Фæстæмæ цæугæйæ, Бечырби йæ фæндаг ракодта Цæгат Ирыл æмæ Дзæуджыхъæуы фембæлд ирон интеллигенцийæ кæимæдæртыл. Уæд Цæгат Иры зонадон институт нæма уыд, фæлæ дзы уыд ирон историон-филологон æхсæнад. Хисдæрæй дзы куыста фыццаг ирон профессор Æлборты Барысби. Бечырби æхсæнадмæ радта Темырболаты иуæндæс æмдзæвгæйы халдихтæ. Халдихтæ арæзт уыдысты французаг дамгъæтæй æмæ сын Дзæуджыхъæуы сæ халдихтæ систа Хъаныхъуаты Инделыхъ. Халдихтæй иу æви дыууæ баззадысты Ирыстоны æмæ французаг дамгъæтæй халдих Бечырби фæстæмæ ахаста. Бечырби сын фехъусын кодта, зæгъгæ, ацы æмдзæвгæтæ (зарджытæ) ныффыста мæ фыды хойы лæппу Темырболат æмæ афтæмæй нæ фыццаг поэты ном ахæлиу Ирыстоныл.
Ам гуыры иу цымыдисаг фарста: Бечырби цы халдихтæ æрхаста, уыдон фæстæмæ йемæ цæмæн ахаста? Уыдон Темырболатæн йæхи къухфыстытæ нæ уыдысты. Сфыстой сæ французаг дамгъæтæй,цахæм дамгъæтæй сæ фыста йæхæдæг Темырболат, уый мах абон нæ зонæм æмæ уымæн та стыр нысаниуæг ис æмæ кæд æмдзæвгæтæ Темырболатæн йæхи фыст нæ уыдысты, уæд ма сæ халдих цæмæн хъуыдис Бечырбийы. Уымæй дарддæр ма Бечырби дзуры, зæгъгæ, Темырболат фыста æндæр уацмыстæ дæр æмæ ракодта иу сылгоймаджы кой, зæгъгæ, уымæ æвæрд сты йæ иннæ къухфыстытæ. Уый у стыр цымыдисон хабар. Чи уыдис уыцы сылгоймаг æмæ ма уый тыххæй Турчы исты зонæнтæ баззадис?
Йæ рæстæджы Туркмæ ацæуын æнцон нæ уыдис. Ацæуыны тыххæй бар райсын хъуыдис алыгъуызон инстанцитæй, фæлæ уæддæр æз иуахæмы институты дирекцийы раз фарст æрæвæрдтон, цæмæй Туркмæ делегаци арвитæм Темырболаты тыххæй. Дирекци мæ фарстыл сразы, фæлæ уæдмæ хъуыддаг схæццæ æмæ фарст рохуаты аззад. Абон рæстæджытæ фæивтой. Ныр Туркмæ ацæуынæн уадиссаг ницы хъæуы. Арæх вæййынц ам Турчы ирон фæсивæдæй чидæртæ, нæхи уæдтæ дæр арæх фæцæуынц, уырдæм, фæлæ сæ, хъыгагæн, Темырболаты кой никуы ничи скæны. Бынтондæр ферох нæ адæмæй æмæ мæм уый раст нæ кæсы. Темырболат фæзиан 1899 азы, уæдæй ардæм дзæвгар рæстæг рацыдис, фæлæ адæмы ‘хсæн цыдæр ныхæстæ баззайы. Гæнæн ис æмæ Токаты хъæуы цæрджыты 'хсæн ис, нæ фыццаг поэты тыххæй бæлвырд зонæнтæ кæмæ баззад, ахæмтæ æмæ уыдоныл фæзилгæйæ, лæг исты зонæнтæ æрбамбырд кодтаид. Йæ ингæн ма йын исчи зоны, уый мæ тынг нæ уырны. Адæмæй алцыдæр рох кæны, уымæй дæр Темырболатæн Турчы ахæм стыр ном нæ уыдис, æмæ йын йæ ингæн чи хъуамæ бахызтаид. Куы йæ ссариккам, уæд ын йе стджытæ æрласын хъæуы, æгæрон уарзтæй кæй уарзта, уыцы бæстæм, Байаты Гаппойы стджытæ Германæй куыд æрластой, афтæ. Афтæ у лæджы хъысмæт, бирæ цыдæртæ нæ ферох вæййы. Цæвиттон, мах абон нал зонæм нæ фыццаг ирон сылгоймаг фыссæг Кочысаты Розæйы ингæн. Йæ рæстæджы йæ ссардта Æлборты Барысби, нысан дæр ын скодта. Алагиры хицæуттæ йын ныфс радтой, цырт ын сараздзыстæм, зæгъгæ. Алагиры æвæрд у, фæлæ уыдон разындысты сайæн ныхæстæ, фæсайдтой зæронд лæджы æмæ уыцы кадджын сылгоймаджы ингæн фесæфт. Мах нæ зонæм стыр ирон фыссæг Секъайы ингæн дæр.
Фæлæ уæддæр Темырболат кæм райдыдтаид фыссын? Махмæ абон йæ æмдзæвгæтæй цы ис, уыдон Турчы кæй фыста, уый бæрæг у сæ мидисмæ гæсгæ, фæлæ уымæй раздæр та? Уый бауырнинаг нæу æмæ адæймаг масты цæхæры куы ныххауы, уæд райдайы æмдзæвгæтæ фыссын. Темырболат уыдис корнет-офицер, уый уыдис бæхджын æфсады кæсдæр чин æмæ уый райсыны тыххæй дæр æнæмæнг хъуыдис сæрмагонд ахуыргæнæндон каст фæуын. Хуымæтæджы адæймагæн ахæм скъоламæ бацæуæн нæ уыдис, хъуамæ æнæмæнг уæздæттæй уыдаис. Темырболатæн йæ мады æфсымæр Къуындыхаты Муссæ инæлар уыдис æмæ йæ хæрæфыртæн æппæт фадæттæ дæр арæзта æфсæддон скъоламæ бацæуынæн æмæ Темырболат каст фæцис ахæм скъола. Офицерты скъолайы курсанттæн амыдтой æмдзæвгæтæ фыссын дæр æмæ курдиатджын фыццаг ирон поэт æмдзæвгæтæ фыссын йæ райгуырæн бæстæйы кæй райдыдта, уый тынг уырнинаг у.
Иу дзырдæй, бацархайын нæ хъæуы Туркмæ ацæуыныл æмæ уым зæрдиагæй æркæсын нæ фыццаг поэты цард æмæ сфæлдыстадмæ. Зындгонд куыд у, афтæмæй Турчы Темырболатæн бæрзонд карьерæ æнцон саразæн уыдис йæ мады æфсымæры фæрцы, фæлæ уый ныллæууыд хуымæтæджы куыстыл æмæ зæххы куыстæй арæзта йæ къæбæр æмæ, боныфæстагмæ, цардæй ахицæн цæрынхъуагæй йæ райгуырæн бæстæ зæрдиагæй мысгæйæ.
УАНЕТЫ Владимир