Nog adres

Нæ дуг æмæ не 'гъдæуттæ/ Ирон царды бындур - æгъдау

cgoev.png
Мах, ирон адæм, кæд нымæцæй бирæ не стæм, уæддæр нæ цардимæ баст æгъдæуттæ уыйас бирæ сты, æмæ сын кæрон нæй. Æнусты сæрты нæм цы бирæ фæрнæйдзаг æгъдæуттæ æрхæццæ абонмæ, уыдон ахсджиаг сты ныр дæр. Кæд сæм алчи йæхирдыгонау бафтауы, кæнæ аивы, уæддæр сæ бындур иу у. Ныртæккæ Ирыстоны, нæ фарны 'гъдæутты тынг хорз чи зоны, уыдонæй сæ иу у зындгонд фыссæг æмæ журналист, Къостайы номыл премийы лауреат, Уæрæсейы культурæйы сгуыхт кусæг Цгъойты Хазби. Уыцы фарстаты фæдыл уыд нæ ныхас йемæ ивгъуыд азы 21-æм ноябры газет «Хурзæрин»-ы. Абон дарддæр кæнæм нæ ныхас:

- Хазби, айразмæ нын ирон цардæй бирæ диссаджы хабæрттæ радзырдтай, фæлæ, уæлдæр ма йæ загътон, кæрон сын нæй. Газеткæсджыты ма бирæ цыдæртæ базонын фæнды æмæ нын сын дзуаппытæ куы радтис. Цин æмæ хъыг фæрсæй-фæрстæм цæуынц, зианы дæр бирæ æгъдæуттæ ис æмæ сæ зонын хъæуы, фæлæ уæддæр циндзинадæй куы райдаиккам. Бæлвырддæр зæгъгæйæ та - ирон чындзæхсæвæй….

- Ирон æгъдæуттæ æцæг чи нымайы, уыцы дыууæ æрыгон амондагур адæймаджы ахизынц бирæ цæлхдурты сæрты. Уыдонæй иу у, æртæ хатты минæвар барвитын. Уымæй дæр - æртыккаг хатт - фидыд æмæ дыууæ мыггаджы минæвæртты Хуыцауы раз ардбахæрæгау кæрæдзимæ къухлæвæрд. Минæвæрттæ лæппуйы бинонтæ амондагур æрвитынц чызджы хæдзармæ. Ахæм дзуарæфтыд лæгтæ фылдæр вæййынц æртæ: сыхæй, лæппуйы мыггагæй æмæ мадырвадæлтæй кæнæ хионтæй исчи.

Уыдон чызджы хæдзармæ минæварæй цæуынц хуыцауæхсæвы кæнæ æртыццæджы æхсæвы. Иумæ сæ æгъдауыл рафæндараст кæны лæппуйы хæдзар. Æмæ цавæрфæнды афон æрбаздæхой, уæддæр, цæимæ, цы дзуаппимæ сæ рарвыстой фысымтæ, уый хъуамæ фехъусын кæной лæппуйы бинонтæн. Минæвæрттæ чызджы хæдзармæ барвитынц æппæты фылдæр æртæ хатты. Уымæй фылдæр цыдтытæ æгъдауыл дзурæг не сты дыууæ бинонтæн дæр. Алы цыды дæр фæлхасы бахауынц фысымтæ. Фæстаг цыды та фидауынц дзаг фынджы уæлхъус лæугæйæ, хистæртæ æмæ дыууæ мыггаджы бæрнон лæгтæ кæрæдзимæ сæ къухтæ раттынц. Иннæтæ та сын дыууæрдыгæй вæййынц æвдисæнтæ. Фынгыл æнæмæнг хъуамæ æвæрд уой, кувæндоны бын цы æмбæлы, уыдон: æртæ хæбизджыны, æртæ фæрсчы æмæ лæппуйы бинонтæй - мысайнаг. Уыдон хъуыддаг кæнынц ноджы табуйагдæр, арфæйагдæр Стыр Хуыцауы, йе сконд зæдтæ æмæ дауджыты раз. Стæй сиахсы сусæг цыд æмæ чындзхасты диссаджы рæсугъд æгъдæуттæ. Зæгъын ма мæ фæнды, бирæтæ хатæг æмæ минæварæн иухуызон нысаниуæг кæй дæттынц, уый тыххæй. Хатæг, хатджытæн æндæр у сæ хæс, кæд уыдонæн дæр сæ ныхас фидыдыл вæййы, уæддæр. Искæй къухæй, кæнæ фыдбылызы адæймаг куы фæмард вæййы, кæнæ чызг куы аскъæфынц, уæд бæллæхы аххосджын мыггаг - туджджын мыггаг æндæр мыггагæй дзырддзæугæ æхсæны лæгтæ равзарынц æмæ уыдон хатыр ракурын æмæ бафидауыны тыххæй хатæг барвитынц мæрдджын хæдзары мыггагмæ, кæнæ скъæфт чызджы бинонтæм. Хатджытæ дыууæ мыггаджы 'хсæн бацæуынц, æмæ цæмæй дарддæр се 'хсæн фыдбылызтæ мауал æрцæуа, фыдæхдзинад ма уа, уый тыххæй сæ бафидауын кæнынц адæмы раз. Ирон чындзæхсæв у адæмы цинæн, цæмæй дыууæ уды баиуыл, дыууæ мыггаджы хæстæгдзинадыл фæцин кæной æмæ сæ амондæн Хуыцауы раз хорз æвдисæнтæ уой, сæ фарн сыл бафтауой. Ирон чындзæхсæвы æгъдæутты фыццаг бынаты æвæрд сты уæларвон тыхтæ, уыдоныл фæдзæхсæм ног къайы, стæй - адæмы фарн, дыууæ мыггаджы хæстæгдзинад. Æртыккаг бынаты та сты лæппу æмæ чызг сæхæдæг. Ирон чындзæхсæвы цас лыстæг фæзилæнтæ ис, цас худæджы цаутæ дзы вæййы, уыдон сæхæдæг æнæхъæн спектакль сты, худæгæй-иу сыл сæхи схастой уый фæстæ дæр, бирæ азты-иу нал ферох сты. Уæлдай мидисджындæр уыдысты раджы заманты, фæлæ алцæй кой нæ кæндзынæн. Уæдæ усгур æмæ чындз фынгыл иумæ куы бадой, уæд уым бахæрд æмæ банозтæй уæлдай рæсугъд æгъдауæй цы ис? Дæ зæрдыл дзы цы бадардзынæ? Гуырдзыстонæй чи ралыгъд, уыцы ирæттæ та нын лæппу æмæ чызджы сæ чындзæхсæвы иумæ бадын кæнынц. Уадз, æмæ, дам, сæ чындзæхсæвыл сæхæдæг цин кæной. Уый мах æгъдау нæу! Нæ фыдæлты фарн, сæ намысмæ ницы бар дары. Ницы хъуыды æвæрд дзы ис. Алкæмæн дæр йæхион - йæхи. Уымæй дæр дæхион хуыздæр, мидисджындæр куы уа, уæд. Цас хъуыды æвæрд дзы ис ирон чызгыл чындздзон дзаума скæныны, хыз ыл æркæныны, уаты къуымы лæууын, хыз исыны, мыдыкъус дæттыны… Бадты хистæрæн къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын чындзы йæ размæ куы бакæнынц, уæд хъæрæй хуымæтæджы нæ фæзæгъы: «Фарн æрцыди, лæппутæ!». Æмæ йын лæппутæ хъæрдæрæй дзуапп раттынц: «Амонд йемæ!».
Æцæг, нæ чындзæхсæвтæ ресторантæм хæссын кæй райдыдтам, уый тыхсын кæны бирæты. Уым, æгъдæуттæн куыд æмбæлы, афтæ скæнæн нæ вæййы. Уæлдайдæр хыз исыны æмæ мыды къусы æгъдау. Искæй дзæгъæл къуымы дæ чындзыл дзаумæттæ скæнын, йæ хыз сисын цас раст у. Дæ чындзы хъуамæ дæхи бынаты хицауыл бафæ-дзæхсай. Æмæ кæд æнæ ресторан гæнæн нал ис, уæд уыцы æгъдау дæ хæдзары уæддæр скæн. Цас зын хъуыддаг у, чызг кæм бахъомыл, уым ыл чындздзон дзаума, хыз æркæнын æмæ йæ уырдыгæй æгъдауыл ресторанмæ чындзæхсæвмæ бакæнын. Стæй йын йæ мойы хæдзары йæ хыз сисын, Бынаты бардуагыл æй бафæдзæхсын. Ацы фæстаг азты ма ахъуыдыйаг бирæ цыдæртæ систы. Нæ чындзæхсæвтæм ныр та хонын райдыдтам æххуырст ансамблты æмæ нæ уыдон хъæры бын фæкæнынц. Æгъдæуттæ рæгъмæ рахæссын, равдисын нæ бауадзынц, адæм кæрæдзи ныхас нал фæхъусынц. Бирæ хистæртæ сын нæ бабыхсынц, æмæ афонæй раздæр сыстынц фынгæй. Адæймаг та чындзæхсæвмæ, фыццаджыдæр, цæуы бинонтæн æгъдау раттыны тыххæй, стæй та хæстæджыты, зонгæты уынынмæ, семæ зæрдæйæ-зæрдæмæ аныхас кæнынмæ. Чындзы хистæрты размæ бакæнгæйæ, нал зарæг райхъуысы, нæ йæ разæй исчи кафгæ æрбацæуы. Мадзурайæ кæнæм не 'гъдæуттæ. Нæ дзыхыл нын цъутта бабастой æххуырст ансамблтæ. Тæхуды, æмæ ма ирон фæндыры рæсугъд цагъд кæцæй хъуысы, ахæм чындзæхсæв искуы фен. Кæстæртæ-иу нæртон симды ерысы кæм бацыдысты, фынджы хистæртæ-иу зарæг кæм систой, ахæм.
- Хъæуæй-хъæумæ, комæй-коммæ дæр, дам, хицæн æгъдæуттæ ис. Зæгъæм, Гуырдзыстонæй ралидзæг ирон адæммæ хыз исыны æгъдау бынтондæр нæй. Æндæрхуызæттæ кæнынц мыды къусы æгъдау дæр. Дæумæ гæсгæ дзы ирон цардмæ хæстæгдæр кæцы у æмæ йæ куыд растдæр кæнын хъæуы?
- Царды адæймаджы амондыл табуйаг рæстæджытæ скæны. Уæлдайдæр та, лæппу кæнæ чызг йæ амонды къахыл куы ныллæууы, уæд. Чызгыл йæ ныййарджыты хæдзары Бынаты бардуаджы хыз дæр уымæн æркæнынц. Æмæ цы хъæлдзæг, мидисджын хъуыддаг у чызгыл йæ чындздзон аив уæлæдарæс æркæнын. Афтæ у йæ хыз кæнын æмæ исыны æгъдау дæр. Нæ фыдæлтæ куыд хъуыды кодтой, афтæмæй адæймаджы алыварс æдзухдæр зилдух кæнынц хæлар æмæ хæрам тыхтæ. Хæлар йæ зын царды æдзухдæр йæ фарсмæ æрбалæууы, хæрам та йын йæ размæ цæлхдуртæ æвæры, цæмæй фæкæла, фæтыхса, цæмæ бæллы, уый йæ къухы ма бафта. Адæймаг та, дам, йæ тæккæ лæмæгъыл вæййы, йæ амонд агургæйæ. Уыцы рæстæг Сафа, Сæрзæд æмæ Бынаты бардуаг йæ фарсмæ æрбалæууынц æмæ йæм хæрам тыхты æввахс нæ фæуадзынц. Лæппу уыдон æвджид баззайы, фæлæ чызджы йæ чындздзон уæлæдарæс скæныны размæ йæ ныййарджыты хæдзары уыдонæй ракурынц, æмæ йæм ницыуал бар фæдарынц. Цæмæй йын йæ ныййарджыты къæсæрæй ахизгæйæ, сæ Бынаты бардуа-джы аудындзинадæй фæиппæрдуæвгæйæ, æдде йæ амондæн мацы ратых кæна, уый тыххæй йыл, кæй аудындзинады фæрцы бахъомыл, уыцы Сафайы, Сæрзæды, Бынаты бардуаджы бын хыз æркæнынц. Уыдонæй йæ ракурынц къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын йе 'фсымæры барлæвæрдæй. Сæ фарн, сæ хъомыс сын ууыл бафтаугæйæ. Æмæ хыз свæййы йæ хъахъхъæнæг, цалынмæ йæ мойы, йæ хурæргом хæдзары Бынаты бардуагмæ йæ сæр бакъул кæны, уæдмæ. Хыз æй хъахъхъæны, мах кæй нæ уынæм, афтæмæй нæ алыварс цы амондсафæг тыхтæ ис, уыдоны фыдæхæй, цæстдзыдæй. Йæ хызисыны агъоммæ та йæ хистæртæ бафæдзæхсынц, йæ сæр цы къонамæ æркъул кодта, уый фарныл, æмæ йæ хызы сæр нал фæхъæуы. Йæ ног хæдзары Сафа, Сæрзæд æмæ Бынаты бардуаг свæййынц йæ хъахъхъæнджытæ. Уыдоны бын ын хызисæг сисы йæ хыз, афтæ дзургæйæ: «Фарн, фарн, фарн! Фараст лæппуйы æмæ иу чызг». Къухылхæцæг ног чындзæн йæ ныййарджыты хæдзары рахæцы йæ рахис къухыл, дыууæ раны дæр æй фынджы хистæрты размæ бакæнынц сæ рахисæрдæм. Раджы-иу æй Сафайы рæхысы алыварс æрзилын кодтой æртæ хатты рахисæрдæм. Йæ хыз ын хызисæг сисы Сæрзæды хæцъил - тырысагонд ын йæ сæры алыварс æртæ хатты рахисæрдæм куы æрзилы, уæд. Фынгыл Хуыцау æмæ йе сконд зæдты ном арæм кусартæн йæ рахис базыг æмæ рахис æртæ фæрскæй, кувæндонмæ дæр ын хæссæм йæ рахис æртæ фæрсчы, фынгыл ын йæ рахис хъус дарæм гомæй, цæмæй амона - рахис хорз хъуыддаг. Ахæм фынгыл нуазæн дæр хæссæм рахис фарсмæ. Мыдыкъусы æгъдауæн та алыран дæр йæ мидис иу у. Чындзæн йæ æцæг цæрæн хæдзары хъуамæ байгом кæной, йемæ кæй ахæссы, уыцы мыдыкъус - йæ ног бинонтæм, йе 'фсинмæ адджындзинад бахæссыны нысанимæ æмæ дзы хъуамæ бинонтæн ацаходын кæна.
- Хазби, дыууæ уды сæ амонд куы ссарынц, уæд дзы афæдзмæ фæзыны цæринаг гуырдтæ дæр. Ирон адæммæ, уæлдайдæр нæ фыдæлтæм, уæлдай кадджын уыд æмæ у лæппуйы райгуырд, уымæн æмæ уый нымад цæуы мыггаг, бинонты дарддæргæнæгыл. Лæппуйы райгуырды фæдыл бирæ кады хъуыддæгтæ арæзт æрцæуы, уыдонимæ кæхцгæнæнтæ, æцæг æй Ирыстоны алы ран нæ зонынц æмæ нæ аразынц. Бæлвырддæр нын куы радзурис уый тыххæй.
Фынгыл кæрæдзимæ сидынц фыццаг фынджы сæрты, стæй та дæ фарсмæ бадæгмæ. Кæнæм сидтытæ. Уæлдæр гаджидауы кой ракодтай. Уæд ма уый та цы у? Æндæр у йæ нысаниуæг?

- Ирон адæймаджы уырнынады æппæт дæр ис Стыр Хуыцауы бæрны. Йе 'ххуысгæнджытæ та сты зæдтæ æмæ дауджытæ. Хуыцау сфæлдыста адæймаджы æмæ йæ удыгас, йæ мæлæт дæр сты уымæй аразгæ. Уымæ гæсгæ йыл æдзухдæр нæхи фæдзæхсæм. Фæдзæхсæм ыл, исчи нæ куы амæлы, уæд уый дæр. Кувгæ нæ, фæлæ йыл æй фæдзæхсæм. Зианы фынгыл кувгæ нæ кæнæм, зæдты, дауджыты ном дæр нæ арæм. Бинонты, æрцæуæг адæмы, сыхæгты æмæ кæстæрты Стыр Хуыцауыл бафæдзæхсæм. Рухсаг фæзæгъынц мардæн, æмæ, йæхæдæг рухсаг кæмæн кодта, цы мæрдтыл фæрыст, уыдонæн. Зæдтæй æрмæст бахатæм Мыкалгабырмæ. Уый у фыдбылызсафæг æмæ бæркад æфтауæг. Йæ хъомыс мæрдты бæстæмæ дæр хæццæ кæны. Уыцы хъару нæй Фосы Фæлвæра æмæ Хоры Уацилламæ. Уыдонæй фæиппæрд вæййы мард, æмæ уæд Мыкалгабыртæй ракурæм: афæдзæй-афæдзмæ мардæн цы ныххæлар кæнынц, уыдон ын зымæг сæлгæ куыд нæ кæной, сæрд - æмбигæ, стæй сын сæ бæркад йæ разы фылдæрæй фылдæр куыд кæной. Цыфæнды фынгæн дæр: цины у, зианы, ис æртæ хистæры. Уыдон цины фынгыл райдайæны скувынц æртæ æртæдзыхонæй, кусарты æртæ хайæ, сæр, бæрзæй æмæ уæнæй. Ссарынц Стыр Хуыцауы, йе сконд зæдтæ æмæ дауджыты ном. Уый фæстæ фыццаг хистæр уадзы сидтытæ, гаджидæуттæ, дæтты нуазæнтæ. Æхсæнмæ-æхсæнты фæйнæ сидты бар радты дыккаг æмæ æртыккаг хистæртæн дæр. Куывды бар нæ, фæлæ сидты бар. Æцæг йæ сидтыл кувгæ дæр хъуамæ скæна. Ирон цины фынг æрмæст гуыбыны домæнтæн нæу, фæлæ у зонды, монцы, кады æмæ рады æнкъарæнтæ схъауæн дæр. Уыцы уаг дзы куынæ уа, уæд фынг зæрдæйыл нæ сæмбæлы, нæ йыл сахады. Гъе уымæ гæсгæ æгъдауæй фидауы. Æгъдауыл та йæ æвæрынц, гуыбыныл фæстæмæ хæцгæйæ, рæсугъд сидтытæ, нуазæны аккаг чи у уазæгæй, хионæй, уыдонæн кад скæнын. Нуазæнæй хуыздæр æгъдау нæй ирон фынгыл. Сгуыхт адæймæгтæн куывды æмæ чындзæхсæвы бирæ дзыллæйы цур лæвæрдтой Кады нуазæн. Уæдæ нуазæнау кадджын у Гаджидау дæр. Гаджидау у иу адæймаджы, кæнæ уазджыты скадджын кæныны тыххæй сæрмагонд сидт. Рæсугъд фынгыл æй рауадзынц намысджын, цытджын уазæджы цæрæнбоны тыххæй. Фæлæ, ныртæккæ разыны ахæм хистæртæ, Гаджидауы кад дæлæмæ чи кæны. Цы сидтытæ кæна, уый нæ фæзоны æмæ хъæуа нæ хъæуа, фынджы бадты алкæй тыххæй дæр гаджидæуттæ фæуадзы.
- Бузныг, Хазби, дæ мидисджын дзуаппыты тыххæй. Арфæйаг хъуыддаг аразыс, ирон адæмон сфæлдыстад схъæздыг кæныныл кæй архайыс, уымæй æмæ арфæгонд у. Ирыстон дæ фæндиаг уæд. Ныфс мæ ис, фæстæдæр ма нæ ныхас кæй адарддæр кæндзыстæм…

Ныхас кодта Джусойты Нинæ